BILIMLAR BELLASHUVI NIZOMI

Халқ таълими вазирлигининг
2012 йил ____ ноябрдаги
____- сонли буйруғига
3- илова

Умумий ўрта таълим тизимида ўқувчиларнинг фанлар бўйича билимлар беллашувини ўтказиш тартиби юзасидан тавсиялар, фанлар бўйича баҳолаш мезонлари ва назорат материаллари намуналари

Умумий ўрта таълим муассасаларида Давлат таълим стандартларида белгиланган талабларнинг бажарилиш ҳолатини мунтазам ўрганиб, таҳлил қилиб бориш, ўқувчиларнинг қобилиятларини эрта аниқлаш, уларнинг иқтидорларини ривожлантириш, қўллаб-қувватлаш ҳамда рағбатлантириш мақсадида умумтаълим мактаблари ўқувчилари ўртасида умумтаълим фанлари бўйича билимлар беллашуви ўтказилади.
Очилиш тадбирини ўтказиш юзасидан тавсия:
Билимлар беллашувининг очилиш тадбири юқори байрамона кайфиятда ташкил этилиб, унда маҳаллий ҳокимият вакиллари, давлат мукофотлари билан тақдирланган фидоий инсонлар ва жамоа ўртасида юқори нуфузга эга мутахассисларнинг иштирок этиши лозим.
Билимлар беллашувини ўтказиш тартиби:
1. Билимлар беллашувининг 1-(мактаб), 2-(туман) босқичларида филология (она тили фанидан 5-6-синфларда диктант, 7-8-синфларда ижодий баён, ўзбек тили фанидан 5-6-синфларда диктант,7-8-синфларда матн яратиш, қорақалпоқ тили фанидан 5-6-синфларда диктант, 7-8-синфларда ижодий баён, рус тили фанидан 5-6-синфларда диктант, 7-8-синфларда ижодий баён ) ва хорижий тиллар (инглиз тили, француз тили, немис тили фанларидан 7-8-синфларда диктант топшириғи билан) фанларидан бир турда ( ёзма иш- диктант, матн яратиш, ижодий баён);
Ижтимоий фанлар (тарих, хуқуқ, иқтисодий билим асослари) дан бир турда (тест саволлари);
Аниқ фанлар (математика, информатика) ва табиий фанлар (физика, кимё, биология) фанлардан икки турда (ёзма иш ва тест топшириқлари), география фанидан икки турда (харита билан ишлаш ва тест саволлари) ташкил этилади.
3-(вилоят) ва 4-(республика) босқичларида филология (она тили фанидан 5-6-синфларда диктант, 7-8-синфларда ижодий баён, ўзбек тили фанидан 5-6-синфларда диктант,7-8-синфларда матн яратиш, қорақалпоқ тили фанидан 5-6-синфларда диктант, 7-8-синфларда ижодий баён, рус тили фанидан 5-6-синфларда диктант, 7-8-синфларда ижодий баён) ва хорижий тиллар (инглиз тили, француз тили, немис тили фанларидан 7-8-синфларда диктант топшириғи билан) фанларидан икки турда (ёзма иш- диктант, матн яратиш, ижодий баён ва тест саволлари);
Ижтимоий фанлар (тарих, хуқуқ, иқтисодий билим асослари) дан бир турда (тест саволлари);
Аниқ фанлар (математика, информатика) дан икки турда (ёзма иш ва тест топшириқлари) ва табиий фанлар (физика, кимё, биология) дан учта турда (ёзма иш, лаборатория иши ва тест топшириқлари), география фанидан икки турда (харита билан ишлаш ва тест саволлари) ташкил этилади.
2. Беллашувларнинг барча босқичлари учун назорат материаллари умумий ўрта таълимнинг Давлат таълим стандартлари ва ўқув дастурлари асосида, билимлар беллашуви босқичлари бошлангунга қадар ўқувчи ўқиётган синфда ва қуйи синфларда ўзлаштирилган мавзулар асосида тайёрланади.
3. Беллашувларнинг 2-3-4- босқичларда ўқувчилар сонига қараб беллашув ўтказиладиган жой танланади ва тайёрланади. Хоналар фанлар бўйича тақсимланиб, ҳар бир хонага фаннинг номи ва синфи ёзиб қўйилади. Топшириқларни кўпайтириш учун нусха кўчириш мосламаси, 3-4-босқичларда амалий машғулотлар учун (кимё, физика ва биология фанларидан) лаборатория жиҳозлари, компьютер синфи тайёрланиши, перепаратларнинг яроқлилик муддати ўтмаганлиги, жиҳозлар ва компьютерларнинг ишчи ҳолатда эканлиги беллашув бошланишидан 1 кун олдин барча ҳакамалар ҳайъати, ташкилий қўмита аъзолари иштирокида экспертизадан ўтказилиши лозим.
4. Ташкилий қўмита йиғилишида беллашувларни ўтказиш жадвали, дастури, аудитория назоратчилари, ҳакамлар ҳайъати аъзолари ва иштирокчилар рўйхатлари тасдиқланади.
5. Билимлар беллашувининг ўтказиш сценарийси тузилиб, унда беллашувни байрамона кайфиятда ўтказилишига аҳамият берилиши, ўқувчиларнинг дам олишлари, овқатланишлари учун шароит яратилишига алоҳида эътибор қаратилади.
6. Туман, вилоят ва республика босқичларида ташкилий қўмита томонидан қуръа ташлаш йўли билан беллашув жараёнларини бошқариш учун аудитория раҳбари танланади. Аудитория раҳбари аудиториядаги жараённи адолатли ўтказилишига масъул ҳисобланади.
7. Беллашув ўтадиган кундан бир кун олдин ҳакамлар ҳайъати ва аудитория раҳбарлари ҳудудларнинг вакиллари иштирокида йиғилиш ташкил этилиб, беллашувларни ўтказиш тартиби, баҳолаш мезони билан таништирилади ва кўпайтирилиб уларга берилади.
Беллашувнинг 1, 2, 3, 4- босқичларида ёзма ишларни
ўтказиш тартиби
1. Биринчи босқичда беллашув топшириқлари кўп вариантлилик асосида Таълим муассасалари фаолиятини методик таъминлаш ва ташкил этиш туман (шаҳар) бўлимлари тавсияси асосида умумтаълим мактаблари фан ўқитувчилари томонидан тайёрланади ва мактаб фан методбирлашмаларида кўриб чиқилиб, тасдиқланади.
2. Иккинчи босқич учун назорат материаллари Қорақалпоғистон Республикаси Халқ таълими вазирлиги, Тошкент шаҳар ва вилоятлар халқ таълими бошқармалари тавсиялари асосида Халқ таълими муассасалари фаолиятини методик таъминлаш ва ташкил этиш туман (шаҳар) бўлимлари Давлат таълим стандартлари мониторинги кичик гуруҳлари томонидан кўп вариантлилик асосида тайёрланиб, ташкилий қўмита томонидан тасдиқланади ва махфийлиги таъминланган ҳолда беллашув ўтказиладиган куни вакиллар орқали жойларга етказилади.
3. Беллашувларнинг барча босқичлари учун қуръа ташлаш йўли билан танланган вариант бўйича ёзма ишлар ҳакамлар ҳайъати томонидан экспертизадан ўтказилади. Экспертиза жараёнида танланган ёзма ишлардан айримлари маълум сабабларга кўра тавсия этилмаса, қуръа ташлаш йўли билан бошқа вариант танланади. Бу ҳақида далолатнома тузилиб, топшириқни алмаштириш сабаблари кўрсатилади. Ҳакамлар ҳайъатининг ўзлари билан олиб келган топшириқларни киритиши таъқиқланади.
Экспертизада иштирок этаётган ҳакамлар ҳайъати аъзоларининг жараён бошлангунга қадар экспертиза ўтаётган хонадан чиқишлари таъқиқланади.
а. Аудитория раҳбари, ҳакамлар ҳайъати раиси танланган ёзма ишни нусха кўпайтириш мосламаси ёрдамида ўқувчилар сонига тенг миқдорда кўпайтиради (диктант матни кўпайтирилмайди). Аудитория раҳбари бошчилигида ҳакамлар ҳайъати аъзолари материалларни иштирокчилар ўтирган хонага олиб боришади. Ҳакамлар ҳайъати аъзолари материалларни иштирокчиларга тарқатиб, тушунтиришлар беради.
б. Диктант ва ижодий баён ўтказиладиган ҳар бир синфда матнни ўқиб бериш учун ўқувчиси ёки қариндошлари шу фан бўйича беллашувларда қатнашмаётган, ташкилий қўмита томонидан олдиндан белгилаб қўйилган 2 нафардан нутқи равон фан ўқитувчилари таклиф этиладилар. Улар ўртасида қуръа ташлаш йўли билан синфга кирувчи ўқитувчилар аниқланади.
в. Барча фанлардан ўқувчиларга қоралама учун штампли қоғоз берилади. Хонадан чиқишда бу ишчи қоғозлар қолдирилади. Қоралама қоғозлар ҳужжат деб ҳисобланмайди ва ундаги ёзувлар ёзма ишларни баҳолашда ҳисобга олинмайди.
г. Жараён бошлангандан сўнг, ҳакамлар ҳайъати хонани тарк этади, хонада аудитория раҳбари ва назоратчи қолади. Доскага ёзма иш бошланган вақт ва тугалланиши керак бўлган вақт ёзиб қўйилади.
д. Белгиланган вақт тугагандан сўнг қатнашчиларнинг ишлари аудитория раҳбари томонидан йиғиб олинади. Аудитория раҳбари хонадан чиқмаган ҳолда ёзма ишларнинг жилди ва ҳар бир саҳифасини шифрлайди. Ўқувчиларнинг ёзма ишларини текшириш учун жилди олинган ҳолда ҳакамлар ҳайъати раисига топширади.
Беллашувнинг республика босқичида белгиланган вақт тугагандан сўнг қатнашчиларнинг ишлари аудитория раҳбари томонидан йиғиб олинади аммо шифрланмайди. Аудитория раҳбари, ташкилий қўмита аъзолари ўқувчиларнинг кўз ўнгида ёзма иш саволи, бажарилган ишларни Ташкилий қўмита томонидан олдиндан фан номи, синфи ёзилган махсус каропкага жойлаштиради, тўрт томонининг иккала ёпилган қисмини билаштириб, А4 қоғозини ёпиштирадилар, имзолайдилар ва уни устидан катта ҳажмдаги скоч билан ёпиштириб, далолатнома асосида вазирликнинг вакилига топширадилар.
е. Ёзма ишларни баҳолашда ҳар бир ҳакам ўз мулоҳазасини билдиради ва якуний баҳо аниқланиб, барча ҳакамлар томонидан имзоланади. Шу куннинг ўзида қатнашчиларга ёзма иш натижалари эълон қилинади.
Беллашувларнинг республика босқичида ўқувчилар томонидан бажарилган назорат ишлари (лаборатория ишларидан ташқари) республика ташкилий қўмитаси раҳбарлигида малакали мутахассисларни жалб этиб, шифрланган ҳолда Тошкент шаҳрида текширилади.
ё. Аудиторияга таклиф қилинган беллашув иштирокчиларига (республика босқичидан ташқари) уларнинг ёзма иш баллари билан танишиб чиқиш учун
5 дақиқа вақт берилади. Зарур ҳолларда ҳакамлар ҳайъати аъзолари ёзма иш натижалари юзасидан тушунтиришлар беради. Ёзма иш натижаси бўйича оғзаки тушунтиришдан қониқмаган ўқувчилар ёзма иш натижалари эълон қилинган хонадан чиқмасдан туриб апелляция комиссияси раиси номига ёзма равишда ариза беришлари мумкин.
ж. Халқ таълими вазирлиги вакиллари иштирокида ўтказиладиган билимлар беллашуви қатнашчиларининг ёзма ишларига аудитория раҳбари хонадан чиқмаган ҳолда ёзма ишлар ва берилган топшириқларни алоҳида конверт ёки каропкага солиб елимлаб, имзолайди. Ёзма иш жилдлари ва ёзма ишлар солинган конвертларга ручкада конвертни ичида нима борлиги катта ҳарфлар билан кўринарли қилиб ёзиб қўйилади.
Масалан:
______ вилоятида ўтказилган 4-босқич билимлар беллашуви материаллари,
5-синф математика фанидан ёзма ишлар”.
Улар марказлашган ҳолда махфийлиги таъминланган ҳолда Тошкент шаҳрига олиб келинади. Мазкур материаллар текшириш учун Республика ташкилий қўмитасига тақдим этилади.
з. Информатика фанидан ёзма иш варианти ва қайси иштирокчи қайси компьютерда ўтириб ишлаши қуръа ташлаш йўли билан аниқланади. Иштирокчиларга тушунтиришлар берилиб, беллашув бошланган вақт доскага ёзиб қўйилади.
4. Белгиланган вақт тугагач, ҳакамлар ҳайъати аъзолари томонидан иштирокчи билан биргаликда бажарилган вазифа компьютерда текширилади ва натижаси принтердан қоғозга икки нусхада чиқарилади. Иштирокчи имзо қўйган натижани ҳакамлар ҳайъати олиб қолади, иккинчи нусхаси иштирокчига берилади. Беллашувларнинг республика босқичида ўқувчи томонидан компьютерда бажарилган амалий иш тўлиқлигича очиладиган электрон дастур ва форматларда дискка ёзилади ва ўқувчи иштирокида дискнинг ишлаши текшириб кўрилади. Ҳар бир ўқувчининг қўлда ёзган иши (амалий ишни бажариш кетма-кетлиги тўлиқ акс этган қайдлар) ва амалий ишининг электрон варианти ёзилган диск алоҳида конвертга солиниб, муҳрланади ва конвертнинг устига ўқувчи тўғрисидаги тўлиқ маълумотлар қайд этилади. Информатика фани бўйича ўқувчи томонидан бажарилган амалий иш республика ташкилий қўмитаси раҳбарлигида Тошкент шаҳрида текширилади.

5. Компьютерга турли маълумот ташувчи қурилмаларни (флешка, диск ва бошқ.) улаш ва фойдаланиш тақиқланади.

Беллашувнинг 3-ва 4-босқичларида физика, кимё ва биология фанларидан лаборатория ишларини ўтказиш тартиби

1. Иштирокчилар синф хонасига киритилади ва қуръа ташлаш йўли билан ўқувчиларнинг лаборатория машғулотига кириш кетма-кетлиги аниқланади.
2. Шу хонанинг ўзида иштирокчилар амалий машғулотлар берилган конвертлардан бирини танлайди ва иштирокчиларга фақат конверт рақами эълон қилинади. Лаборатория хонасида қуръа ташлаш йўли билан аниқланган биринчи 5 та ўқувчилар иштирокида конверт очилиб, амалий машғулотнинг номи аниқланади ва бу ҳақида махсус қайднома тузилади.
Ташкилий қўмита томонидан амалий машғулотлар учун 5 та тўплам (комплект)дан иборат бўлган лаборатория жиҳозлари олдиндан тайёрлаб қўйилган бўлиши лозим.
3. Иштирокчилардан дастлабки 5 нафари лаборатория хонасига киритилади. Лаборатория хонасида аудитория раҳбари, ҳакамлар ҳайъати аъзолари ҳамда ҳакамлар аъзоси бўлмаган мутахассис ўқитувчи ўқувчилар ишини кузатиб туради. Аудитория раҳбари ва ҳакамлар ҳайъати аъзоси зарурат туғилмаса ўқувчиларнинг олдига бориши ва хонадан чиқиши тавсия этилмайди. Ҳакамлар ҳайъати аъзолари олдиндан уларга кўпайтириб берилган жадвалга, ўқувчиларни амалий машғулотларни бажаришига қайдларни ёзиб боради.
4. Ҳакамлар ҳайъати аъзоси бўлмаган мутахассис ўқитувчи ўқувчилар амалий машғулотни техника хавфсизлиги қоидаларига зид равишда бажараётганлигини кузатса, ушбу жараённи тўхтатиш юзасидан ҳакамлар ҳайъатига фикр бериши ҳамда ўқувчининг ишига аралашиши мумкин.
5. Иштирокчига ишнинг амалий қисмини бажариш учун физика, кимё ва биология фанидан 30 дақиқа, вақт берилади. Амалий машғулотни барча ўқувчилар бажариб бўлгандан сўнг уларга қўйилган баллар эълон қилинади (зарурат туғилганда ўқувчиларга қўйилган балл юзасидан изоҳ берилади). Лаборатория хонасига навбатдаги 5 нафар ўқувчи киритилади ва жараён юқоридагидек давом этади.
6. География фанидан беллашувнинг 1-, 2-, 3-, ва 4-босқичларда ўқувчиларга 1 та дан ёзувсиз харита билан ишлаш топшириқлари берилади. Топшириқларни бажариш учун 60 дақиқа вақт ажратилади.

Беллашувнинг 1-2-3-4-босқичларда тест топшириғини ўтказиш тартиби.

Ўқувчиларнинг тез фикрлай олиш қобилиятини ҳамда таълимнинг кейинги босқичларига тайёргарлигини ривожлантириш мақсадида билимлар беллашувининг барча босқичларида иккинчи тур сифатида тест топшириқлари ўтказилади. Тест топшириқлари малакали мутахассислар жалб қилиниб, кўп вариантлилик асосида ҳамда махфийлигини таъминлаган ҳолда тайёрланади ва ташкилий қўмита томонидан беллашувлар ўтказилаётган жойга олиб келинади.
(Изоҳ: Билимлар беллашувининг 1-(мактаб), 2-(туман) босқичларида филология (она тили, ўзбек тили, қорақалпоқ тили, рус тили) ва хорижий тиллар (инглиз тили, француз тили, немис тили) фанларидан тест синовлари ўтказилмайди ).
Тест топшириқлари ҳар бир фаннинг хусусиятлари ва билимлар беллашувини ташкил этиш тўғрисидаги Низом талабларидан келиб чиққан ҳолда турли кўринишларда (очиқ ёки жавоби ёзиладиган, ёпиқ ёки жавоби танланадиган) тузилади. Ўқувчилар тест топшириқлари ёзилган саволлар китобининг ўзига жавобларини қайд этадилар. Биттадан ортиқ жавоб белгиланган тест топшириғининг жавоби инобатга олинмайди ҳамда “0” балл билан баҳоланади.
Тест топшириқлари барча босқичларда табиий фанлар (физика, кимё, биология ва география) дан 25 та савол (18 таси жавоби танланадиган, 7 таси жавоби ёзиладиган ) ҳар бир тест саволи учун физика ва кимё фанларидан 3 дақиқа, биология ва география фанларидан ҳар бир тест саволи учун 2 дақиқа вақт ажратилади;
Ижтимоий фанлар (тарих, хуқуқ, иқтисодий билим асослари) дан 1-2-босқичларда 25 та савол (18 таси жавоби танланадиган, 7 таси жавоби ёзиладиган) , 3-4- босқичларда 40 та савол (30 таси жавоби танланадиган, 10 таси жавоби ёзиладиган) ҳар бир тест саволи учун 2 дақиқадан вақт ажратилади;
филология (она тили, ўзбек тили, қорақалпоқ тили) ва хорижий тиллар (рус тили, инглиз тили, француз тили, немис тили) фанларидан 3-,4- босқичларда 25 та савол (18 таси жавоби танланадиган, 7 таси жавоби ёзиладиган) ҳар бир тест саволи учун 2 дақиқа;
аниқ фанлар (математика, информатика) дан барча босқичларда 25 та савол (18 таси жавоби танланадиган, 7 таси жавоби ёзиладиган) ҳар бир тест саволи учун 3 дақиқадан берилади.
Беллашув вақти тугаганидан сўнг аудитория рахбарлари тест жавоблари қайд этилган ўқувчиларнинг жавоблар варақасини йиғиштириб олади, шифрлайди ва алоҳида ўқувчиларнинг исм шарифи ёзилган рўйхатга уларнинг шифр рақамларини қайд этади. Тест жавобларини алоҳида, ўқувчиларнинг шифр рақамлари рўйхатини алоҳида конвертларга солиб, елимлаган ҳолда ташкилий қўмитасига топширади. Беллашувнинг республика босқичида белгиланган вақт тугагандан сўнг қатнашчиларнинг ишлари аудитория раҳбари томонидан йиғиб олинади аммо шифрланмайди. Аудитория раҳбари, ташкилий қўмита аъзолари ўқувчиларнинг кўз ўнгида тест топшириқларини Ташкилий қўмита томонидан олдиндан фан номи, синфи ёзилган махсус конверт ёки каробкага жойлаштиради, тўрт томонининг иккала ёпилган қисмини билаштириб, А4 қоғозини ёпиштирадилар, имзолайдилар ва уни устидан катта ҳажмдаги скотч билан ёпиштириб, далолатнома асосида вазирликнинг вакилига топширадилар.

Umumiy o`rta ta`lim maktablari o`quvchilarining fanlar bo`yicha bilimlar bellashuvlarini o`tkazish tartibi, baholash mezonlari va yozma ish namunalari

ONA TILI VA ADABIYOT

Ona tili va adabiyot fanidan bilimlar bellashuvi umumta`lim maktablarining 5-8 sinflarida 1-bosqich ta`lim muassasalarida, 2-bosqich tumanda, 3-bosqich viloyatda, 4-bosqich Respublikada o`tkaziladi. Bilimlar bellashuvining 1-2-bosqichlarda yozma ish hamda 3-4-bosqichlarida yozma ish va test sinovi tarzida o`tkaziladi.
Yozma ish:
O`quvchilar bellashuvning barcha bosqichlarda 5-6-sinflarda diktant, 7-8-sinflarda ijodiy bayon yozadilar. Mazkur bosqichlarda o`quvchining ijodiy, mustaqil fikrlash qobiliyati hamda savodxonligi sinovdan o`tkaziladi. Yozma ishlar uchun matnlar ko`p variantlilik (3 variant) asosida tayyorlanadi. Har bir variantda 1 tadan matn taqdim etiladi. Bu variantlardan bittasi tanlab olinadi. Tanlangan bitta matn bo`yicha diktant (bayon) yozadilar. Yozma ish mavzulari o`quvchilarni ijodiy izlanishga, shaxsiy fikr-mulohaza bildirishga, bir xil mavzudagi bir necha manbalarda ifodalangan fikrlardan umumlashma xulosalar chiqara olish va uni yoza bilishga ko`maklashuviga qaratilishi lozim. O`quvchilar tomonidan yoziladigan matnlarning minimal hajmi quyidagicha bo`ladi:
Diktantdagi so`zlar hajmi 5-sinfda 100-110 tagacha, 6-sinfda 110-120 tagacha bo`ladi. Diktant yozish uchun 45 daqiqa vaqt beriladi.
Bayon o`tkazishda o`quvchilar matn mazmunini qanday tushunganliklari, o`z fikr va tushunchalarini ijodiv va mustaqil ifodalaganlari, yozma nutq malakasi va savodxonligi sinab ko`riladi.
Matndagi so`zlar miqdori 7-sinf uchun 250-300 so`zdan, 8-sinf uchun 300-350 so`zdan iborat bo`lib, o`quvchi unga ijodiy, mustaqil fikrlab, 2,5-3 bet hajmida yozadi. Bayon yozish uchun 90 daqiqa vaqt beriladi.
Diktant va ijodiy bayon uchun Vatan, milliy va umuminsoniy qadriyatlar, do`stlik, ota-onaga hurmat, ustozlar, tabiat, kitob, odob, burch kabi mavzulardagi matnlar tanlab olinishi tavsiya etiladi.
Shu o`rinda ta`kidlash joizki, ta`limiy bayonning murakkab turlaridan biri-ijodiy bayon tanlangan matn mazmuniga o`quvchining ijodiy yondashishi jihatidan bayonning boshqa turlaridan farq qiladi. Bunda o`quvchi matnga tasvir unsurlarini qo`shib yoki lisoniy hamda imloviy topshiriqlar kiritgan yohud o`qituvchi boshlab bergan hikoyani davom ettirgan holda bayon yozishi mumkin.
Ona tili ta’limi metodikasida ijodiy bayonning shaxsini o`zgartirib yozish, lisoniy topshiriqli bayon, tasviriy ifodalardan foydalanib bayon yozish, boshlab berish yo`li bilan bayon yozish turlari mavjudligi ta`kidlanadi.
Tasviriy vositalardan foydalanib bayon yozishda o`quvchi matn mazmuniga bog`lab, mustaqil ravishda ayrim narsa, voqea-hodisalarni tasvirlaydi. Boshlab berish yo`li bilan bayon yozishda boshlanishi berilgan matnni o`quvchilar ijodiy davom ettirib, uni to`liq matn shakliga keltiradilar. Bayon matni o`qituvchi tomonidan bir marta o`qib beriladi.
O`quvchi bayoni mazmun izchilligi va lisoniy qurilishi jihatidan talab darajasida bo`lishi bilan birga, savodli bo`lishi kerak. Shuningdek, bayonning reja asosida yozilishiga erishish zarur. Aniq tuzilgan reja o`quvchi bayonining izchil, mantiqiy bo`lishini ta`minlaydi.
Bilimlar bellashuvning 3-4-bosqichlarida yozma ish bilan bir qatorda test bellashuvi o`tkaziladi. Bunda ona tili va adabiyotdan 25 ta test savollari tuziladi, shundan 18 tasining javobi tanlanadigan, 7 tasining javobi oquvchilar tomonidan yoziladigan testlardan iborat bo`ladi. Test savollari ham amaldagi o`quv dasturi hajmida bo`lib o`quvchilarning ona tili va adbiyotdan olgan bilim, ko`nikma va malakalarini aniqlashga xizmat qilishi kerak.

Diktant uchun matnlardan namuna:
5-sinf

TABIAT QO`YNIDA
Riza tepalikka chiqib borganda bir tekis ochilgan binafsha, har xil o`t-o`lanlar, purviqor archalar quyosh nuriga bearmon cho`milmoqda edi. Ertalabki ovga chiqqan bir tulki bu yerda bexosdan paydo bo`lib qolgan odamdan cho`chib, o`zini daraxt ichiga urdi. Mana, ochiq joy tugab, archazor boshlandi. Riza archazorga sho`ng`ib, narigi betidan chiqdi. Ikki hatlab, qiyalikda turgan kattakon xarsangga yetdi. Xarsang silliq edi. Riza xarsang ustiga o`tirib, atrofni tomosha qila boshladi. Uning oldiginasidan boshlanuvchi jilg`a kengaya-kengaya Oqsoqota soyiga borib tutashadi. Hu ana, tubanda shamolda hilpirab turgan oq lentaday Oqsoqota soyi oqmoqda.
Xarsangning tagidan tip-tiniq buloq viqir-viqir qaynab chiqmoqda. Buloq tubidagi oq, qizil; turli-tuman mayda toshlarning rangi suvga urib, jimir-jimir tovlanadi.
(110 so`z. S.An.)

6-sinf
YIL FASLLARI
Yer quyosh atrofini bir yilda bir marta aylanib chiqadi. Shu davrda u o`z sirtini Quyoshga har xil vaziyatda “tutib” beradi. Quyosh osmonda baland ko`tarilganda, uning nurlari Yerga to`g`ri tushib, uni kuchliroq qizdiradi va Yer yuzi issiq bo`ladi. Quyosh uncha baland ko`tarilmay, uning nurlari Yerga qiyalab tushganda, Yerni paypaslab o`tib ketgandek bo`ladi va Yer yuzida sovuq turadi.
Qishdan keyin bahor, bahordan keyin yoz keladi. Yozning qoq o`rtasida – 22 iyunda yozgi Quyosh turishi yuz beradi. Endi yoz o`zining haqiqiy kuchini ko`rsatadi. Kunlar juda isiydi, bolalar suvdan chiqmay qolishadi. Biroq hademay kuz yaqinlashib, uning ba`zi alomatlari paydo bo`la boshlaydi. Kunlar qisqarib, tunlar uzayadi. Asta – sekin daraxtlarning bargi sarg`ayib to`kila boshlaydi. Hademay daraxtlar yap-yalang`och bo`lib shumshayib qoladi, tabiat qorni kuta boshlaydi. (117 so`z. “Bolalar ensiklopediyasi”dan)

Diktantni baholashda quyidagicha mezon belgilanadi:

T/r Bilim, ko`nikma, malakalar Ballar
1-2-bosqich 3,4-bosqich
1. Mutlaqo xatosiz yozilgan yoki, qo`pol bo`lmagan bitta imlo, bitta tinish belgida xatosi bo`lsa;
100-90
50-45
2. Ikkita imlo va ikkita tinish belgida xatosi bo`lsa. Xatolar nisbati o`zgarishi mumkin, lekin ularning umumiy miqdori to`rttadan, imlo xato esa ikkitadan oshmasligi kerak.
89-80

44-40
3. To`rtta imlo hamda 4 ta tinish belgida xatosi bo`lsa. Xatolar nisbati 3 ta imlo, 5 ta tinish belgida xato va boshqa ko`rinishda ham bo`lishi mumkin. Ammo imlo xato miqdori 4 tadan oshmasligi kerak. 79-70
39-35
4. Beshtagacha imlo va 5 ta tinish belgida xatosi bo`lsa. 69-60 34-30
5. 7 tagacha imlo va tinish belgida xatosi bo`lsa. 59-50 29-25
6. 9-10 tagacha imlo va tinish belgida xatosi bo`lsa. 49-40 24-20
7. 12 tagacha imlo va tinish belgida xatosi bo`lsa. 39-30 19-15
8. 13 tagacha imlo va tinish belgida xatosi bo`lsa. 29-20 14-10
9 14 tagacha imlo va tinish belgida xatosi bo`lsa. 19-10 9-5
10 15 tagacha imlo va tinish belgida xatosi bo`lsa. 9-1 4-1

Eslatma:
1. Diktantdagi xatolar nisbatan turlicha ko`rinishda bo`lishiga qaramay, baholashda imlo xatolar miqdori asosiy chegara sanaladi.
2. Agar diktantda o`quvchi tomonidan kiritilgan tuzatishlar miqdori 5 tadan ortiq bo`lsa, baho 1 balga pasayadi.
3. Agar diktantda 3 va undan ortiq tuzatish bo`lsa, ishga maksimal ball qo`yilmaydi.

Izoh: O`quvchi yozma ishni (diktant, ijodiy bayonda) mutlaqo xatosiz yozib, ammo husnixati talabga javob bermasa, natija 5 ballga pasayadi.

Ijodiy bayon uchun matn namunasi
7-sinf

FARZAND BURCHI
Odamzod o`z ibtidosidan boshlab hozirgi kungacha bir ajoyib fazilatini yorug` yuz bilan saqlab keladi. Bu fazilat – ota-ona oldidagi farzandlik burchining har vaqt, hamma yerda sharaf bilan bajarishidir. Farzand katta yoki kichik yoshda bo`lishidan qat’iy nazar, ota-onasining hurmatini, demak, xizmatini qiladi. Bundan o`zgacha bo`lishini tasavvur qilish qiyin, albatta. Shuning uchun qiyinki, farzandini ne-ne umid, ne-ne intizorlik bilan dunyoga keltirguncha, ne-ne mehnat, ne-ne mashaqqatlar bilan uni voyaga yetkazib, xalq xizmatiga topshirguncha ota-ona yuzlariga ajin, sochlariga oq tushadi. Otamisan, onamisan, zarshunos shoir Tolib Yo`ldoshning fusunkor to`rtliklaridan birida aytganlaridek:
Kichiklarni katta qilguncha
Kichik bo`lib qolar ekansan.
Daryo bo`lsang oqqan hayqirib
Kechik bo`lib qolar ekansan!
Shuning uchun ota-ona oldidagi muqaddas burchni esdan chiqarish yo bunga beparvo bo`lish – inson sha`niga juda katta haqoratdir. Ana shu yuksak nom bilan bosh ko`tarib yurgan har bir inson yaxshi biladi, bunga har qanday vaziyatda ham rioya qiladi.
( M.Ismoiliy «Inson husni»kitobidan)

Topshiriqlar:
1. Matn mazmunini so`zlab bering.
2. Reja tuzing. Farzandlik burchi haqidagi o`z taassurotlaringiz, ota-ona haqidagi xalq maqollari, hikmatli so`zlar, rivoyatlardan foydalanib bayon yozing.

8-sinf
VIJDON
Vijdon – bu kishining kundalik faoliyati, qilmishi, fe`l-atvori uchun oila, jamoa, jamiyat va Vatan oldida ma`naviy mas`uliyat his etishidir. Shu yuksak axloqiy tushuncha shaxsni ijobiy xatti-harakatlarga undab va shunga moyil qilib, o`z faoliyatiga o`zi baho berishga olib keladi. Vijdonli kishi nohaq, adolatsiz ishlardan g`azabga keladi, bularga qarshilik bildiradi; o`z faoliyatining yaxshi tomonlaridan qanoatlanib xursand bo`lsa, yomon tomonlaridan norozi bo`lib ruhan eziladi, ya`ni vijdon azobiga uchraydi. Vijdon – tug`ma xislat deyuvchilar ham bor. Vijdon – kishilarning yashab turgan sharoitiga, olgan ta`lim-tarbiyasiga bog`liq deb hisoblovchilar ham mavjud. Biz o`zimizning turmush tajribamizda aslida vijdonsiz kimsaning voyaga yetib, o`qimishli, katta odam bo`lib yetishganidan keyin vijdonli bo`lib qolganini uchratmadik. Vijdon ko`p yoki oz bilimlilikka , boy yoki kambag`al bo`lishlikka, oddiy yoki mashhurlikka bog`liq emas. (A.Ibrohimov. “Yorug`lik” kitobidan)

Topshiriqlar:
1. Matn mazmunini so`zlab bering.
2. Reja tuzing, vijdon haqida o`z bilganlaringizni qo`shib, bayon yozing.

Ijodiy bayonni baholash mezoni:
T/r Bilim, ko`nikma, malakalar Ballar
1-2-
bosqich 3-4-
bosqichi
1. Reja mavzuga muvofiq bo`lsa, matn mazmuni to`g`ri bayon qilingan bo`lsa, bayon mantiqli va izchil bo`lsa, so`z boyligi, ifoda qurilishi va uslubi adabiy til talablariga mos bo`lib, matn mazmuniga ijodiy yondashilgan bo`lsa, savodxonlikda qo`pol bo`lmagan 1 ta imlo va ikkita tinish belgida xatosi bo`lsa, uslubiy xato bo`lmasa

100-90
50-45
2. Matn reja asosida yoritilib, matn mazmuni to`g`ri bayon qilingan bo`lsa, bayon mantiqli va izchil bo`lsa, biroq so`z tanlashda va ifoda qurilishida qisman har xillik bo`lsa, ifoda qurilishi va uslubi adabiy til talablariga mos bo`lib, matn mazmuniga ijodiy yondashilgan bo`lsa, savodxonlikda 2 imlo, 2 tinish belgida va 1 ta uslubiy xatosi bo`lsa

89-80

44-40
3. Matn reja asosida yoritilib, fikr bayonida izchillik qisman buzilsa, so`z tanlashda va ifoda qurilishida har xillik bo`lsa, mustaqil va ijodiy fikrlashda bir oz kamchiliklar kuzatilsa, savodxonlikda 4 imlo, 4 tinish belgida va 2 ta uslubiy xatosi bo`lsa
79-70
39-35
4. Rejada izchillik yetishmasa, mavzuni yoritishda ijodkorlik yetarli bo`lmasa, voqealar izohida mantiqiylik qisman buzilgan bo`lsa, so`z boyligi, ifoda qurilishida kamchiliklar kupatilsa; savodxonlikda 5 ta imlo, 5 ta tinish belgi, 3 ta uslubiy xatosi bo`lsa
69-60 34-30
5. Matnda rejaning biror bandi ochib berilmasa, fikr bayoni va qurilishida ayrim buzilishlar bo`lsa, fikrlar bayonida izchillik yetishmasa, so`z boyligida nochorlik kuzatilsa; savodxonlikda 6 ta imlo, 7 tagacha tinish belgida, 4 ta uslubiy xatosi bo`lsa.
59-50 29-25
6. Matn rejaga mos bo`lmasa, fikr bayoni va qurilishida buzilishlar bo`lsa, fikrlar bir-biriga bog`lanmasa, so`z boyligi kambag`al bo`lsa; savodxonlikda 7-8 ta imlo, 8 ta tinish belgida, 5 ta uslubiy xatosi bo`lsa.
49-40 24-20
7. Reja sayoz tuzilgan bo`lsa, fikr bayoni va qurilishida buzilishlar bo`lsa, fikrlarni bir-biriga bog`lashda izchillik yetishmasa, so`z boyligida nuqsonlar kuzatilsa; savodxonlikda 9 ta imlo, 9-10 ta tinish belgida, 6 ta uslubiy xatosi bo`lsa.
39-30 19-15

8. Ishga reja tuzilmagan bo`lsa, fikr bayoni va qurilishida kamchiliklar bo`lsa, fikrlar bir-biriga bog`lanmasa, so`z boyligi yetarli bo`lmasa, matn xulosalanmagan bo`lsa; savodxonlikda 10 dan ortiq imlo, 12 ta tinish belgida, 7 ta uslubiy xatosi bo`lsa.
29-20 14-10
9. Ishga reja tuzilmagan bo`lsa, fikr bayoni va qurilishida qo`pol buzilishlar bo`lsa, fikrlar bir-biriga bog`lanmasa, so`z boyligi qashshoq bo`lsa, matn yakunlanmagan bo`lsa; savodxonlikda 12 ta imlo va tinish belgida, 8 ta uslubiy xatosi bo`lsa.
19-10 9-5
10. Mavzu umuman ochilmagan bo`lsa, ish yakunlanmagan bo`lsa; savodxonlikda 15 tagacha imlo va tinish belgida, 10 ta uslubiy xatosi bo`lsa.
9-1 4-1

Izoh: Ba`zan o`quvchining yozma ishidagi xatolar miqdori yuqoridagi mezonga mos kelmasligi mumkin. Bunday hollarda 2 ta ishoraviy xatoni 1 ta imlo xato o`rnida, 2 yoki 3 ta imlo xatoni 1 ta uslubiy xato sifatida baholash mumkin. Xatolarning (uslubiy, imlo, ishora) har birining soni jami 10 tadan oshsa o`quvchining bahosi o`z-o`zidan pasayadi.

Bilimlar bellashuvining 3-4 bosqichlarining 2-turi test bellashuvi tarzida o`tkaziladi. Test bellashuvi nazoratning zamonaviy usullaridan bo`lib, har bir o`quvchini mustaqil fikrlash asosida bergan javoblarini xolisona baholash, o`zlashtirgan bilim darajasini individual belgilash imkoniyatini beradi.
Bellashuv uchun tayyorlanadigan testlar o`qituvchidan ixtisoslik bo`yicha puxta va chuqur bilimni talab qiladi. Test savollari o`quvchiga dars jarayonida singdirilgan va mustaqil o`zlashtirish uchun berilgan, dars mavzulari rejasiga kiruvchi izoh, jumla, misol, matn sodda va aniq, tushunarli, o`rinli tanlanishi lozim. Test savollarining har bir to`g`ri javobi 2 ball bilan baholanadi. (jami 50 ball). Test savollarini yechishga 40 daqiqa vaqt ajratiladi.

3-4-bosqichlarning 2-turi 25 ta test savollaridan iborat bo`lib, 18 tasi javobi tanlanadigan va 7 tasi javobi yoziladigan savollardan iborat.

Testlardan namunalar (Ona tili)
5-sinf
Javobi tanlanadigan test
1. Monologik nutq izohlangan qatorni belgilang
A) Suhbat nutqi
B) So`zlovchi tilidan yoziladi yoki aytiladi
C) Yozma nutq
D) Og`zaki nutq
Javobi yoziladigan test

2.Oripovning ”O`zbekiston-Vatanim manim” she’rida
Osmon ilmi tug`ilgan ilk bor,
Ko`ragoniy jadvallarida deyilganida kimning ilmi nazarda tutilgan?
Javob: ____________________________________

6-sinf
Javobi tanlanadigan test
1. Qaysi gapda bo`lishsiz fe`ldan tasdiq ifodalangan?
A) Hech kimga munofiqlik qila ko`rma
B) Bu yerda uni ko`rgan emasman
C) Bu gap aytilmay qolmaydi
D) Namunasiz hech narsani o`rgana olmaysan
Javobi yoziladigan test

2. “Aql sеhrga bo`ysinmaydi, aqlingga aql qo`shib bеrolmayman, o`zimda ham shu qurg`urdan sal kamroq” ushbu so`zlar “Sariq dеvni minib” asaridagi qaysi pеrsonajga tеgishli?
Javob: _______________________________________

7-sinf
Javobi tanlanadigan test
1. Berilgan gapda qo`llangan olmosh qaysi gap bo`lagi vazifasida kelgan?
Ona Vatan buyuk bo`lmog`i uchun shu zaminda yashovchilar aqlan va jismonan sog`lom bo`lishi shart.
A) Ega
B) Kesim
C) To`ldiruvchi
D) Hol

Javobi yoziladigan test

2. “Yaxshidan bog` qoladi, yomondan dog` gapida yaxshidan, yomondan so`zlari qanday sintaktik vazifani bajaradi?
Javob: ___________________________________

8- sinf
Javobi tanlanadigan test
1. Egasi sifatdoshli birikma bilan ifodalangan gap berilgan qatorni aniqlang.
A) Kuz kunlari oftobda yurish foydali
B) Halol mehnat insonni ulug`laydi.
C) Kitobni o`qiganlar savollarga javob berdilar.
D) Yoqimli shamol gul hidlarini atrofga taratdi.

Javobi yoziladigan test

2. O`zbek tili grammatikasining “Leksikologiya” bo`limi nima o`rganiladi?
Javob: _______________________________________

Adabiyot
5-sinf
Javobi tanlanadigan test
1. “Uch og`a-ini botirlar ” ertagidagi kenja botir nima uchun zindonga solindi?
A) Qo`rqoqlik qilgani uchun
B) Podshoni qoriqlay olmagani uchun
C) Ilonni o`ldirgani uchun
D) Podshoni o`ldirishda gumon qilingani uchun
Javobi yoziladigan test
2. “Iskandar Zulqarnayn ” asarining asosiy g`oyasi sizningcha nima?
Javob: ____________________________________________

6-sinf
Javobi tanlanadigan test
1. Urushning so`nggi qurboni kim bo`ldi?
A) Shone`mat
B) Umri xola
C) Shoikrom
D) Ilhom samovarchi
Javobi yoziladigan test
2. Alisherga Samarqandda homiylik qilgan kishi kim edi?
Javob________________________________________

7-sinf
Javobi tanlanadigan test
1. “Qiyomat qarz” asaridagi Sarsonboy otaga xos sifatni belgilang.
A) Dadillik
B) Mehmondo`stlik
C) Kamtarlik
D) Birovning haqidan qo`rqish
Javobi yoziladigan test
2. “Ravshan” dostonidan olingan quyidagi sifat kimga yoki nimaga nisbatan aytilgan? “…to`rt oyog`i teng tushgan, biqini yoziq keng tushgan, qar chig`ayning havosi tekkan”
Javob_________________________________________

8-sinf
Javobi tanlanadigan test
1. O`zbek xalqi milliy qahramonlarining faoliyati asosida urush yillarida vatanparvarlik, kurashchanlikka da`vat ruhida yozilgan tarixiy dramani belgilang.
A) M. Shayx zoda, «Iskandar Zulqarnayn»
B) Uyg`un, I z zat Sulton, «Alisher Navoiy»
S) M. Shayx zoda, « Jaloliddin Manguberdi»
D) A.Qahhor, «Tobutdan tovush»
Javobi yoziladigan test
2. “Menmi? Hasan degan bitta chilangar,
Bu zindonga tushganimga necha yil bo`ldi?
Men go`daklikdan
Sultonlarga adovatni ko`nglimga bitdim,
Zo`ravonning zillatiga hech toqatim yo`q”-singari isyonkorona ruhda xitob qilgan Hasan Chilangar qaysi asar qahramoni?

Javob:————————————————————————

O`ZBEK TILI

O`zbek tili fanidan bilimlar bellashuvi rus va qardosh tillarda o`qitiladigan umumta’lim maktablarining 5-8- sinflarida 1-bosqich ta’lim muassasalarida, 2-bosqich tumanda, 3-bosqich viloyatda, 4-bosqich Respublikada o`tkaziladi. Bilimlar bellashuvining 1-2-bosichlarida bir turda yozma ish- diktant, 3-4-bosqichi diktant, matn yaratish hamda test sinovi tarzida o`tkaziladi.

Yozma ish:
O`quvchilar bellashuvining 1,2,3,4-bosqichlarida 5-6-sinflar diktant yozadilar, 7-8-sinflar matn yaratadilar. Mazkur bosqichlarda o`quvchining ijodiy, mustaqil fikrlash qobiliyati hamda savodxonligi sinovdan o`tkaziladi. Diktant uchun matnlar ko`p variantlilik asosida tayyorlanadi. Har bir variantda 1 tadan matn taqdim etiladi. Bu variantlardan bittasi tanlab olinadi. Tanlangan bitta matn bo`yicha diktant yozadilar. O`quvchilar tomonidan yoziladigan matnlarning minimal hajmi quyidagicha bo`ladi:
Diktantdagi so`zlar hajmi 5-sinfda 50-55 tagacha, 6-sinfda 55-65 tagacha. Diktant yozish uchun 45 daqiqa vaqt beriladi.
Diktant mavzularida Vatan, do`stlik, ota-onaga hurmat , ustozlar, tabiat, kitob, odob, burch va h.k. mavzulardagi matnlar qamrab olinishi mumkin.

Matn yaratish;
7-8-sinflarda matn yaratish bo`yicha o`quvchining fikr va tushunchalarini ijodiy va mustaqil ifodalaganligi, yozma nutq malakasi va savodxonligi sinab ko`riladi.
Matn yaratish uchun tanlangan mavzular o`quvchilarni ijodiy izlanishga, shaxsiy fikr-mulohaza bildirishga, bir xil mavzudagi bir necha manbalarda ifodalangan fikrlardan umumlashma xulosalar chiqara olish va uni yoza bilishga ko`maklashuviga qaratilishi lozim.
Matn yaratish uchun 90 daqiqa vaqt beriladi. Matn hajmi 1-1,5 bet bo`lishi mumkin.
O`quvchi tomonidan yaratilgan matn mazmun izchilligi va lisoniy qurilishi jihatidan talab darajasida bo`lishi bilan birga, savodli bo`lishi kerak. Shuningdek, o`quvchi yaratgan matnning izchil, mantiqiy bo`lishi zarur.
To`rttala bosqichda yozma ish bilan birga test sinovi ham o`tkaziladi. Bunda 25 ta test savollari tuziladi. Shundan 18 tasining javobi tanlanadigan, 7 tasining javobi oquvchilar tomonidan yoziladigan testlardan iborat bo`ladi. Test savollari ham amaldagi o`quv dasturi hajmida bo`lib o`quvchilarning o`zbek tilidan olgan bilim, ko`nikma va malakalarini aniqlashga xizmat qilishi kerak.

Yozma ish uchun mavzulardan namunalar:
5-sinf
Non

Nonushta uchun dasturxonga qand, asal, qaymoq qo`yildi. Lekin hamma dasturxon atrofida jimgina o`tiribdi. Chunki dasturxondagi narsalarni “harakatga” soladigan non ko`rinmaydi.
Onam tandirdan so`lqildoq nonlarni uzdilar. Singlim savatdagi bug`i chiqib turgan nonlardan otamga uzatdi. Otam nonni sindirdilar. Hammamiz nonushta qilishga kirishdik. Shunda hech narsa nonning o`rnini bosolmasligini his qildik. Ha, non – aziz ne’mat. (G`.Abdullaev) (52 so`z)

6-sinf
Ustoz va murabbiy

Bizni o`qishga, yozishga o`rgatgan, aqlimizni raso, tilimizni burro etgan, olam sirlarini tanitgan ustoz muallimdir.
Bizni mehnatsevar, halol, to`g`riso`z, yaxshi xulqli bo`lishga undagan va chiroyli kiyinishga, ozoda yurish-turishga o`rgatgan tarbiyachi murabbiydir. Bu oliyjanob kasb sohiblari bolalarning ona-Vatanni sevishlari, baxtli-saodatli, kelajagi porloq bo`lishi uchun g`amxo`rlik qiladilar. Zahmatkash ustozlar va murabbiylar iftixorimizdir. Ularning ishonchini oqlash muqaddas burchimizdir. (57 so`z)

Diktantni baholashda quyidagicha mezon belgilanadi:

T/r Bilim, ko`nikma, malakalar Ballar
1-2-bosqich 3-4-bosqich
1. Mutlaqo xatosiz yozilgan yoki, qo`pol bo`lmagan bitta imlo, bitta tinish belgida xatosi bo`lsa;
100-90
50-45
2. Ikkita imlo va ikkita tinish belgida xatosi bo`lsa. Xatolar nisbati o`zgarishi mumkin, lekin ularning umumiy miqdori to`rttadan, imlo xato esa ikkitadan oshmasligi kerak.

89-80

44-40
3. To`rtta imlo hamda 4 ta tinish belgida xatosi bo`lsa. Xatolar nisbati 3 ta imlo, 5 ta tinish belgida xato va boshqa ko`rinishda ham bo`lishi mumkin. Ammo imlo xato miqdori 4 tadan oshmasligi kerak.
79-70
39-35
4. Beshtagacha imlo va 5 ta tinish belgida xatosi bo`lsa. 69-60 34-30
5. 6 tagacha imlo va tinish belgida xatosi bo`lsa. 59-50 29-25
6. 7-8 tagacha imlo va tinish belgida xatosi bo`lsa. 49-40 24-20
7. 9-10 tagacha imlo va tinish belgida xatosi bo`lsa. 39-30 19-15
8. 11-12 tagacha imlo va tinish belgida xatosi bo`lsa. 29-20 14-10
9. 13-14 tagacha imlo va tinish belgida xatosi bo`lsa. 19-10 9-5
10. 15 ta imlo va tinish belgida xatosi bo`lsa. 9-1 4-1
Eslatma:
1. Diktantdagi xatolar nisbatan turlicha ko`rinishda bo`lishiga qaramay, baholashda imlo xatolar miqdori asosiy chegara sanaladi.
2. Agar diktantda o`quvchi tomonidan kiritilgan tuzatishlar miqdori 3 tadan ortiq bo`lsa, baho 1 balga pasayadi.
3. Agar diktantda 2 va undan ortiq tuzatish bo`lsa, ishga maksimal ball qo`yilmaydi.

Izoh: O`quvchi yozma ishni (diktant, matn yaratish) mutlaqo xatosiz yozib, ammo husnixati talabga javob bermasa, natija 5 balga pasayadi.

Matn yaratish uchun mavzulardan namuna:
7- sinf
1. Onajonim- mehribonim.
2. Qadimiy shaharlar.
3.Qadrli do`st.

8- sinf
1.O`zbekiston – Vatanim manim.
2.Ulug` allomalar.
3.Mening orzuim.
Matn yaratishni baholash mezoni:
T/r Bilim, ko`nikma, malakalar Ballar
1,2-
bosqich 3-4-bosqich

1. Matnga reja tuzilgan bo`lsa, mavzu reja asosida to`g`ri, va batafsil yoritilsa, fikrni bayon qilishda izchillik ta’minlansa, fikr bayonida takrorlar bo`lmasa, mavzuni yoritishda adabiy materiallardan o`rinli foydalansa, matn qo`shimcha fikrlar (OAV va internet materiallari) bilan to`ldirilgan bo`lsa, matn xulosalangan bo`lsa, matn husnixat bilan yozilgan bo`lsa;
savodxonlikda qo`pol bo`lmagan 1 ta imlo va 1 ta tinish belgida xatosi bo`lsa, uslubiy xato bo`lmasa
100-90
50-45
2. Matnga reja tuzilgan bo`lsa, mavzu reja asosida to`g`ri yoritilsa, fikrni bayon qilishda izchillik ta’minlansa, fikr bayonida takrorlar bo`lmasa, mavzuni yoritishda adabiy materiallardan foydalansa, matn qo`shimcha fikrlar (OAV va internet materiallari) bilan to`ldirilgan bo`lsa, matn xulosalangan bo`lsa, matn husnixat bilan yozilgan bo`lsa;
savodxonlikda qo`pol bo`lmagan 2 ta imlo va 2 ta tinish belgida, 1 ta uslubiy xatosi bo`lsa

89-80

44-40
3. Matnga reja tuzilgan bo`lsa, mavzu reja asosida yoritilsa, fikrni bayon qilishda ba’zi noaniqliklarga yo`l qo`yilsa, fikr bayonida takrorlar bo`lmasa, mavzuni yoritishda adabiy materiallardan foydalansa, matn qo`shimcha fikrlar (OAV va internet materiallari) bilan to`ldirilgan bo`lsa, matn xulosalangan bo`lsa va husnixat bilan yozilgan bo`lsa;
savodxonlikda 3 ta imlo va 3 ta tinish belgida, 2 ta uslubiy xatosi bo`lsa
79-70
39-35
4. Matnda rejaning bandlari to`liq ochib berilmasa, fikrni bayon qilishda izchillik yetarli ta’minlanmasa, fikr bayonida takrorlar bo`lmasa, mavzuni yoritishda adabiy materiallardan o`rinsiz foydalansa, matnda OAV va internet materiallaridan qisman foydalansa, matn xulosalangan bo`lsa va husnixat bilan yozilgan bo`lsa;
savodxonlikda 4 ta imlo va 4 ta tinish belgida, 3 ta uslubiy xatosi bo`lsa 69-60 34-30
5. Fikrni bayon qilishda mantiqiy izchillik buzilsa, fikr bayonida takrorlar bo`lsa, mavzuni yoritishda adabiy materiallardan qisman foydalansa, matn xulosalangan bo`lsa va husnixat bilan yozilgan bo`lsa;
savodxonlikda 5 ta imlo va 5 ta tinish belgida, 4 ta uslubiy xatosi bo`lsa 59-50 29-25
6. Fikrni bayon qilishda izchillik buzilsa, fikr bayonida takrorlar bo`lsa, mavzuni yoritishda adabiy materiallardan umuman foydalanmagan bo`lsa, matnga xulosa qisqa yozilsa, matn husnixat bilan yozilmagan bo`lsa;
savodxonlikda 6 ta imlo va 6-7 ta tinish belgida, 5 ta uslubiy xatosi bo`lsa 49-40 24-20
7. Mavzu to`liq ochilmagan yoki mavzudan chetga chiqqan bo`lsa, fikrni bayon qilishda izchillik ta’minlanmasa, matnga xulosa qisqa yozilsa va husnixat bilan yozilmagan bo`lsa;
savodxonlikda 7 ta imlo va 8 ta tinish belgida, 6 ta uslubiy xatosi bo`lsa 39-30 19-15

8. Mavzu yetarli yoritilmagan bo`lsa, fikrni bayon qilishda izchillik ta’minlanmasa, matnga xulosa qisqa yozilgan bo`lsa, matn husnixat bilan yozilmagan bo`lsa;
savodxonlikda 8 ta imlo va 9 ta tinish belgida, 7 ta uslubiy xatosi bo`lsa 29-20 14-10
9. Matnda fikrlar bir-biriga bog`lanmasa, matn yakunlanmasa, matn husnixat bilan yozilmagan bo`lsa;
savodxonlikda 10 ta imlo, 10 ta tinish belgida, 9-10 ta uslubiy xatoga yo`l qo`yilgan bo`lsa. 19-10 9-5
10 Matn mavzuga umuman mos kelmasa va yakunlanmagan bo`lsa, matn husnixat bilan yozilmagan bo`lsa;
savodxonlikda 10 dan ortiq imlo va tinish belgida, 12 tagacha uslubiy xatoga yo`l qo`yilgan bo`lsa. 9-1 4-1

Izoh: Ba`zan o`quvchining yozma ishidagi xatolar miqdori yuqoridagi mezonga mos kelmasligi mumkin. Bunday hollarda 2 ta ishoraviy xatoni 1 ta imlo xato o`rnida, 2 yoki 3 ta imlo xatoni 1 ta uslubiy xato sifatida baholash mumkin. Xatolarning (uslubiy, imlo, ishora) har birining soni jami 10 tadan oshsa o`quvchining bahosi o`z-o`zidan pasayadi.

Bellashuvining 3-4 bosqichining 2-turi (25 ta test savoli 18 tasi javobi tanlanadigan, 7 tasi javobi yoziladigan) test sinovi tarzida o`tkaziladi. Test sinovi nazoratning zamonaviy usullaridan bo`lib, har bir o`quvchini mustaqil fikrlash asosida bergan javoblarini xolisona baholash, o`zlashtirgan bilim darajasini individual belgilash imkoniyatini beradi.
Bellashuv uchun tayyorlanadigan testlar o`qituvchidan ixtisoslik bo`yicha puxta va chuqur bilimni talab qiladi. Test savollari o`quv dasturi asosida o`quvchiga sodda va aniq, tushunarli, o`rinli tanlanishi lozim. Test savollarining har bir to`g`ri javobi 2 ball bilan baholanadi (jami 50 ball). Test savollarini yechishga 60 daqiqa vaqt ajratiladi.
Barcha turlar bo`yicha umumiy ko`rsatkich 100 balni tashkil qiladi.

Test topshiriqlaridan namuna:

5- sinf
Javobi tanlanadigan test
1. Egalik qo`shimchalarini aniqlang.
A. –ni, -ning, -ga.
B. –da, -dan, -lar.
S. –im, -ing, -lari.
D. –zor, -dosh, -gan.

Javobi yoziladigan test
2. Berilgan she’riy parchaning nomi nima?
Yurtning tabiatiga
Termulamiz suqlanib,
Har qadamda boqamiz,
Sehrlanib, mixlanib.
J:______________________________________

6-sinf
Javobi tanlanadigan test
1. Qaysi qatorda muomala odobiga oid so`z berilmagan?
A. Kechirasiz, Gulnorani mumkinmi?
B. Ijozatingiz bilan ketsam maylimi?
S. Aytolmaysizmi, soat necha bo`ldi?
D. Sizni kutib olaman.

Javobi yoziladigan test

2. “Berilgan gapda –lar qo`shimchasi qanday ma’noni ifodalaydi?
Dadamlar bilan fahrlanaman.
J:________________________________

7-sinf
Javobi tanlanadigan test
1. . Qaysi so`zning tarjimasi noto`g`ri berilgan?
A) Va`da bermoq-oбeщaть
B) Jiddiy-серьёзно
C) Ruxsatsiz-понимать
D) Tan olmoq-признавать

Javobi yoziladigan test
2. «Alisherning ukasi kitob jildi uchun qoplamalar tayyorlaydi” gapidagi qaratqich kelishigining belgili-belgisiz qo`llanganligini aniqlang.
Javob: ___________________________________________________________

8-sinf
Javobi tanlanadigan test
1. Qaysi qatorda kichraytirish, erkalash qo`shimchalari berilmagan?
A) –cha, -choq. B) –loq, -jon.
S) –xon, -jon. D) –lar, -dan.

Javobi yoziladigan test
2. “Bahor, qanday chiroyli fasl” – gapining ifoda maqsadiga ko`ra qaysi turi qo`llanilgan?
Javob: __________________________________________________________

Методические рекомендации по русскому языку и литературе
( для школ с русским языком обучения)
Конкурс «Билимлар беллашуви» по русскому языку и литературе проводится с 5-8 классы в 4 тура:
1 тур – в школах, 2 тур – в районах;
3 тур — в областях;
4 тур – в республике.
1-2 туры включают письменную работу (диктант, изложение). 3-4 тур состоит из двух этапов: первый этап – письменная работа, второй этап – тестирование.
Письменная работа:
В 5-6 классах на 1-4 турах учащиеся пишут диктант, в 7-8 классах – изложение.
Для 5 классов диктант объёмом 100-110 слов, 6 классов – 110-120 слов. Продолжительность написания 45 минут.
В 7 классах изложение объёмом работы 1,5-2 страниц (200-250 слов), в 8 классах — 2-2,5 листа (250-300 слов), На написание изложения отводится — 90 минут.
Темы диктантов и изложений готовятся в 3-х вариантах. В каждом запечатанном варианте содержится по одному тексту. Из предложенных вариантов учащиеся выбирают один. Тема диктанта или изложения из выбранного варианта записывается на доске.
При отборе текстов диктантов и изложений следует выбирать темы посвященные Родине, национальным и общечеловеческим ценностям и т.п.
Тестирование:
Тестирование проводиться после написания письменной работой. Учащимся предлагается 25 тестов: из них 18 теста предполагают наличие 4 вариантов ответа и 7 тестов — ответ самого учащегося. Тестирование проводится по пройденным темам, с учётом Государственного образовательного стандарта и ЗУНов.

Примерный материал (образец) для письменных работ.
Диктант для 5 класса.
Древний добрый обычай.
Что такое « хашар»? Каждый школьник в Узбекистане скажет вам, что «хашар»- это праздник. В этот день все люди нашей республики выходят на улицу. Они оказывают помощь в благоустройстве места там, где проживают. Эта древняя восточная традиция славится трудом. Поэтому так глубоко чтят у нас тех, чьё дело укоренилось в почве настоящего и дало росток в будущее.
Хашар — это добрый обычай, продолжает жить и сегодня. Все работают — пожилые люди и молодёжь, все хотят украсить махаллю. После активной работы накрывают столы, едят плов — самое любимое национальное блюдо. Кругом царит радость и веселье, поют и танцуют.
Добрые обычаи не умирают!
(97 слов). Сборник текстов для изложений по русскому языку 5-9 класс, авторы Е.М. Юлдашева, Г. Карпова и др. Издательство «Ўқитувчи» 1994 год.

Диктант
6 класс
Книга – ваш друг и учитель.
Дорогие ученики, хотите ли вы поговорить с писателями? Ну, скажем, с Пушкиным, Львом Толстым?
Встретиться с ними не так уж трудно. Я могу дать вам их точный адрес. Он очень короткий: библиотека.
Всё самое важное и интересное, о чём могли бы вы рассказать вам эти писатели, вы найдёте в их книгах. В библиотеке, где книги стоят рядами на полках, всегда бывает очень тихо. Но если внимательно прислушаться, книги заговорят с вами.
Из книг вы узнаете, как живут народы разных стран, узнаете о великих открытиях науки и технике, о звёздах и планетах, о растениях и животных.
Что бы вы ни делали, чем бы вы ни занимались, вам всегда понадобится умный и верный помощник – книга.
Приобретайте самые широкие знания, читайте много и упорно.
(По С. Маршаку.) (120 слов)

При проверке контрольного диктанта необходимо руководствоваться следующими нормативами: первая цифра — количество орфографических ошибок, вторая – пунктуационных.
В диктантах должно быть: в V классе — не более 5, в VI — не более 7 слов с непроверяемыми и труднопроверяемыми написаниями, правописанию которых ученики специально обучались. В тексты контрольных диктантов могут включаться только те вновь изученные орфограммы, которые в достаточной мере закреплялись (не менее чем на двух-трех предыдущих уроках).
Оценивая орфографическую и пунктуационную грамотность, следует исходить из общего правила: ученикам предъявлять требования в объеме знаний и умений, которым их обучали. Поэтому при проверке письменных работ все орфографические и пунктуационные ошибки, допущенные учащимися, исправляются, однако при оценке учитываются не все.
Не учитываются и не выносятся на поля при оценке ошибки:
— в переносе слов;
— на те правила, которые не предусмотрены школьной программой;
— на еще не изученные правила;
— в словах с непроверяемыми написаниями, работа над которыми не проводилась;
— явные описки, искажающие звуковой облик слова («мемля» вместо «земля»);
— в передаче авторской пунктуации.
По орфографии необходимо различать:
— орфографические и грамматические ошибки;
— орфографические и фактические ошибки;
— орфографические ошибки и описки;
— грубые и негрубые ошибки;
— повторяющиеся и неповторяющиеся ошибки;
— однотипные и неоднотипные ошибки.

Грамматическими являются ошибки в образовании форм слов: «ляжь» вместо «ляг». К фактическим ошибкам относятся неверные написания, связанные с незнанием реалий: «у Высотского» вместо «у Высоцкого» и т. д.
Описки — неверные написания, искажающие звуковой и буквенный облик слов («стл» вместо «стол», «дулпо» вместо «дупло» и т. п.).
Негрубыми орфографическими ошибками являются:
— ошибки в исключениях из правил;
— написание ы и и после приставок;
— большие буквы вместо малых и наоборот в составных собственных наименованиях;
— написание собственных имен нерусского происхождения;
— нерегулируемые правилами слитные и раздельные написания в наречиях, образованных от существительных и предлогов;
— случаи трудного различения не и ни (Куда он только не обращался! Куда он только ни обращался, никто не мог дать ему ответ. Никто иной не…; не кто иной, как; ничто иное не…; не что иное, как и др.);
— случаи слитного и раздельного написания не с прилагательными и причастиями, выступающими в роли сказуемого.
Негрубыми пунктуационными ошибками являются:
— постановка одного знака препинания вместо другого;
— пропуск одного из сочетающихся знаков препинания или нарушение их последовательности (сочетание запятой и тире, вопросительного и восклицательного знака).
Повторяющимися считаются орфографические ошибки, допущенные в одном и том же слове, использованном несколько раз, или в корне однокоренных слов. Однотипными называют ошибки на одно правило, если условия выбора правильного написания заключены в грамматических (в армии, в роще; колют, борются) и фонетических (пирожок, сверчок) особенностях данного слова. Не считаются однотипными ошибки на такие правила, в которых для выяснения правильного написания одного слова требуется подобрать другое родственное слово или его форму (вода — воды, рот — роток, грустный — грустить, резкий — резок).
— Грамматические, фактические ошибки, описки при проверке диктантов исправляются, но при подсчете не учитываются.
— Негрубые ошибки считаются за пол-ошибки.
— Повторяющиеся (сколько бы их ни было) считаются за одну.
— Первые три однотипные ошибки считаются за одну, каждая следующая подобная ошибка учитывается как самостоятельная.
— Если в одном непроверяемом слове допущены две или более ошибки, то все они считаются за одну.
— При наличии в контрольном диктанте более пяти исправлений (поправка неверного написания на верное) оценка снижается на один балл. Оценка отлично не выставляется при наличии трёх и более исправлений.

Критерии оценок диктанта.
№ Количество допускаемых ошибок Баллы
1-2 3-4
1 может выставляться за диктант при наличии в нем 1 негрубой орфографической ошибки или 1 негрубой пунктуационной ошибки 100-90 50-45
2 может выставляться за 3- 4 орфографические ошибки, если среди них есть однотипные 89-80 44-40
3 может выставляться при наличии 4-5 орфографических ошибок, если среди тех и других имеются однотипные и негрубые ошибки 79-70 39-35
4 может выставляться при наличии 6 орфографических ошибок, если среди тех и других имеются однотипные и негрубые ошибки 69-60 34-30
5 может выставляться при наличии 7 орфографических и 7 пунктуационных ошибок, если среди тех и других имеются однотипные и негрубые ошибки 59-50 29-25
6 может выставляться при наличии 8 орфографических, пунктуационных и стилистических ошибок 49-40 24-20
7 может выставляться при наличии 9-10 орфографических, пунктуационных и стилистических ошибок 39-30 19-15
8 может выставляться при наличии 11-12 орфографических и пунктуационных ошибок. 29-20 14-10
9
может выставляться при наличии 13-14 орфографических и пунктуационных ошибок 19-10 9-5

10 может выставляться при наличии 15 и более орфографических и пунктуационных ошибок 9-1 4-1

Примечания:
• При подсчете слов в тексте контрольного диктанта учитываются как самостоятельные, так и служебные части речи.
• Если контрольный диктант сопровождается дополнительной работой, то берется текст объемом, обозначенным первой цифрой норматива для данного класса.
• Текст диктанта должен быть понятным для учащихся.
• Слова, редко употребляемые и непонятные для учащихся, выписываются на доске и объясняются.
• Отдельно выписываются слова, с написанием которых учащиеся еще не ознакомились.
• Для контрольных диктантов следует подбирать такие тексты, в которых бы изучаемые в данной теме орфограммы и пунктуационные правила были представлены не менее чем 2-3 случаями.

7 класс
Изложение
Волшебные свойства языка.
Ничто на свете не связано с человеком так прочно, как язык. Нет на свете лучшего средства общения. Чем лучше ты владеешь языком, тем больше у тебя прав называться человеком.
Слова обладают прекрасным и волшебным свойством. К человеку, приезжающему в чужую страну, в чужой город и говорящему с местными жителями на их родном языке, относятся доброжелательнее, охотнее помогают в различных ситуациях. А главное – лучше понимают.
И как грустно оказаться среди людей, которыё оживлённо разговаривают друг с другом, а ты не знаешь, о чём говорят. Общаясь между собой, мы узнаём много интересного и полезного, учимся слушать и ценить людей.
Язык нужен для того, чтобы закреплять и сохранять опыт человечества, с его помощью человек выражает свои мысли, чувства, эмоции. Язык живёт вместе с жизнью народа, язык – это путь цивилизации и культуры. Общество не может существовать без языка, как и язык не может существовать вне общества.
Каждое слово языка, каждая форма — есть результат мысли и чувства человека через которые отразились в слове природа страны и история народа.
Задание
1. Составьте план.
2. Продолжите текст. Какой смысл вы вкладываете в понятие «язык – отражение жизни»?
8 класс
Мелочи жизни?
Есть люди, о которых говорят: «Это человек слова!» Значит, на такого человека можно положиться – он выполнит своё обещание без напоминания.
Вы обещали позвонить по телефону другу и не позвонили – забыли. Вы опоздали на свидание, на деловую встречу, а то и вовсе не пришли, сославшись потом на нездоровье или на другую причину. Вас попросили опустить по пути письмо в почтовый ящик, а вы протаскали его в кармане всю неделю.
Мы довольно часто совершаем такие мелкие «предательства», не придавая им большого значения, не замечая их и прощая друг другу. Эта небрежность в человеческих отношениях вошла у многих в привычку.
«В конце концов, не на этом строятся отношения между людьми» — думают некоторые. И ошибаются. Они просто не понимают, насколько легче жить людям организованным, обязательным.
Как же стать таким человеком?
Здесь трудно дать рецепт, но многое, по-моему, зависит от самовоспитания.
С юных лет надо научиться заставлять себя делать не только, что хочется, а и то, что надо. Не откладывать на завтра того, что можно сделать сегодня, сейчас.
Задание
3. Составьте план.
4. Продолжите текст. Какой смысл вы вкладываете в понятие «мелочи жизни»?
Основные критерии оценки изложения.
№ Содержание и речь Грамотность Баллы

1-2 тур 3-4 тур
1 Рассуждения в процессе изложения, носящие характер литературоведческих, публицистических, историко-литературных наблюдений содержательны, интересны, самостоятельны. Заключительная часть представляет собой авторское обобщение, самостоятельные выводы, вытекающие из основной части. Работа отличается богатством словаря, разнообразием используемых синтаксических конструкций, точностью и богатством словоупотреблений.
Допускается:
1 орфографическая или
2 пунктуационные ошибки 100-90 50-45
2 Заголовок соответствует содержанию текста. В изложении имеются единичные фактические неточности, значительные нарушения последовательности изложения материала. Заключительная часть представляет собой обобщения или выводы, вытекающие из основной части. Лексический и грамматический строй речи достаточно разнообразен.

Допускается:
1-2 незначительные орфографические или 3 пунктуационные и стилистические ошибки 89-80 44-40
3 Заголовок не вполне отвечает содержанию текста. В работе допущены некоторые неточности, непоследовательность в изложении материала. Заключительная часть представляет собой обобщение выше изложенного. Однообразны употребляемые синтаксические конструкции, встречается неправильное словоупотребление. Допускается:
не более 3-4 орфографических и пунктуационных ошибок;
3 орфографические и
3 пунктуационные ошибки; или
3 орфографические
и 3 пунктуационные ошибки; или 5 пунктуационных и 1 орфографическая 79-70 39-35
4 Заголовок не соответствует содержанию текста. Тема изложена с нарушением последовательности событий. Допущено искажение смысла текста. Крайне беден словарь, работа написана короткими, однотипными предложениями, часты случаи неправильного словоупотребления
Допускается 4-5 орфографических, пунктуационных и грамматических ошибок. 69-60 34-30
5 Работа выполнена с нарушением последовательности событий. Речь недостаточно выразительна. Имеются ошибки. Словарь крайне беден. Допускается 6-7 орфографических, пунктуационных и грамматических ошибок. 59-50 29-25
6 Плохое владение литературным языком. Работа написана короткими, не раскрывающими смысл предложениями. Словарь крайне беден. Допущено искажение материала.
Допускается 8-9 орфографических, пунктуационных и грамматических ошибок. 49-40 24-20
7 Заголовок не соответствует содержанию текста. Тема изложена с нарушением последовательности событий. Допущено искажение смысла текста. Большое количество ошибок. Употребляемые конструкции однообразны.
Большое количество ошибок (10-11). 39-30 19-15
8 Допущено искажение смысла текста. Тема не раскрыта, словарь крайне беден, отсутствуют выводы, в работе большое количество недочётов, лексических, грамматических и пунктуационных ошибок.
Большое количество ошибок (от 12 -13). 29-20 14-10
Тема не раскрыта, словарь крайне беден, отсутствуют выводы, в работе большое количество недочётов, лексических, грамматических и пунктуационных ошибок.
Большое количество ошибок (от 14-15) 19-10 9-5
Большое количество недочётов, лексических, грамматических и пунктуационных ошибок. Работа очень слабая, однообразная.
Большое количество ошибок (от 16 и ниже) 9-1 4-1

Примечание: Варьирование баллов зависит от текста изложения учащегося, от владения речью, умения составлять сложные предложения, от степени допускаемых ошибок. Каждый преподаватель вправе выбирать тему письменной работы на своё усмотрение, не отклоняясь от учебной программы.
Тестирование
На всех турах учащимся предлагается 25 тестов (20 тестов по русскому языку, 5 тестов по литературе). На работу с тестами отводится 60 минут. За каждый правильный ответ выставляется 2 балла, за неправильный – 0. Максимальный балл – 60.

Примерные варианты тестов.
5 класс
I. Тесты, предполагающие наличие вариантов ответов:
1. Укажите вариант, в котором на месте пропуска следует написать -НН-.
A) бара..ий
B) ветре..ый
C) овчи..ый
D) серебря..ый

2. Укажите, что относится к устному народному творчеству?
A) рассказы, повести
B) песни, повести, анекдоты
C) скороговорки, сказки, загадки
D) считалки, песни, пеструшки, рассказы

II. Тесты, предполагающие ответ самого учащегося:
1. К какому роду относится слово задира?
Ответ:______________________________________
2.К какому литературному жанру относятся басни?
Ответ:______________________________________

6 класс
I. Тесты, предполагающие наличие вариантов ответов:

1.Весь стол был завален книгами, тетрадями, альбомами, и плакатами. Определите, каким членом предложения выражены однородные члены.
A) дополнение
B) подлежащим
C) определением
D) обстоятельством
2. О каком писателе говорят: «Мастер коротких рассказов»?
A) А.П.Чехов
B) Н.С.Лесков
C) Л.Н.Толстой
D) Н.А.Некрасов

II. Тесты, предполагающие ответ самого учащегося:

1. К какому спряжению относится глагол читать?
Ответ:______________________________________
2. Кто первый создал басни?
Ответ:______________________________________

7 класс
I. Тесты, предполагающие наличие вариантов ответов:
1. Расставьте правильно запятые: Оторвавшийся (1) от ветки лист (2) падая (3) задел (4) висевший на дереве скворечник (5) и упал в лужу.
A) 1,2,3,4,5
B) 2,3,5
C) 1,3,4
D) 2,4,5
2. «Что за прелесть эти сказки!» Кто так сказал о народных сказках?
A) А.С.Пушкин
B) В.Жуковский
C) П.Ершов
D) Х.К. Андерсен
II. Тесты, предполагающие ответ самого учащегося:
1.Образуйте от данных глаголов причастия:
Окружить-
Работать-
Увидел-
Осмыслить-
Скрывать-
Ответ:______________________________________

2.К чему призывает Владимир Мономах в своих «Поучениях»?
Ответ:______________________________________
8 класс
I. Тесты, предполагающие наличие вариантов ответов:
1. Каким второстепенным членом предложения является выделенное слово: Вверху гудели обледенелые тополя.
A) обстоятельство
B) дополнение
C) определение
D) подлежащее
2. Назовите автора произведения «Сельские жители»
A) В.М.Шукшин
B) Ч.Айтматов
C) Айбек
D) А.Каххар
II. Тесты, предполагающие ответ самого учащегося:
1.Каким членом предложения являются выделенные слова: На улице и во дворе ни души, ни звука.
Ответ:______________________________________
2. Назовите основную тему поэмы Навои «Фархад и Ширин».
Ответ:______________________________________

XORIJIY (INGLIZ, NEMIS, FRANSUZ) TILLAR

Xorijiy (ingliz, nemis, fransuz) tili fanidan bilimlar bellashuvi umumta’lim maktablarining 7-8 sinflarida 4 bosqichda o`tkaziladi. Bellashuvning 1-2 bosqichi 1 turda, 3-4-bosqichi 2 turda o`tkaziladi. 1-bosqich (ta’lim muassasasi)da yozma ish – diktant –1 ta topshirig`i bilan, 2- bosqich (tuman)da yozma ish – diktant 2 ta topshirig`i bilan, 3- bosqich (viloyat)da yozma ish – diktant 3 ta topshirig`i bilan, 25 ta test (18 ta javobi belgilanadigan va 7 ta javobi yoziladigan) savoli, 4- bosqich (Respublika)da yozma ish – diktant 5 ta topshirig`i bilan va 25 ta test (18 ta javobi belgilanadigan va 7 ta javobi yoziladigan) topshiriqlari shaklida o`tkaziladi.
Barcha bosqichlarda nazorat materiallari o`quv dasturlari asosida o`quvchilar quyi sinflarda hamda bilimlar bellashuvlarining bosqichlari boshlangunga qadar o`zlashtirgan mavzularidan tuziladi. Nazorat materiallari ko`p variantlilik asosida tuziladi.
Diktant turida o`quvchining tinglab tushunish hamda yozma savodxonlik darajasi, sinovdan o`tkaziladi. Diktant matnidagi so`zlar hajmi 7-sinfda 120-130 ta, 8-sinfda 140-150 ta so`zgacha bo`ladi,
1-bosqichda maksimal 90 ball diktant uchun, 10 ball topshiriq (berilgan 5 ta so`zdan gap tuzish) uchun, 2-bosqichda maksimal 80 ball diktant uchun, 20 ball topshiriq (berilgan 5 ta so`zdan gap tuzish va 1 ta belgilangan xat boshini tarjima qilish) uchun, 3- bosqichda maksimal 35 ball diktant uchun, 15 ball topshiriq (berilgan 5 ta so`zdan gap tuzish, 1 ta belgilangan xat boshini tarjima qilish va belgilangan so`zlarni sifat darajalariga tuslash). 4-bosqichda maksimal 25 ball diktant uchun, 25 ball topshiriq (berilgan 5 ta so`zdan gap tuzish, 1 ta belgilangan xat boshini tarjima qilish, belgilangan so`zlarni sifat darajalariga tuslash, 3 ta so`zni sinonimi va 3 ta so`zni antonimini yozish, 3 ta belgilangan gaplarni so`roq olmoshlai yordamida so`roq gapga aylantirish). Diktant yozish uchun 1-2 bosqichlarda 1 soat (60 daqiqa), 3-4 bosqichlarda 1,5 soat (90 daqiqa) vaqt ajratiladi.
Diktаntlar uchun o`quv dastur asosida Vаtаn, milliy va umuminsoniy qadriyatlar, O`zbek va tili o`zganilayotgan mamlakatlarning madaniyati, san’ati, urf – odatlari, sport o`yinlari kabi mаvzulаrdаgi mаtnlаr tаnlаb оlinishi tavsiya etiladi.
Bilimlar bellashuvning 3-4-bosqichida yozma ish bilan birga test topshirig`i beriladi. Bunda 25 ta test savollari tuziladi, shundan 18 tasining javobi tanlanadigan, 7 tasining javobi oquvchilar tomonidan yoziladigan testlardan iborat bo`ladi. Test savollari ham amaldagi o`quv dasturi asosida tuzilgan bo`lib, o`quvchilarning shu fan bo`yicha olgan bilim, ko`nikma va malakalarini aniqlashga xizmat qilishi kerak.

Bellashuvning barcha bosqichlarda 1-turdagi diktantni baholashda
quyidagicha mezon belgilanadi.

T/r Bilim, ko`nikma, malakalar Ballar
1-bosqich 2-bosqich
3-bosqich

4-bosqich

1. Mutlaqo xatosiz yozilgan; bitta tinish belgida xatosi bo`lsa; 90-85 80-75 35-33 25-24
2. Bitta imlo va bitta tinish belgida xatosi bo`lsa. Xatolar nisbati o`zgarishi mumkin, lekin ularning umumiy miqdori ikkitadan, imlo xato esa bittadan oshmasligi kerak. 84-80 74-70 32-29 23-22
3. Ikkita imlo hamda 2 ta tinish belgida xatosi bo`lsa. Xatolar nisbati 1 ta imlo, 3 ta tinish belgida xato va boshqa ko`rinishda ham bo`lishi mumkin. Ammo imlo xato miqdori 2 tadan oshmasligi kerak. 79-75 69-65 28-25 21-20
4. Uchta imlo va 3 ta tinish belgida xatosi bo`lsa. 74-70 64-60 24-21 19-18
5. 4 tagacha imlo va tinish belgida xatosi bo`lsa. 69-65 59-55 20-18 17-16
6. 4-5 tagacha imlo va tinish belgida xatosi bo`lsa. 64-60 54-50 17-15 15-14
7. 6-7 tagacha imlo va tinish belgida xatosi bo`lsa. 59-50 49-45 14-11 13-12
8. 8 tagacha imlo va tinish belgida xatosi bo`lsa. 49-40 44-40 10-8 11-10
Xatolar miqdori ortib borishi bilan yuqoridagi tartibda ball kamaytirilib boriladi.

Eslatma: 1. Diktantdagi xatolar nisbatan turlicha ko`rinishda bo`lishiga qaramay, baholashda imlo xatolar miqdori asosiy chegara sanaladi.
2. Agar diktantda o`quvchi tomonidan kiritilgan tuzatishlar miqdori 3 tadan ortiq bo`lsa, baho 1 balga pasayadi.
3. Agar diktantda 2 va undan ortiq tuzatish bo`lsa, ishga maksimal ball qo`yilmaydi.
Izoh: O`quvchi yozma ishni (diktant,) mutlaqo xatosiz yozib, ammo husnixati talabga javob bermasa, natija 2 balga pasayadi.

Bellashuvning 1-2-3-4-bosqichdagi topshiriqlarni baholashda quyidagicha mezon belgilanadi.

Berilgan har bir topshiriq savoli 1-2 bosqichlarda maksimal 10 ball bilan, 3-4-bosqichlarda maksimal 5 ball baholanadi. O`quvchi har bir berilgan topshiriqlarni to`liq va xatosiz bajarishiga qarab belgilangan maksimal ball bilan baholanadi. Agar topshiqni bajarishda birorta xatolikka yo`l qo`ysa 0 ball qo`yiladi. (Maksimal 5, 10 ball bo`lingan holda (1, 2, 7 kabi) qo`yilmaydi)
Bellashuvning test turida har bir test topshirig`ining to`g`ri javobi uchun 2 ball, noto`g`ri javob uchun 0 ball qo`yiladi. Test topshiriqlari uchun 60 daqiqa vaqt beriladi.

Ingliz tili fanidan beriladiga nazorat turlaridan namunalar .

Dictation.
TASHKENT
Tashkent is the capital of the independent Republic of Uzbekistan. It is a very old city. It was founded more than 2000 years ago. The population of the city has already grown to more than 2,5 million people.
Tashkent, which has new avenues, squares, high buildings and fountains, has become the most modern city in Uzbekistan. The transport facilities are good. There are buses, trolley-buses, trams, taxis and a subway with many beautiful metro stations decorated with traditional Uzbek art.
Tashkent is the educational and scientific centre of Uzbekistan, where there are a lot of universities, institutes, schools and special secondary schools. The city has the Republic’s academy of sciences, which unites dozens of research institutes. It is also a cultural centre with many libraries, theatres and cinemas. Tashkent’s industrial establishments, which produce cotton fabric, textile machinery, electrical equipment, cotton harvesters and other products, are well known in the world. (151 words)

Diktant topshiriqi quyidagicha bolishi mumkin:

1. Make up sentence useing words “educational”, “traditional”, “libraries”, “industrial”, “decorated”. (Berilgan so`zlardan gap tuzish)
2. Translate the 3rd headline. (Berilgan xat boshini tarjima qilish) 3. Change the adjictives into comparative and superlative degree “old”, “beautiful”, “modern”, “cultural”, “scientific”, (Sifat darajalarida tuslash) 4. Find the antonym “modern, city, ago”, find the synonym “grown, avenues, independent”. (so`zlarning antonimi va sinonimlarini topish) 5. 1-, 5-, 11- make up special question from given sentences (so`roq olmoshlaridan foydalanib so`oq gaplarga aylantiring)
Tests
7-sinf
1. Choose the right answer to complete the sentence.
The man is standing … street … the car.
A) at / on B) near / behind C) in front of / near D) in front of / on
2. Choose the right answer to complete the sentence.
When I was a child, I … late for school.
A) have always been B) was always B) had always been D) –
3. Name the seasons_________
4. My grandfather is my father’s ___________

8-sinf
1. Choose the right answer to complete the sentence.
People … live in villages don’t go to the cinema very often.
A) this B) what C) who D) that
2. Complete the dialogue.
A: I don’t enjoy going to the theatre
B: …
A) Nor do I
B) So do I
C) Me too
D) Oh, I do
3. All/are/different/they/cities/from_____________
4. When do we celebrate Constitution Day? ____________

DAVLAT VA HUQUQ ASOSLARI

Davlat va huquq asoslari fanidan bilimlar bellashuvi umumta’lim maktablarining 8-sinflarida o`tkaziladi. Barcha bosqichlarda faqat 1 turda test sinovi shaklida o`tkaziladi.
Bilimlar bellashuvining 1,2-bosqichda 25 ta test savoli (18 ta javobi tanlanadigan,7ta javobi yoziladigan) test shaklida o`tkaziladi. Test sinoviga 50 daqiqa vaqt beriladi. Har bir savol 4 ball bilan baholanadi. Umumiy (maksimal) ball 100 ballni tashkil etadi.
Bilimlar bellashuvining 3-4 bosqichlari 40 ta test savoli (30 ta javobi tanlanadigan, 10 ta javobi yoziladigan) testlar shaklida o`tkaziladi.
Har bir savol 2,5 ball bilan baholanadi. Umumiy (maksimal) ball 100 ballni tashkil etadi.
Test topshiriqlari
8-sinf
1. Agar shaxsga nisbatan mansabdor shaxs tomonidan zo`rlik ishlatilsa, bu holda u qayerga murojat qilishi kerak?
A) Konstitutsiyaviy sudga
B) Prokurorga
C) Prezident devoniga
D) Tuman yoki shahar sudiga
2. Kimlar vakolatli organga ariza va shikoyatlar bilan murojat qilish huquqiga ega?
Javob:___________________________________________________________________

TARIX

Tarix fanidan bilimlar bellashuvi umumta’lim maktablarining 6-8-sinflarida o`tkaziladi. Barcha bosqichlarda faqat 1 turda test sinovi shaklida o`tkaziladi.
Bilimlar bellashuvining 1,2-bosqichda 25ta test savoli (18 ta javobi tanlanadigan,7 ta javobi yoziladigan) test shaklida o`tkaziladi. Test sinoviga 50 daqiqa vaqt beriladi. Har bir savol 4 ball bilan baholanadi. Umumiy (maksimal) ball 100 ballni tashkil etadi.

Bilimlar bellashuvining 3-4 bosqichlari 40 ta test savoli (30 ta javobi tanlanadigan, 10 ta javobi yoziladigan) testlar shaklida o`tkaziladi.
Har bir savol 2,5 ball bilan baholanadi. Umumiy (maksimal) ball 100 ballni tashkil etadi.
Test topshiriqlari
6-sinf
1.Qadimgi Misirning tabiiy sharoiti nega dehqonchilik uchun qulay edi.

A . Misirliklar ikki dala ekin ekishar edi.
B . Daryoning har ikkala qirg`og`i qora tuproqli serhosil edi.
S. Nil daryosi toshqinidan suvga bostirilar edi.
D. Misr dehqonlari urug` yeg`ishni iyul,sentyabr oyida o`tkazishar edi.

2. Miloddan avvalgi nechanchi asrda ko`chmanchi Giksoslar qabilasi Misirga hujum qildi.
Javob:___________________________________________________________________
7- sinf
1. G`arbiy Rim imperiyasi qachon va nima sababdan quladi?
A. 576 yil o`zaro urushlar natijasida
B. 476 yil Germanlar istilosi natijasida
C. IV – VI asrlarda xalqlarning buyuk ko`chishi natijasida
D. 395 yil Franklarning xujumi natijasida
2.Abu Muslim qo`zg`aloni qachon bo`lib o`tdi?
Javob:___________________________________________________________________

8- sinf
1. Shayboniyxonning O`rta Osiyo shaharlarini bosib olishdagi ketma-ketlikni ko`rsating
A) Shohruxiya, Farg`ona, Urganch, Hirot
B) Samarqand, Urganch, Toshkent, Buxoro
C) Farg`ona, Shohruxiya, Qunduz, Urganch
D) Samarqand, Buxoro, Hirot, Farg`ona
2. Shoh Ismoil va Shayboniyxon o`rtasidagi jang qaysi shahar yaqinida ro`y bergan edi?
Javob:___________________________________________________________________

MATEMATIKA

Matematika fanidan bilimlar bellashuvi umumta’lim maktablarining 5-8 sinflarida birinchi (ta’lim muassasasi), ikkinchi (tuman), uchinchi (viloyat), to`rtinchi (Respublika) bosqichlari o`tkaziladi. Bellashuvning birinchi, ikkinchi, uchinchi, to`rtinchi bosqichlarida 5 ta topshiriqli yozma ish va 25 ta savoldan iborat test shaklida o`tkaziladi (test topshiriqlarining 18 tasi javobi tanlanadigan, 7 tasining javobi yoziladigan).
5-8 sinflarda matematikadan masalalarni optimallashtirilgan o`quv dasturi bo`yicha bellashuvlar o`tkaziladigan kundan bir hafta oldinga qadar o`rganilgan mavzular asosida tanlanadi.
7-8 sinflar uchun barcha bosqichlarda tayyorlangan masalalarda 3 ta topshiriq algebradan, 2 ta topshiriq geometriya fanidan bo`lishi lozim.
Barcha bosqichlarda 5-6 sinflar uchun 25 ta test savoli (18 ta javobi tanlanadigan va 7 ta javobi yoziladigan) beriladi.
Barcha bosqichlarda 7-8 sinflar uchun 25 ta test savoli (18 ta javobi tanlanadigan (12 ta algebradan va 6 ta geometriyadan ) va 7 ta javobi yoziladigan (4 ta algebradan va 3 ta geometriyadan) beriladi.
Birinchi, ikkinchi,uchinchi, to`rtinchi bosqichlarda har bir to`la va to`g`ri bajarilgan yozma ishlar maksimal 10 balldan jami 50 ball bilan baholanadi.
Test savollarining har bir to`g`ri javobiga 2 balldan jami 50 ball bilan baholanadi. Barcha bosqichlarda umumiy (maksimal) ball 100 ballni tashkil etadi.
Birinchi, ikkinchi bosqichlarda yozma ishlar o`tkazish uchun 1,5 soat (90 daqiqa), uchinchi, to`rtinchi bosqichlarda 2 soat (120 minut) vaqt ajratiladi. Barcha bosqichlarda 25 ta test savoli uchun har biriga 3 daqiqadan jami 75 daqiqa vaqt ajratiladi.
Birinchi, ikkinchi, uchinchi va to`rtinchi bosqichlarda masalalar quyidagi mezonlar asosida baholanadi
T/r Baholash mezoni I-II- III- IV bosqichlarda
(10 ball)
1 Mantiqiy fikrlab, xatosiz va kamchiliklarsiz yechilgan har qanday yechim, rasmlar, chizmalar va grafiklarni javobga mos ravishda to`g`ri bajarganligi uchun 10
2 Masala asoslab to`liq yechilgan bo`lsa, lekin 1-2 ta qo`pol bo`lmagan xatolar va hisoblashlarda yo`l qo`yilgan mayda kamchiliklari uchun 9
3 Masala asoslab to`liq yechilgan bo`lsa, lekin 3-4 ta qo`pol bo`lmagan xatolar va hisoblashlarda yo`l qo`yilgan mayda kamchiliklari uchun 8
4 O`quvchi to`g`ri javobga erishgan bo`lsada, yechishga yetarlicha yondoshib yechim xususiy hollarda asoslanmagan bo`lgani uchun 7
5 O`quvchi masalani yechishga to`g`ri yondoshgan bo`lib to`liq yecholmagan va yechimni asoslay olmagani uchun 6
6 Masalani yechishda o`quvchining to`g`ri, lekin yechimning to`g`ri yoki noto`g`riligini, to`g`ri javobni asoslash va isbotlash yetarli bo`lmagani uchun 5
7 O`quvchi yechishga erishgan bo`lib yechishda tenglama, tengsizliklar va ayniyatlarni qo`llay olmagani uchun 4
8 Yechishda o`quvchining g`oyasi to`g`ri bo`lib, kamchiliklar ko`pligidan to`g`ri yechimga erishmagani uchun 3
9 Masala yechilmagan, lekin masalaning yechimini topishda ayrim to`g`ri mulohazalari uchun. 2
10 Masala yechilmagan, lekin yechishga harakat qilib haqiqatga yaqin chizmani bajargani uchun 1
Barcha bosqichlar uchun yozma ishga namunalar
5 – sinf
1. 1 2 3 4 5 6 = 80 tenglikning chap tomonidagi ba’zi raqamlar orasiga arifmetik amallar belgilarini shunday qo`yingki, natijada shu tenglik to`g`ri chiqsin (qavslardan foydalanish mumkin emas).
2. Uchburchak shaklidagi maydonning bir tomoni 180 m, ikkinchi tomoni uchinchi tomonidan 50 m uzun va perimetri 530 m bo`lsa, uchinchi tomonining uzunligini toping.
3. Berilgan 4 ta sondan birinchisi 20 ga teng. Har bir keyingi son avvalgisidan 20 ta ortiq, bo`lsa shu sonlarning yig`indisini toping.
4. Uzunligi 1 m 20 sm bo`lgan arqondan 45 sm uzunlikdagi qismini chizg`ichdan foydalanmay qanday kesib olsa bo`ladi?

5. To`rtta 2×1 o`lchamli to`g`ri to`rtburchak va bitta 2×2 o`lchamli kvadratdan 4×4 o`lchamli kvadrat yasang, bunda shakllar bir-birini qoplamasligi kerak.
6 – sinf
1. Tenglamani yeching:

2. Azamat va Baxtiyor baliq oviga borishdi va birgalikda jami 70 ta laqqabaliq, zog`orabaliq va cho`rtanbaliq tutishdi. Azamat tutgan baliqlarning 5/9 qismini laqqabaliq, Baxtiyor tutgan baliqlarning 7/17 qismini esa zog`orabaliq tashkil qiladi. Agar ular tutgan laqqabaliq va zog`orabaliqlar soni teng bo`lsa, ularning har biri nechtadan cho`rtanbaliq tutishgan?
3. Boqivoy matematikadan bilimlar bellashuvi uchun rebus tuzdi, unda har bir harf ma’lum bir raqamni bildiradi.Bu rebusni yecha olasizmi?
BANAN + APELSIN = MEVALAR
4. Pahlavon Rustam uch ajdaho bilan navbatma-navbat olishardi. Birinchi ajdahoning boshi ikkinchisinikiga qaraganda ikki baravar kam, ikkinchi ajdahoning boshi uchinchisinikiga qaraganda ikki baravar kam edi. Ajdaholarning uchalasida jami 21 ta bosh bor edi. Pahlavon Rustam bilan uchrashgunga qadar har bir ajdahoda nechtadan bosh bo`lgan?

5. To`g`ri to`rtburchak oltita kvadratdan tashkil topgan bo`lib, eng kichik kvadratning tomoni 1 ga teng. To`g`ri to`rtburchakning perimetrini toping.

7 – sinf
1. 3999991 tub sonmi yoki murakkab?
2. Shunday 10 ta ketma-ket natural sonlarni topingki, ular kvadratlarining yig`ndisi o`zlaridan keyingi 9 ta ketma-ket natural sonlar kvadratlarining yig`ndisiga teng bo`lsin.
3. Matematika olimpiadasida har bir maktabdan 10 kishidan iborat komandalar ishtirok etishadi. Olimpiada bo`ladigan kun bir maktabning ba’zi o`quvchilari kasal bo`lib qolib olimpiadada ishtirok eta olmadilar. Agar olimpiadada ishtirok etgan qizlar soni o`g`il bolalardan 4 marta kam bo`lsa va 7 – sinfdagi ishtirokchilar 8 – sinfdagilardan 17 taga kam bo`lsa, nechta o`quvchi kasal bo`lib qolib olimpiadada ishtirok eta olmadilar?
4. Agar uchburchak tomonlari uchun a2 + b2 < 5c2 tengsizlik o`rinli bo`lsa, c – eng kichik tomon uzunligi bo`lishini isbotlang. 5. ABC uchburchakda BD – B burchakning bissektrisasi. E nuqta shunday belgilanganki, AE = DC,  EAB =  ACB va ED kesma AB kesmani K nuqtada kesib o`tadi. KE = KD ekanligini isbotlang. 8 – sinf 1. tenglamani natural sonlarda yeching. 2. 7 + 72 + 73 + 74 + … + 72012 son 400 ga bo`linishini isbotlang. 3. Ixtiyoriy a soni uchun 3(1+a2+a4)>(1+a+a2)2 tengsizlik o`rinli ekanligini isbotlang.

4. Rasmdagi to`gri to`rtburchakda S1, S2 va S3 ma’lum bo`lsa, S4 ni toping.

5. To`g`ri burchakli uchburchakka ichki chizilgan aylana radiusi gat eng ekanligini isbotlang, bunda a, b – katetlar, c – gipotenuza.

Barcha bosqichkar uchun test topshiriqlaridan namunalar

5 – sinf
Javobi tanlanadigan test.
1. Natural sonlar qatorini ko`rsating:
A) 1,2,3,4,5,6 B) 1,2,3,4,5,… C) 2,3,4,5,6,.. D) 0,1,2,3,…..
Javobi yoziladigan test.
2. Tengsizliklar to`g`ri bo`lishi uchun yulduzchalar o`rniga qanday raqamlar qo`yish mumkin?
>1657

6 – sinf
Javobi tanlanadigan test.
1. Quritilgan olmaning massasi yangi uzilgan olmaning 16% ini tashkil qiladi. 30 kg yangi uzilgan olmadan qancha quritilgan olma olinadi ?
А) 4,8 kg; B) 4,6 kg; C) 3,5 kg; D) 3,56 kg
Javobi yoziladigan test.
2. 11% i 275 ga teng sonni toping.

7 – sinf
Javobi tanlanadigan test.
1. Agar у = — 4,5 bo`lsa, 0,83у + 0,56у – 0,92у – 0,83у Ifodani soddalashtiring va uning son qiymatini toping .
A) 16,2 B)162 C) 1,62 D) 0,162.
Javobi yoziladigan test.
2. Qavslarni oching va soddalashtiring
8 – sinf
Javobi tanlanadigan test.
1.Tenglamani yeching: 3х2 – 13х + 4 =0.
A)- B) C) D)
Javobi yoziladigan test.
2. Ildizlari 5 va -3 ga teng bo`lgan kvadrat tenglama tuzing.

INFORMATIKA

Informatika fanidan bilimlar bellashuvi umumta’lim maktablarining 8-sinfida o`tkaziladi.
Barcha bosqichlarda 5 ta amaliy ish topshirig`i 7-8 sinflarda informatika fanining optimallashtirilgan o`quv dasturi bo`yicha shu kunga qadar o`rganilgan mavzulari asosida tanlanadi.
Unga 1 soat (60 daqiqa) vaqt ajratiladi.
Ushbu bosqichlarda har biri to`g`ri bajarilgan topshiriq 10 balldan, jami 50 ball bilan baholanadi. Bellashuvning birinchi, ikkinchi, uchinchi va to`rtinchi bosqichida taqdim etiladigan 5 ta masalani yechimini ko`rsatish uchun o`quvchi tomonidan ofis dasturlari yoki grafik muharrirlar yordamida kompyuterdan amaliy foydalanilishiga imkoniyat va shart-sharoit yaratilishi shart. Topshiriqlarni tuzishda mantiqiy fikrlashga, nostandart masalalardan iborat bo`lishiga e’tiborni qaratish lozim.
O`quvchi tomonidan savollar tanlanadi va kompyuter oldida javob beradi. Ya’ni ushbu bosqichda o`quvchi har bir savolni kompyuter oldida amaliy ko`rsatadi.
Barcha bosqichda amaliy ish topshiriqlari bilan birga 25 ta test ham topshiradi. Har-bir to`g`ri javob uchun 2 ball qo`yiladi. Barcha bosqichlarda 25 ta test savoli uchun har biriga 3 daqiqadan jami 75 daqiqa vaqt ajratiladi. Quyidagi jadvalda barcha bosqichlarning amaliy ish topshiriqlari quyidagi mezonlar asosida baholanadi:

Yechimning to`g`riligi (xatoligi) 1-4-bosqich
ballari
Amaliy ish ketma-ketlikka rioya qilingan holda, kompьyuter yordamida to`liq bajarilgan, jadval, rasmlar, grafiklar javobga mos ravishda to`g`ri bajarganligi uchun, amaliy, uskunaviy dasturlar to`g`ri tanlangan va ular bilan ishlash qoidalariga hamda xavfsizlik texnikasi qoidalariga to`liq rioya qilinsa, amaliy topshiriqni mantiqiy fikrlab, xatosiz va kamchiliklarsiz yechilsa

10
Amaliy ish ketma-ketlikka rioya qilingan holda, kompьyuter yordamida to`liq bajarilgan, jadval, rasmlar, grafiklar javobga mos ravishda to`g`ri bajarganligi uchun, amaliy, uskunaviy dasturlar to`g`ri tanlangan va ular bilan ishlash qoidalariga hamda xavfsizlik texnikasi qoidalariga to`liq rioya qilinsa, amaliy topshiriqni mantiqiy fikrlab, xatosiz va kamchiliklarsiz, lekin 1-2 qo`pol bo`lmagan xatolar va hisoblashlarda yo`l qo`yilgan mayda kamchiliklari uchun
9
Amaliy ish ketma-ketlikka rioya qilingan holda, kompьyuter yordamida to`liq bajarilgan, jadval, rasmlar, grafiklar javobga mos ravishda to`g`ri bajarganligi uchun, amaliy, uskunaviy dasturlar to`g`ri tanlangan va ular bilan ishlash qoidalariga hamda xavfsizlik texnikasi qoidalariga to`liq rioya qilinsa, amaliy topshiriqni mantiqiy fikrlab, xatosiz va kamchiliklarsiz, lekin 3-4 qo`pol bo`lmagan xatolar va hisoblashlarda yo`l qo`yilgan mayda kamchiliklari uchun

8
O`quvchi to`g`ri javobga erishgan bo`lsada, yechishga yetarlicha yondoshib yechim xususiy hollarda asoslanmagan bo`lgani uchun
7
O`quvchi topshiriqni bajarishga to`g`ri yondoshgan bo`lib, yechim to`g`ri, lekin yechimni asoslay olmagani uchun
6
Topshiriqni bajarishga to`g`ri yondoshilgan, lekin amaliy topshiriqni bajarishda va ishni xulosalashda ayrim kamchiliklar va chalkashliklar mavjud bo`lsa
5
O`quvchi topshiriqni to`g`ri tushungan, lekin uni hal etishda lozim bo`ladigan ma’lumotlardan to`g`ri foydalana olmaganligi uchun

4
Topshiriqni yechishda o`quvchining g`oyasi to`g`ri bo`lib, kamchiliklar ko`pligidan to`g`ri yechimga erishmagani uchun
3
Topshiriq bajarilmagan, lekin topshiriqni hal etish uchun keltirilgan ayrim to`g`ri mulohazalari uchun.
2
Topshiriq bajarilmagan, lekin harakat qilinganligi uchun 1
O`quvchi topshiriqni umuman yechmaganlgi uchun. 0

Natijada:
Amaliy ish topshiriqlari uchun maksimal 50 ball
Testdan maksimal 50 ball jamlanadi.
Umumiy natija 100 balldan iborat bo`ladi.

FIZIKA
Fizika fanidan «Bilimlar bellashuvi» umumta’lim maktablarining 7-8-sinflarida birinchi, ikkinchi bosqichda bellashuvlar 2 turda (yozma ish va test sinovi shaklida) , uchinchi va to`rtinchi bosqichlar 3 turda (yozma ish va laboratoriya ishi, test sinovi shaklida) o`tkaziladi.
«Bilimlar bellashuvi»ning barcha topshiriqlari optimallashtirilgan o`quv dasturi asosida tuziladi. Har bir turdagi topshiriqlari o`quvchilarning yosh xususiyatlarini e’tiborga olgan holda ularning mazkur bosqich o`tadigan davrgacha o`rganishi zarur bo`lgan bilim, ko`nikma va malakalarni o`z ichiga olgan masalalar, test va laboratoriya ishlaridan tuziladi.
Yozma ish
Bellashuvning birinchi va ikkinchi bosqichlarida yozma ish topshiriqlari murakkabligi turlicha bo`lgan 5 ta masaladan, uchinchi va to`rtinchi bosqichlarida 3 ta masaladan iborat bo`ladi. Yozma ish uchun 90 daqiqa vaqt ajratiladi. Har bir to`g`ri yechilgan masala uchun birinchi, ikkinchi bosqichda 10 ball, maksimal 50 ball, uchinchi va to`rtinchi bosqichlarda 10 ball, maksimal 30 ball bilan baholanadi.
Masalalardan namuna:
7-sinfda bellashuv o`tkaziladigan kungacha o`tilgan mavzular va 6-sinf o`quv dasturidagi materiallardan topshiriqlar tuziladi.
Jumladan:
1. Vagon saralash tepaligidan harakatlanib pastgacha 10 s da 120 m masofani otadi. Tepalikdan etagidan harakatni davom ettirgan holda vagon butunlay to`xtaguncha yana 1,5 daqiqada 360 m yo`l o`tdi. Vagonning butun harakati davomida o`rtacha tezligini aniqlang.
2. Massasi 6•103 kg bo`lgan tramvay 36 km/soat tezlik bilan harakatlanmoqda. U tormozlanib 30 s ichida to`xtaydi. Tormozlanish kuchi aniqlang?

8-sinfda sinov o`tkaziladigan kungacha o`tilgan mavzular va 6,7-sinflar o`quv dasturidagi materiallardan topshiriqlar tuziladi.
Jumladan:
1. Massalari mos ravishda 1kg va 0,5 kg bo`lgan aravachalarning to`qnashguncha qadar tezliklari 2m/s va 3 m/s bo`lgan. To`qnashgandan keyin birinchi aravachaning tezligi 1,5 m/s bo`lsa, ikkinchi aravacha to`qnashgandan keyin qanday tezlik bilan harakatlana boshlaydi?
2. Qarshiliklari 40 Ω va 80 Ω bo`lgan ikkita lampochka o`zaro parallel ulangan. Zanjirning bir qismidagi to`liq qarshiligi qancha bo`ladi? Agar lampochkalarga qo`yilgan kuchlanish 8 V bo`lsa, har bir lampochkadagi tok kuchini va zanjirdagi to`liq tok kuchini to`ing.
Laboratoriya ishi
Mazkur turda o`quvchining nazariy olgan bilimlari laboratoriya ishini bajarish orqali amaliyotda qo`llay olish imkoniyati sinaladi. O`quvchilarga fizik kattaliklar va hisoblashlarni o`z ichiga olgan bitta eksperimental tajriba beriladi. Har bir laboratoriya ishi uchun kerak bo`lgan jihozlar oldindan tayyorlanib qo`yilishi zarur. Laboratoriya ishini bajarishda o`quvchining asboblardan foydalanib, ishni bajarishlari nazoratchilar ehtiborida bo`lishi kerak. 2 xil variantdan iborat laboratoriya ishlaridan bittasi qur’a tashlash yo`li bilan o`quvchilar ishtirokida tanlab olinadi. O`quvchi laboratoriya ishini bajarishi va natijani hisoblashlari uchun 30 daqiqa vaqt ajratiladi. Bajarilgan laboratoriya ishi maksimal 20 ball bilan baholanadi.
Laboratoriya ishi mavzularidan namunalar
7-sinfda bellashuv o`tkaziladigan davrgacha bajarilgan laboratoriya ishlari va 6-sinf o`quv dasturidagi laboratoriya mavzularidan tuziladi.

1. Qattiq jism zichligini aniqlash
2. Tekis tezlanuvchan harakatlanayotgan jism tezlanishini aniqlash

8-sinfda bellashuv o`tkaziladigan kungacha bajarilgan laboratoriya ishlari va 6,7-sinflar o`quv dasturidagi laboratoriya mavzularidan tuziladi.
1. Jism tezlanishining massaga va qo`yilgan kuchga bog`liqligini o`rganish
2. Elektr zanjirini yig`ish, uning turli qismlaridagi tok kuchi va kuchlanishni o`lchash
Test topshiriqlari
Bellashuvining barcha bosqichlarida o`quvchilariga 25 tadan test (18 ta test javobi tanlanadigan, 7 ta test javobi yoziladigan) topshiriqlari beriladi.
Test topshiriqlari uchun 75 daqiqa vaqt ajratiladi. Har bir to`g`ri javob uchun 2 ball, noto`g`ri javoblar 0 ball bilan baholanib, jami 50 ballni tashkil etadi.
Barcha bosqichlarda umumiy ko`rsatgich 100 ball
Testlardan namuna:
7-sinf. Javobi tanlanadidan testlar:
1. Odam og`irligi 120 N bo`lgan bir chelak suvni chuqurligi 20 m bo`lgan quduqdan 15 sekundda tortib chiqarishda o`rtacha qanday quvvatga erishgan?
A) 160W B) 16W C) 1600W D) 155W
2. Trolleybus joyidan qo`zg`alib 1,5 m/s2 o`zgarmas tezlanish bilan harakat qiladi. Qancha vaqtdan keyin uning tezligi 54 km/soatga yetadi?
A) 10 s B) 15 s C) 1,5 s D) 54 s
Javobi yoziladigan testlar:
3. Suyuqlikning idish tubiga bergan bosimi nimalarga bog`liq?
Javob____________________________________________________________
4. Harakatlanayotgan holda o`lchamlari va shaklini hisobga olmasa ham bo`ladigan darajadagi kichik jism ……..deyiladi?
Javob____________________________________________________________
8-sinf. Javobi tanlanadidan testlar:
1. 5 kg massali yuk qiya tekislikdan 20 N kuch tahsirida ko`tarildi. Qiya tekislik uzunligi 10 m. Balandligi 3 m. Qiya tekislikning foydali ish koeffitsienti nimaga teng?
A) 75% ; B) 90% ; C) 50 % ; D) 60 %.
2. Elektr maydon kuchlanganligi 100 N/C bo`lgan maydonda, zaryad miqdori 6 C bo`lgan shar kiritildi. Unga maydon tomonidan qanday kuch tahsir etadi?
Javobi yoziladigan testlar:
3. Jismning havosiz joyda faqat yerning tahsiridagi harakatiga………….deb aytiladi
Javob____________________________________________________________
4. Yassi kondensator o`zgarmas tok manbaiga ulangan. Kondensator qo`lamalari oralig`iga karton qog`oz kiritilsa undagi zaryad miqdori qanday o`zgaradi?
Javob____________________________________________________________

Yozma ish masalalarini yechish quyidagi mezon bilan baholanadi:

№ Baholash mezoni I- IV bosqich (ball)
1 O`quvchi hodisa va qonuniyatlarning fizik ma’nosini to`la ochib bersa, asosiy tushunchalar, qonunlarni qo`llab masalani to`g`ri yechsa, masala uchun chizma shart bo`lib, chizmalar to`g`ri chizilgan bo`lsa, fizik kattaliklar va ularning birliklarini to`g`ri keltirib chiqargan bo`lsa, 10
2 O`quvchi hodisa va qonuniyatlarning fizik ma’nosini to`la ochib bersa, asosiy tushunchalar, qonunlarni qo`llab masalani to`g`ri yechsa, fizik kattaliklarning birliklarini to`g`ri keltirib chiqarishda, masala uchun chizma shart bo`lib, chizmani chizishda juzhiy kamchilikka yo`l qo`ysa, 9
3 O`quvchi hodisa va qonuniyatlarning fizik ma’nosini ochib bersa, asosiy tushunchalar, qonunlarni qo`llab masalani to`g`ri yechsa, masala uchun chizma shart bo`lib, chizmani to`g`ri chizgan bo`lsa, fizik kattaliklar birliklarini keltirib chiqarishda va yozishda xatolik bo`lsa 8
4 O`quvchi hodisa va qonuniyatlarning fizik ma’nosini ochib bersa, asosiy tushunchalar, qonunlarni qo`llab masalani to`g`ri yechsa, masala uchun chizma shart bo`lib, chizmani chizishda va fizik kattaliklarning birliklarini keltirib chiqarish va yozishda xatolikka yo`l qo`ysa 7
5 O`quvchi hodisa va qonuniyatlarning fizik ma’nosini ochib bersa, asosiy tushunchalar, qonunlarni qo`llab masalani to`g`ri yechsa, masala uchun chizma shart bo`lib, chizmani chizishda, fizik kattaliklarni yozishda xatolik bo`lsa va fizik kattaliklarning birligini keltirib chiqarmasa 6
6 O`quvchi hodisa va qonuniyatlarning fizik ma’nosini ochib bersa, asosiy tushunchalar, qonunlarni qo`llab masalani yechishda xatolikka yo`l qo`ysa, masala uchun chizma shart bo`lib, chizma noto`g`ri chizilgan, fizik kattaliklarni belgilashda xatoliklarga yo`l qo`ysa, fizik kattaliklar birligini umuman keltirib chiqarmasa 5
7 O`quvchi hodisa va qonuniyatlarning fizik ma’nosini ochib bersa, asosiy tushunchalar, qonunlarni qo`llab masala formulasini keltirib chiqarishda xatolik bo`lsa, masala uchun chizma shart bo`lib, chizma noto`g`ri chizib, fizik kattaliklarni belgilashda xatolikka yo`l qo`ysa, fizik kattaliklar birligini umuman keltirib chiqarmasa 4
8 O`quvchi hodisa va qonuniyatlarning fizik ma’nosini ochib bersa, asosiy tushunchalar, qonunlarni qo`llab masala formulasini keltirib chiqarishda va hisoblashda xatolikka yo`l qo`ysa, masala uchun chizma shart bo`lib, chizmani umuman chizmagan bo`lsa, fizik kattaliklarni belgilashda xatolik bo`lib, fizik kattaliklar birligini umuman keltirib chiqarmasa 3
9 O`quvchi masalani yechish uchun formulani yozgan, masalani ishlamagan, masala uchun chizma shart bo`lib, chizmani umuman chizmagan, fizik kattaliklar birligini umuman keltirib chiqarmasa 2
10 O`quvchi masala shartida berilgan fizik kattaliklarni yozgan, masalani umuman ishlamagan bo`lsa 1

Laboratoriya ishi quyidagicha mezon bilan baholanadi.

№ Baholash mezoni Ball
1 Tajriba va o`lchash ishlari tegishli ketma-ketlikda texnika xavfsizligiga rioya qilib bajarilsa, kerakli jihozlardan mustaqil foydalana olsa, tajriba natijalarining absolyut, nisbiy xatoliklarini to`g`ri hisoblay olsa va jadval asosida xulosani to`g`ri chiqargan bo`lsa, agar chizma shart bo`lib, chizma to`g`ri chizilgan bo`lsa. 20 ball
2. Tajriba va o`lchash ishlari tegishli ketma-ketlikda texnika xavfsizligiga rioya qilib bajarilsa, kerakli jihozlardan mustaqil foydalana olsa va jadval asosida xulosani to`g`ri chiqargan bo`lsa, agar chizma shart bo`lib, chizma to`g`ri chizilgan bo`lsa, tajriba natijalarining absolyut, nisbiy xatoliklarini hisoblashda juz`iy kamchiliklarga yo`l qo`yilgan bo`lsa 18 ball
3 Tajriba va o`lchash ishlari tegishli ketma-ketlikda texnika xavfsizligiga rioya qilib bajarilsa, kerakli jihozlardan mustaqil foydalana olsa, xulosani to`g`ri chiqargan bo`lsa, agar chizma shart bo`lib, chizma to`g`ri chizilgan bo`lsa, tajriba natijalarining absolyut, nisbiy xatoliklarini hisoblashda va jadvalni to`ldirishda kamchiliklarga yo`l qo`yilgan bo`lsa 16 ball
4 Tajriba va o`lchash ishlari tegishli ketma-ketlikda texnika xavfsizligiga rioya qilib bajarilsa, kerakli jihozlardan mustaqil foydalana olsa, agar chizma shart bo`lib, chizma to`g`ri chizilgan bo`lsa, laboratoriya ishining natijalarini olishda xatolikka yo`l qo`ysa va xulosa to`g`ri chiqarilmagan bo`lsa 14 ball
5 Tajriba va o`lchash ishlari tegishli ketma-ketlikda texnika xavfsizligiga rioya qilib bajarilsa, kerakli jihozlardan mustaqil foydalana olsa, agar chizma shart bo`lib, chizma to`g`ri chizilgan bo`lsa, laboratoriya ishining natijalari va xulosa to`g`ri chiqarilmagan bo`lsa 12 ball
6 Tajriba va o`lchash ishlari tegishli ketma-ketlikda texnika xavfsizligiga rioya qilib bajarilsa, kerakli jihozlardan mustaqil foydalana olmasa, laboratoriya ishining natijalari noto`g`ri va xulosa umuman xato bo`lsa 10 ball
7 Tajribani bajarsa, lekin umuman texnika xavfsizligiga rioya qilinmasa, kerakli jihozlardan mustaqil foydalana olmasa, laboratoriya ishining natijalari noto`g`ri hisoblasa va xulosa chiqarilmagan bo`lsa 8 ball
8 Tajribani bajarishda kamchiliklarga yo`l qo`ysa, umuman texnika xavfsizligiga rioya qilinmasa, kerakli jihozlardan mustaqil foydalana olmasa, natijalari noto`g`ri bo`lsa 6 ball
9 Laboratoriya ishini o`tkazish uchun kerakli jihozlarni tanlab, tajribani bajarishda xatolikka yo`l qo`ysa, lekin hisoblashlarni umuman bajarmagan 4 ball
10 Laboratoriya ishini o`tkazish uchun kerakli jihozlarni tanlab, tajribani o`tkaza olmasa 2 ball

KIMYO
Kimyo fanidan bilimlar bellashuvi umumta’lim maktablarining 8-sinflarida 4 ta bosqichda o`tkaziladi. Bilimlar sinovining 1-2- bosqichlari yozma ish va test savol, 3-4- bosqichlari yozma ish, laboratoriya mashg`uloti va test savollari shaklida o`tkaziladi.
Barcha bosqichlarda nazorat materiallari quyi sinflarda va bilimlar bellashuvlarining bosqichlari boshlangunga qadar o`quvchilar tomonidan o`zlashtirilgan mavzular asosida tuziladi.
1- va 2- bosqich 5 ta savoldan iborat yozma ish va 25 ta test savoli, 3- (viloyat) va 4- (Respublika) bosqichida yozma ish (3 ta savol), laboratoriya mashg`uloti (1 ta), va 25 ta savoldan iborat test sinovi (18 tasi javobi tanlanadigan, 7 tasi javobi yoziladigan) asosida o`tkaziladi.
1-2-bosqichlarda yozma ish uchun 90 daqiqa, test savol uchun 75 daqiqa vaqt ajratiladi. Har bir to`g`ri yechilgan yozma ish uchun 10 ball jami 50 ball va har bir to`g`ri echilgan test savoliga 2 balldan jami 50 ball bilan baholanadi.
3-4 bosqichda har bir to`g`ri yechilgan yozma ish uchun10 ball jami 30 ball, har bir to`g`ri echilgan test savoliga 2 ball jami 50 ball va laboratoriya mashg`uloti uchun 20 ball bilan baholanadi. Maksimal 100 ball.Yozma ishni bajarish uchun 90 daqiqa, test savol uchun 75 daqiqa va laboratoriya mashg`uloti uchun 30 daqiqa vaqt ajratiladi.

Barcha bosqichlar uchun yozma ishlar quyidagi
mezon asosida baholanadi.

№ Baholash mezoni 1-4 bosqich

1 Yozma ishni bajarishda o`quvchi tomonidan har bir masala shartlari to`liq va aniq yozilib, reaksiya tenglamalari va formulalar to`g`ri ifodalangan, masala eng qulay yo`lda yechilib, matematik hisoblashlar to`g`ri bajarilgan bo`lsa 10
2 Yozma ishni bajarishda o`quvchi tomonidan har bir masala shartlari to`liq va aniq yozilib, reaksiya tenglamalari va formulalar to`g`ri ifodalangan, masala eng qulay yo`lda yechilib, matematik hisoblashlarda 1 ta xatoga yo`l qo`yilgan bo`lsa 9
3 Yozma ishni bajarishda o`quvchi tomonidan har bir masalada formulalar to`g`ri ifodalanib, lekin masalaga tegishli reaksiya tenglamalarini tenglashda xatoga yo`l qo`yilgan, masala sharti yozilmagan bo`lsa 8
4 Yuqoridagi ko`rsatilgan xatoliklar bilan birga, masalaga tegishli reaksiya tenglamasidagi formulalarni yozilishida xatoga yo`l qo`yilgan bo`lsa 7
5 Yuqoridagi ko`rsatilgan xatoliklar bilan birga masalani yechishda birikma yoki 1 ta element formulalarini xato ifodalasa 6
6 Yuqoridagi ko`rsatilgan xatoliklar bilan birga masalani yechishda birikma yoki 2 ta element formulalarini xato ifodalasa 5
7 Yuqoridagi ko`rsatilgan xatoliklar bilan birga masalani yechishda birikma yoki 3 ta element formulalarini xato ifodalasa 4
8 Ko`rsatib o`tilgan kamchiliklar bilan birga, tegishli tenglamalarni yozishda birikmalar valentliklari noto`g`ri yozilsa 3
9 Yuqoridagi barcha xatoliklar bilan birga, masalaga tegishli tenglamalarni yozishda koeffisentlar hamda matematik hisoblashlarda jiddiy xato qilgan bo`lsa 2
10 Yuqoridagi ko`rsatib o`tilgan kamchiliklar bilan birga masala javobi xulosalanmagan, masala sharti haqida to`liq tushunchaga ega emasligi ifodalangan bo`lsa 1

Barcha bosqichlar uchun laboratoriya mashg`uloti quyidagi mezon asosida baholanadi
№ Baholash mezoni 3-4 bosqichlar
1 Laboratoriya ishini bajarishda jihoz va reaktivlar to`g`ri tanlanib, ish to`liq, ketma-ketlikka rioya etilgan, texnika xavfsizlik qoidalariga to`liq amal qilingan holda bajarilsa, hamda tegishli reaksiya tenglamalari, hisoblashlar aniq va to`g`ri ifodalangan bo`lsa
20
2 Agar o`quvchi laboratoriya ishini bajarishda jixoz va reaktivlarni to`g`ri tanlab, ishni to`liq, ketma-ketlikka rioya etilgan holda bajarib, texnika xavfsizlik qoidalariga to`liq amal qilsa-yu lekin hisoblashda imloviy xatolikka yo`l qo`ysa 15
3 Laboratoriya ishini bajarishda hamda reaktiv va jihozlarni to`g`ri tanlab, ishni bajarishda ketma-ketlikka rioya qilib, texnika xavfsizligiga amal qilinsa, biroq reaksiya tenglamalari,matematik hisoblashda xatoga yo`l qo`ysa 10

4 Yuqorida ko`rsatilgan kamchiliklar bilan birga jihoz va moddalar tanlashda aniq xarakat qilinmagan bo`lsa 5
5 Yuqorida ko`rsatilgan kamchiliklar bilan birga texnika havfsizligi buzilishi kuzatilsa 3

6 O`quvchi faqatgina kerakli jixozlarning bittasini to`g`ri tanlagan va yuqorida ko`rsatib o`tilgan kamchiliklar bilan birga topshiriq bajarilmagan 1

Bilimlar bellashuvini o`tkazish uchun masala, test va laboratoriya mashg`ulotlaridan namunalar.

Yozma ish uchun masalalar.
1. Ammoniy xlorid tuzini kamida to`rt xil usul bilan xosil qilishda
imkon beruvchi reaksiya tenglamalarini yozing?

2. 90 g suv gaz holatga o`tkazilganda qanday hajmni egallaydi?
Suvning zichligi 1gr/ml ga teng

3. Tarkibida 56,4 % kislorod, 16,47 % azot va 27,06 % natriy bo`lgan
tuzni formulasini aniqlang. 340 g shunday tuz
qizdirilganda ( n.sh.) da o`lchangan qancha hajm
kislorod xosil bo`ladi?
Test savolidan namunalar
1. Vоdоrоdning massa ulushi quyidagi birikmalarning qaysi birida ko`p?
A) HCI B) H2O2 C) H2S D) H2O

2. Qaysi mоddadan bir vaqtning o`zida ham asоsli, ham kislоtali оksid оlish mumkin?
A) CaCO3 B) Al (OH)3 C) H3PO4 D) KNO3

Laboratoriya mashg`ulotidan namunalar
1. Berilgan turli eritmalarda sulfat ioni borligini aniqlang.
2. Natriy eritmasini xlorid kislota bilan neytrallash.
3.Uchta probirkalarning qaysisida suv, sulfat kislota, ohakli suv borligini aniqlang.

BIOLOGIYA
Biologiya fanidan bilimlar bellashuvi umumta’lim maktablarining 6, 7, 8-sinflarida 4 ta bosqichda, 1,2- bosqichlari yozma ish va test savol, 3,4- bosqichlarida yozma ish, laboratoriya mashg`uloti va test sinovi shaklida o`tkaziladi.
Barcha bosqichlarda nazorat materiallari quyi sinflarda o`tilgan mavzular va bilimlar bellashuvlarining bosqichlari boshlangunga qadar o`quvchilar tomonidan o`zlashtirilgan mavzular asosida tuziladi.
1-2-bosqichlar 5 ta savoldan iborat yozma ish va 25 ta test savoli, 3-(viloyat) va 4- (Respublika) bosqichida yozma ish (3 ta savol), laboratoriya mashg`uloti (1 ta), va 25 ta test sinovi (18 tasi javobi tanlanadigan, 7 tasi javobi yoziladigan) asosida o`tkaziladi.
1-2- bosqichlarda yozma ish uchun 90 daqiqa, test savol uchun 50 daqiqa vaqt ajratiladi. Har bir to`g`ri yechilgan yozma ish uchun 10 ball jami 50 ball va har bir to`g`ri echilgan test savoliga 2 balldan jami 50 ball bilan baholanadi.
3-4- bosqichda har bir to`g`ri yechilgan yozma ish uchun 10 ball jami 30 ball, har bir to`g`ri echilgan test savoliga 2 ball jami 50 ball va laboratoriya mashg`uloti uchun 20 ball bilan baholanadi. Maksimal 100 ball. Yozma ishni bajarish uchun 90 daqiqa, test savol uchun 50 daqiqa va laboratoriya mashg`uloti uchun 30 daqiqa vaqt ajratiladi.

Barcha bosqichlar uchun yozma ishlar quyidagi
mezon asosida baholanadi.
T/r Baholash mezoni 1-4 bosqichlar
1 O`quvchi tomonidan savol mazmuni to`la ochib berilgan, qonun, nazariyalar to`liq va aniq yoritilgan bo`lsa 10
2 Agar o`quvchi tomonidan savol mazmuni to`la ochib berilgan, ammo qonun va nazariyalarni ochib berishda qisman xatolikka yo`l qo`yilgan bo`lsa 8
3 Javoblar to`liq, lekin izchillik buzilgan bo`lsa 7
4 Javoblar to`liq, lekin izchillik buzilgan, atamalar va qonuniyatlar tavsifida 1-2 ta noaniqlik mavjud bo`lsa 6
5 Javoblar qisman to`liq, atamalar va qonuniyatlar tavsifida izchillik buzilgan va 3-4 ta noaniqlik mavjud bo`lsa 5
6 Savollar javobida xatoliklar va ularni izohlashda tushunchalar tasnifida 5-7 ta noaniqlik va xatolarga yo`l qo`yilgan bo`lsa 4
7 Javoblar xulosalanmagan, fikrlar chalkash, tushunchalarda 8-10 ta xatolar mavjud bo`lsa 3
8 Javoblar xato yozilgan,lekin ayrim tushunchalar qisman qayd etilgan bo`lsa 2
9 Javoblar xato yozilgan, hech qanday atama va tushunchalar qayd etilmagan bo`lsa 1
Laboratoriya mashg`ulotlari o`quv dasturi asosida 3 ta variantda tayyorlangan bo`lib, bittasi qur`a tashlash yo`li bilan tanlab olinadi.

3-4- bosqichlarda laboratoriya mashg`uloti quyidagi
mezon asosida baholanadi.
№ Baholash mezoni 3-4 bosqichlar
1 Laboratoriya mashg`uloti ketma-ketlikka rioya qilingan holda, to`liq bajarilgan, jadval, rasmlar to`liq chizilgan, jihozlar to`g`ri tanlangan va ular bilan ishlash qoidalariga hamda texnika xavfsizligi qoidalariga to`liq rioya qiligan bo`lsa 20
2 Laboratoriya mashg`uloti ketma-ketlikka rioya qilingan holda to`liq bajarilgan, rasm va chizmalarda 1-2 ta kamchiliklarga yo`l qo`yilgan 17
3 Laboratoriya mashg`ulotini ketma-ket bajarishda 3-4 ta kamchiliklarga yo`l qo`yilgan holda to`liq bajarilgan, jadval, rasmlar to`liq chizilgan 14
4 Laboratoriya mashg`ulotini ketma-ket bajarishda 5-6 ta kamchiliklarga yo`l qo`yilgan holda to`liq bajarilgan, rasm va chizmalarda bir qancha kamchiliklarga yo`l qo`yilgan. 12
5 Laboratoriya mashg`ulotini bajarishda va ishni xulosalashda 7-8 ta kamchiliklar va chalkashliklar mavjud. 10
6 Laboratoriya mashg`ulotini bajarishda va xulosalashda 10 tadan ortiq kamchiliklar mavjud. 8
7 Ishni bajarish uchun jihozlarni to`g`ri tanlagan, ish noto`g`ri bajarilgan, noto`g`ri talqin qilingan, ish xulosalanmagan. 6
8 Ishni bajarish uchun jihozlarni 50 % to`g`ri tanlagan, ish noto`g`ri bajarilgan, noto`g`ri talqin qilingan va xulosalanmagan 4
9 Ishni bajarish uchun zarur jihozlar 20 % tanlangan, ish noto`g`ri bajarilgan, xulosalanmagan. 2
1-2-bosqichlari uchun yozma ishlar
mavzularidan namunalar.
6-sinf uchun yozma ish namunalari.

1. Dorivor qoqi o`t va oq shuvoqni gullari nimasi bilan farq qiladi?
2. Zambrug`lar yashil o`simliklardan qanday farq qiladi?
3. Meva. Mevani hosil bo`lishi
4. O`g`itlar
5. Barglarning suv bug`latilishi qanday ahamiyatga ega.

6-sinf uchun laboratoriya ishlari uchun namunalar.
1. Gulli o`simliklarning organlari bilan tanishish.
2. Mikroskopning tuzilishi bilan tanishish.
3. Piyoz po`sti va chigit tukidan vaqtinchalik preparat tayyorlash va uni mikroskop ostida ko`rish.
7-sinf uchun yozma ish namunalari.
1. Sudralib yuruvchilarning nafas olishi amfibiyalardan qanday farq qiladi?
2. Barglarning nerv sistemasi
3.O`zbekistonda botanika fanining rivojlanish tarixi.
4.Bakteriyalar bilan o`simlik ildizi orasida qanday bog`lanish bor.
5.Poyada organik moddalarning harakatlanishi.

7-sinf uchun laboratoriya ishlari uchun namunalar.

1. Mikrosko`pning tuzilishi bilan tanishish.
2. Piyoz po`sti va chigit tukidan vaqtinchalik preparat tayyorlash va uni mikroskop ostida ko`rish.
3. Tufelkaning tuzilishi, harakatlanishi va ta`sirlanishi.

8-sinf uchun yozma ish namunalari.
1. Biologik xilma- xillikni saqlashda qanday choralar ko`rilmoqda
2. Juft tuyoqlilar turkumi
3. Ovqat xazm qilishning axamiyati
4. Katta va kichik qon tomirlari
5. Nafas olish kasalliklari.

8-sinf uchun laboratoriya ishlari uchun namunalar.
1. Ildiz tizimlari bilan tanishish.
2. Yomg`ir chuvalchangining tuzilishi va harakatlanishi.
3. Muskullarning dinamik va statik ishi.
Geografiya
Geografiya fanidan Respublika Bilimlar bellashuvi umumta’lim maktablarining 6-8 sinflarida I-bosqich (ta’lim muassasasida), II-bosqich (tuman), III-bosqich (viloyat), IV-bosqich (Respublika) bosqichda o`tkaziladi. Bilimlar bellashuvining birinchi, ikkinchi uchinchi va to`rtinchi bosqichlari xarita bilan ishlash va test shaklida, o`tkaziladi.
Bellashuvning barcha bosqichlarda o`quvchilarga 1 ta yozuvsiz xarita bilan ishlash topshiriqlari va 25 ta test savollari beriladi.
Xarita bilan ishlash:
Topshiriqlarni bajarish uchun 60 daqiqa vaqt ajratiladi. To`g`ri yechilgan topshiriq 25 ball bilan baholanadi.
Test sinovi:
Bellashuvning barcha bosqichlarida o`quvchilarga 25 ta dan test (18 ta testning javobi belgilanadi, 7 ta testning javobi yoziladi) topshiriqlari beriladi. Test topshiriqlari uchun 50 daqiqa vaqt ajratiladi. Bajarilagn har bir to`g`ri javob 3 ball, noto`g`ri javoblar 0 ball bilan baholanib, jami 75 ballni tashkil etadi.
Test topshiriqlarini tuzishda DTS va uzviylashtirilgan o`quv dasturi asosida o`quvchilarning shu davrgacha o`zlashtirgan nazariy va amaliy bilimlari qamrab olinishi lozim.
Umumiy ball: 100 ball
Xarita (yozuvsiz xarita) bilan ishlash uchun na’munalar:
6-sinfda bellashuv o`tkaziladigan kungacha o`tilgan mavzular va 5-sinflar o`quv dasturidagi materiallardan topshiriqlar tuziladi.
Jumladan:
1. Afrika materigining yozuvsiz xaritasiga materikning tabiiy xaritasini bo`yang. Unga eng yirik tog`lari, daryolari va ko`llaridan 5 tadan yozing va “Chad ko`li”ni geografik koordinatasini aniqlang.

7-sinfda bellashuv o`tkaziladigan kungacha o`tilgan mavzular va 5-6-sinflar o`quv dasturidagi materiallardan topshiriqlar tuziladi.
Jumladan:
1. O`rta Osiyo yozuvsiz xaritasiga o`lkannig siyosiy xaritasini bo`yang. Xaritaga unga kiruvchi davlatlarni (davlatlar nomi, poytaxti va yirik shaharlaridan 4 tadan yozing) tushiring va poytaxt shaharlarning geografik koordinatasini aniqlang.

8-sinfda bellashuv o`tkaziladigan kungacha o`tilgan mavzular va 5-6-7-sinflar o`quv dasturidagi materiallardan topshiriqlar tuziladi.
Jumladan:
1. O`zbekiston Respublikasinnig yozuvsiz xaritasiga mamlakatimizning tabiiy xaritasini bo`yang. Unga mamlakatimizning eng yirik tog`lari, daryolari va cho`llaridan 3 tadan yozing va eng chekka nuqtalarini geografik koordinatalarini aniqlang.

I- IV bosqich xarita bilan ishlash topshiriqlari quyidagi mezon asosida baholanadi.
T.r Baholash mezoni
Ball
1. O`quvchi yozuvsiz xarita bilan ishlashni to`g`ri yo`lga qo`yib, topshiriqni xatosiz, ilmiy xatoliklarga yo`l qo`yilmacdan, hudud yoki ob’ektlarning geografik koordinatalarini to`g`ri aniqlab topsa, berilgan tabiiy va iqtisodiy ob’ektlarni bo`yashda ranglarni to`g`ri tanlay olsa, ularning nomlarini to`g`ri yozsa, tabiiy, iqtisodiy va siyosiy geografik chegaralarni to`g`ri ajratib bersa 25
2. O`quvchi yozuvsiz xarita bilan ishlashni to`g`ri yo`lga qo`yib, topshiriqni xatosiz, ilmiy xatoliklarga yo`l qo`yilmacdan, hudud yoki ob’ektlarning geografik koordinatalarini to`g`ri aniqlab topsa, berilgan tabiiy va iqtisodiy ob’ektlarni bo`yashda ranglarni to`g`ri tanlay olsa, ammo ularning nomlarini yozishda bitta xatoga yo`l qo`yib, tabiiy, iqtisodiy va siyosiy geografik chegaralarni to`g`ri ajratib bersa 24
3. O`quvchi yozuvsiz xarita bilan ishlashni to`g`ri yo`lga qo`yib, hudud yoki ob’ektlarning geografik koordinatalarini to`g`ri aniqlab topsa, berilgan tabiiy va iqtisodiy ob’ektlarni bo`yashda ranglarni to`g`ri tanlay olsa, ammo ularning nomlarini yozishda va tabiiy, iqtisodiy va siyosiy geografik chegaralarni ajratib berishda ikkita xatoga yo`l qo`ysa 23
4. O`quvchi yozuvsiz xarita bilan ishlashni to`g`ri yo`lga qo`yib, hudud yoki ob’ektlarning geografik koordinatalarini to`g`ri aniqlab topsa, berilgan tabiiy va iqtisodiy ob’ektlarni bo`yashda ranglarni tanlashda ju’ziy xatolikka yo`l qo`yib, ularning nomlarini yozishda va tabiiy, iqtisodiy va siyosiy geografik chegaralarni ajratib berishda ikkita xatoga yo`l qo`ysa 22
5. O`quvchi yozuvsiz xarita bilan ishlashni to`g`ri yo`lga qo`yib, hudud yoki ob’ektlarning geografik koordinatalarini to`g`ri aniqlab topsa, berilgan tabiiy va iqtisodiy ob’ektlarni bo`yashda ranglarni tanlashda ju’ziy xatolikka yo`l qo`yib, ularning nomlarini yozishda va tabiiy, iqtisodiy, siyosiy geografik chegaralarni ajratib berishda ikkitadan xatoga yo`l qo`ysa 21
6. O`quvchi yozuvsiz xarita bilan ishlashni to`g`ri yo`lga qo`yib, hudud yoki ob’ektlarning geografik koordinatalarini to`g`ri aniqlab topsa, berilgan tabiiy va iqtisodiy ob’ektlarni bo`yashda ranglarni tanlashda ju’ziy xatolikka yo`l qo`yib, ularning nomlarini yozishda va tabiiy, iqtisodiy va siyosiy geografik chegaralarni ajratib berishda uchtadan xatoga yo`l qo`ysa 20
7. O`quvchi yozuvsiz xarita bilan ishlashni to`g`ri yo`lga qo`yib, hudud yoki ob’ektlarning geografik koordinatalarini aniqlab topishda ju’ziy xatoga yo`l qo`ysa, berilgan tabiiy va iqtisodiy ob’ektlarni bo`yashda ranglarni tanlashda bitta xatolikka yo`l qo`yib, ularning nomlarini yozishda va tabiiy, iqtisodiy va siyosiy geografik chegaralarni ajratib berishda uchtadan xatoga yo`l qo`ysa 19
8. O`quvchi yozuvsiz xarita bilan ishlashni to`g`ri yo`lga qo`yib, hudud yoki ob’ektlarning geografik koordinatalarini aniqlab topishda bitta xatoga yo`l qo`ysa, berilgan tabiiy va iqtisodiy ob’ektlarni bo`yashda ranglarni tanlashda bitta xatolikka yo`l qo`yib, ularning nomlarini yozishda va tabiiy, iqtisodiy va siyosiy geografik chegaralarni ajratib berishda uchtadan xatoga yo`l qo`ysa 18
9. O`quvchi yozuvsiz xarita bilan ishlashni to`g`ri yo`lga qo`yib, hudud yoki ob’ektlarning geografik koordinatalarini aniqlab topishda ikkita xatoga yo`l qo`ysa, berilgan tabiiy va iqtisodiy ob’ektlarni bo`yashda ranglarni tanlashda bitta xatolikka yo`l qo`yib, ularning nomlarini yozishda va tabiiy, iqtisodiy va siyosiy geografik chegaralarni ajratib berishda uchtadan xatoga yo`l qo`ysa 17
10. O`quvchi yozuvsiz xarita bilan ishlashni to`g`ri yo`lga qo`yib, hudud yoki ob’ektlarning geografik koordinatalarini aniqlab topishda ikkita va undan ortiq xatoga yo`l qo`ysa, berilgan tabiiy va iqtisodiy ob’ektlarni bo`yashda ranglarni tanlashda ikkita xatolikka yo`l qo`yib, ularning nomlarini yozishda va tabiiy, iqtisodiy va siyosiy geografik chegaralarni ajratib berishda uchtadan xatoga yo`l qo`ysa 16
11. O`quvchi yozuvsiz xarita bilan ishlashni to`g`ri yo`lga qo`yib, hudud yoki ob’ektlarning geografik koordinatalarini aniqlab topishda ikkita va undan ortiq xatoga yo`l qo`ysa, berilgan tabiiy va iqtisodiy ob’ektlarni bo`yashda ikkita va undan ortiq xatolikka yo`l qo`yib, ularning nomlarini yozishda va tabiiy, iqtisodiy va siyosiy geografik chegaralarni ajratib berishda uchtadan xatoga yo`l qo`ysa 15
12. O`quvchi yozuvsiz xarita bilan ishlashda ayrim chalkashliklarga yo`l qo`yib, hudud yoki ob’ektlarning geografik koordinatalarini aniqlab topishda ikkita va undan ortiq xatoga yo`l qo`ysa, berilgan tabiiy va iqtisodiy ob’ektlarni bo`yashda ranglarni tanlashda ikkita va undan ortiq xatolikka yo`l qo`yib, ularning nomlarini yozishda va tabiiy, iqtisodiy va siyosiy geografik chegaralarni ajratib berishda to`rttadan xatoga yo`l qo`ysa 14
13. O`quvchi yozuvsiz xarita bilan ishlashda ayrim chalkashliklarga yo`l qo`yib, hudud yoki ob’ektlarning geografik koordinatalarini aniqlab topishda ikkita va undan ortiq yo`l qo`ysa, berilgan tabiiy va iqtisodiy ob’ektlarni bo`yashda ranglarni tanlashda ikkita va undan ortiq xatolikka yo`l qo`yib, ularning nomlarini yozishda va tabiiy, iqtisodiy va siyosiy geografik chegaralarni ajratib berishda beshtadan xatoga yo`l qo`ysa 13
14. O`quvchi yozuvsiz xarita bilan ishlashda ayrim chalkashliklarga yo`l qo`yib, hudud yoki ob’ektlarning geografik koordinatalarini aniqlab topishda ikkita va undan ortiq xatoga yo`l qo`ysa, berilgan tabiiy va iqtisodiy ob’ektlarni bo`yashda ranglarni tanlashda ikkita va undan ortiq xatolikka yo`l qo`yib, ularning nomlarini yozishda va tabiiy, iqtisodiy va siyosiy geografik chegaralarni ajratib berishda beshta va undan ortiq xatoga yo`l qo`ysa 12
15. O`quvchi yozuvsiz xarita bilan ishlashda bitta xatoga yo`l qo`yib, hudud yoki ob’ektlarning geografik koordinatalarini aniqlab topishda ikkita va undan ortiq xatoga yo`l qo`ysa, berilgan tabiiy va iqtisodiy ob’ektlarni bo`yashda ranglarni tanlashda ikkita va undan ortiq xatolikka yo`l qo`yib, ularning nomlarini yozishda va tabiiy, iqtisodiy va siyosiy geografik chegaralarni ajratib berishda beshta va undan ortiq xatoga yo`l qo`ysa 11
16. O`quvchi yozuvsiz xarita bilan ishlashda bitta va undan ortiq xatoliklarga yo`l qo`yib, hudud yoki ob’ektlarning geografik koordinatalarini aniqlab topishda ikkita va undan ortiq xatoga yo`l qo`ysa, berilgan tabiiy va iqtisodiy ob’ektlarni bo`yashda ranglarni tanlashda ikkita va undan ortiq xatolikka yo`l qo`yib, ularning nomlarini yoza olmay, tabiiy, iqtisodiy va siyosiy geografik chegaralarni ajratib berishda beshta va undan ortiq xatoga yo`l qo`ysa 10
17. O`quvchi yozuvsiz xarita bilan ishlashda bitta va undan ortiq xatoliklarga yo`l qo`yib, hudud yoki ob’ektlarning geografik koordinatalarini aniqlab topib bera olmasa, berilgan tabiiy va iqtisodiy ob’ektlarni bo`yashda ranglarni tanlashda ikkita va undan ortiq xatolikka yo`l qo`yib, ularning nomlarini yoza olmay, tabiiy, iqtisodiy va siyosiy geografik chegaralarni ajratib berishda beshta va undan ortiq xatoga yo`l qo`ysa 9
18. O`quvchi yozuvsiz xarita bilan ishlashda bitta va undan ortiq xatoliklarga yo`l qo`yib, hudud yoki ob’ektlarning geografik koordinatalarini aniqlab topib bera olmasa, berilgan tabiiy va iqtisodiy ob’ektlarni bo`yashda mos ranglarni tanlay olmay, ularning nomlarini yoza olmasa, tabiiy, iqtisodiy va siyosiy geografik chegaralarni ajratib berishda beshta va undan ortiq xatoga yo`l qo`ysa 8
19. O`quvchi yozuvsiz xarita bilan ishlashda ikkita va undan ortiq xatoliklarga yo`l qo`yib, hudud yoki ob’ektlarning geografik koordinatalarini aniqlab topib bera olmasa, berilgan tabiiy va iqtisodiy ob’ektlarni bo`yashda mos ranglarni tanlay olmay, ularning nomlarini yoza olmasa, tabiiy, iqtisodiy va siyosiy geografik chegaralarni ajratib berishda beshta va undan ortiq xatoga yo`l qo`ysa 7
20. O`quvchi yozuvsiz xarita bilan ishlashda uchta va undan ortiq xatoliklarga yo`l qo`yib, hudud yoki ob’ektlarning geografik koordinatalarini aniqlab topib bera olmasa, berilgan tabiiy va iqtisodiy ob’ektlarni bo`yashda mos ranglarni tanlay olmay, ularning nomlarini yoza olmasa, tabiiy, iqtisodiy va siyosiy geografik chegaralarni ajratib berishda beshta va undan ortiq xatoga yo`l qo`ysa 6
21. O`quvchi yozuvsiz xarita bilan ishlashni yo`lga qo`ya olmasdan, hudud yoki ob’ektlarning geografik koordinatalarini aniqlab topishni, tabiiy va iqtisodiy ob’ektlarni bo`yashni, ularning nomlarini yozishni bilmasa, tabiiy, iqtisodiy va siyosiy geografik chegaralarni ajratib berishda beshta va undan ortiq xatoga yo`l qo`ysa 5
22. O`quvchi yozuvsiz xarita bilan ishlashni yo`lga qo`ya olmasdan, hudud yoki ob’ektlarning geografik koordinatalarini aniqlab topishni, tabiiy va iqtisodiy ob’ektlarni bo`yashni, ularning nomlarini yozishni bilmasa, tabiiy, iqtisodiy va siyosiy geografik chegaralarni ajratib berishda ko`plab xatolikka yo`l qo`ysa 4
23. O`quvchi yozuvsiz xarita bilan ishlashni yo`lga qo`ya olmasdan, hudud yoki ob’ektlarning geografik koordinatalarini aniqlab topishda, tabiiy va iqtisodiy ob’ektlarni bo`yashda, nomlarni yozishda, tabiiy, iqtisodiy va siyosiy geografik chegaralarni ajratib berishga harakat qilgan ammo natija bermagan bo`lsa 3
24. O`quvchi yozuvsiz xarita bilan ishlashga harakat qilgan ammo hech qanday natija bermagan bo`lsa 2
25. O`quvchi yozuvsiz xarita bilan ishlashni umuman yo`lga qo`ya olmagan bo`lsa 1

Test topshiriqlari uchun nahmunalar.
6-sinf Javobi tanlanadigan test.
1. Agar havo o`zida mavjud bo`lgan suv bug`idan ortiqcha namni sig`dira olmasa, u …………….. deyiladi.
A) mutloq namlik B) namga to`yingan havo
C) namga to`yinmagan havo D) nisbiy namlik
Javobi yoziladigan test.
1. Afrika materigining qaysi daryosida ko`plab ostona va sharsharalar hosil bo`lgan?
Javob: …………………………………………………
7-sinf Javobi tanlanadigan test.
1. Quyidagi masshtablardan qaysi biri yirik masshtabli ?
A) 1: 150 000 B) 1: 50 000 C) 1: 2 000 000 D) 1: 10 000
Javobi yoziladigan test.
1. Mashhur “Safarnoma” asarini kim yozgan?
Javob: …………………………………………………
8-sinf Javobi tanlanadigan test.
1. Vatandoshlarimizdan kim Nil daryosi misolida suv sarfi o`lchaydigan “nilometr”qurilmasini yasagan?
A) Abu Rayhon Beruniiy B) Al-Farg`oniy C) Al-Xorazmiy D) Mirzo Ulug`bek
Javobi yoziladigan test.
1. O`zbekistonda qora metallurgiyaning yagona markazi qaysi shaharda joylashgan?

Javob: …………………………………………………
IQTISODIY BILIM ASOSLARI
Iqtisodiy bilim asoslari fanidan bilimlar bellashuvi umumta’lim maktablarining 8-sinfida barcha bosqichlarida test sinovi shaklida o`tkaziladi.
O`quvchilarning ijodiy, mustaqil fikrlash qobiliyati, iqtisodiy qarorlar qabul qilishi hamda iqtisodiy savodxonligi test sinovi orqali sinovdan o`tkaziladi. Test topshiriqlari quyi sinflarda va bilimlar bellashuvining bosqichlari boshlangunga qadar o`zlashtirilgan mavzularni qamrab olishi maqsadga muvofiqdir.
Bellashuvining birinchi va ikkinchi bosqichlarida 25 tadan test (18 ta test javobi tanlanadigan, 7 ta test javobi yoziladigan), uchinchi va to`rtinchi bosqichlarda 40 tadan test (30 ta test javobi tanlanadigan, 10 ta test javobi yoziladigan) topshiriqlari beriladi.
Test topshiriqlarini bajarish uchun har biriga 2 daqiqa vaqt ajratiladi. Har bir to`g`ri javob uchun birinchi va ikkinchi bosqichlarida 4 ball, noto`g`ri javoblar 0 ball, jami 100 ballni, uchinchi va to`rtinchi bosqichlarda har bir to`g`ri javob uchun 2,5 ball, noto`g`ri javoblar 0 ball bilan baholanib, jami 100 ballni tashkil etadi.

Barcha bosqichlarda umumiy ko`rsatgich 100 ball.

Testlardan namunalar:
Javobi tanlanadidan testlar:
1. Faqat moddiy ehtiyojlar kеltirilgan guruhni toping.
A) Daftar, non, kitob, tеlеvizor, va хat yozish
B) Muzqaymoq, kompyutеr, ta’lmi olish, sport
C) Non, muzqaymoq, uy, kiyim
D) Ta’lim olish, musiqa eshitish, kasb-hunar o`rganish
2. Mehnat unumdorligi deb… aytiladi
A) Bir oy mobaynida barcha ishchilar tomonidan olinadigan ish haqiga
В) Vaqt birligi ichida bir birlik resursdan foydalanib ishlab chiqilgan tovar va xizmatlarga
С) Yil mobaynida mamlakat miqyosida ishlab chiqarilgan mahsulot va xizmatlarning bozor qiymatiga
Д) Cheklanmagan resurslardan foydalanib cheksiz ishlab chiqarilgan mahsulotlar miqdoriga
3. Qaysi javobda mehnat taqsimotiga to`g`ri ta’rif berilgan?
A) Vaqt birligi ichida bir birlik resursdan foydalanib ishlab chiqilgan tovar va xizmatlar
В)Mahsulot ishlab chiqarish jarayonining ishchilar o`rtasida ishni taqsimlash asosida tashkil qilinishi
С) Mahsulot ishlab chiqarishda qaysi resurslardan foydalanish,qanday usul va ketma-ketlikda ishlov berish yo`l-yo`rig`i
Д) Tabiiy resurslar, kapital resurslar, mehnat resurslari, tadbirkorlik
Javobi yoziladigan testlar
1. Cheklanganlik muammosi bilan qaysi davlatlar to`qnash keladi ?
2. Qadimgi Misrda pul vazifasini nima o`tagan?

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

ADABIYOT ATOMDAN KUCHLI !