METODIKA

KIRISH
ADABIYOT — So‘Z SAN’ATI 

Adabiyot so‘z sair atidir. U inson qalbi va ruhidagi nozik tovlanish va ohanglarni ilg‘ashga, ularni so‘z vositasida aks ettirishga intiladi. Eng oliy daraja, yuksak pog‘onalarga chiqa oladigan badiiy adabiyot namunalari insoniyatni to‘lqin-lantiradigan, hayajonga soladigan o‘y-fikrlar, kechinmalar, orzu-umidiarni ifodalaydi.
Dunyoda insonlar bir-bir!ariga o‘xshamaganlaridek, ularning qalb kechinmalari ham takrorlanmasdir. o‘zbek adabiyoti tarixi inson ruhiy holatlarini mahorat bilan aks ettirgan durdonalarga boy. Ular hozirgi avlod ruhiyatida, qalbida ham hayajon uyg‘ota oladi, ularning ma’naviy boyishlariga tegishli hissa qo‘sha oladi. Muhimi, ular faqat ma’rifiy bilimimizni oshirish bilan cheklanmay, badiiy didimiz takomiliga, mamaviy kamolotga xizmat qiladi.
Adabiyot — so^z san’ati. Ammo san’at turlari nihoyatda ko‘p vaxilma-xiidir. Tasviriy san’at, haykaltaroshlik, me’mor-chilik, teatr, kino, musiqa, raqs va badiiy adabiyot sao‘atning turlarini tashkil qiladi. Ularning barchasida yuksak badiiy ta’sirchan obrazlar yaratish ko‘zda tutilgan. Ammo ular ana shu yagona maqsadga turli-tuman yo‘llar bilan erishadi. Masalan, raqs harakatlar, tana a’zolarining ifoda imkoniyat-lariga tayanadi. Musiqa tovushlar uyg‘unligiga, tovushlaming hissiy ifodasiga bog‘liq. Tasviriy sao‘at uchun ranglarning o‘zaro mutanosibligi alohida ahamiyat kasb etadi. Rassomga bo‘yoq va mo‘yqalam yordam beradi. Haykaltarosh esa xom material (tosh, ganch. yog‘och, metall) ga ishlov berish orqali go^zal-lik yaratadi. Adabiyot esa bu saivatlardan so‘z va ruhning beqiyos imkoniyatlari bilan farqlanadi.
SoLzlar badiiy matnning yuzaga kelishiga omil bo‘ladi, 1 ammo har qanday matn va so‘zlarbadiiy adabiyotga daxldor ;’ bo‘lavermaydi. Buning uchun so‘z muayyan badiiy estetik vazifani bajarishi lozim. Shunga ko‘ra ham badiiy adabiyot -voqea-hodisalarni yoki insoniy kechinmalar, his-tuyg‘ular-m bayon qilmaydi, balki ularni tasvirlaydi.

Tasvir so‘zga tayanadi. So‘z sehr, mo‘jiza bilan o‘ziga mahliyo qiladi, rom etadi. Shuning uchun go‘dak allaga, kichik yoshdagi bola ertakka, kattalar badiiy ijodning turli k?rinishlariga nihoyatda qiziqib qaraydilar, ularning olamiga kirib qolgach. o‘zlarini ham shu olamga mansub hisoblaydilar.
Adabiyotning ta’sir kuchi nimada? U nimalargabog‘liq? Buning uchun yirik so‘z san’atkorlari yaratgan ko‘plab durdona asarlarning xalq orasida alohida hurmat va e’tibor qozon-ganligini eslashjoiz.
Yusuf Xos Hojib XI asrda — 1069-70- yillarda «Qutadg‘u bilig» dostonini yozib tugatadi va uni qoraxoniy hukmdorlardan Tabg‘ach Bug‘ro Qoraxon Abu Ali Hasan binni Arslonxonga taqdim etadi. Hukmdor adibga mamlakatdagi eng yuqori mansablardan biri — Xos Hojiblikni beradi. Xos Hojib «eshik og’asi» dcmakdir. Hozirgi tilimizda u «ish boshqaruvchi»ga to‘g‘ri keladi.
Yana bir misol. Alisher Navoiy «Xamsa» dostonini tugatgach, uni Husayn Boyqaroga sovg‘a sifatida topshiradi. Husayn Boyqaro butun a’yonlari oldida Navoiyni o‘z «pir»i deb e’lon qiladi va shoirni otga mindirib, o‘zi xalq oldida unga jiiovdorlik qiladi. Bu mamlakat podshosining buyuk iste’dod egasiga, so‘z sao‘atkoriga nisbatan hurmat va e’tirofi ramzi edi.
o‘zbek xalqining ijodkorlarga nisbatan alohida hurmat va ehtiromi ham yaxshi malumdir. Mahmud Koshg‘ariyning «Devon-u lug‘otit-turk» asarida «Ardam bashi — til» («Barcha fazilatlarning boshi tildir») degan maqol uchraydi. Demak, til va badiiy so‘zning qudratiga qadim zamonlardayoq ajdod-larimiz alohida e’tibor berishgan.
XI asr sharoitida Yusuf Xos Hoiib shoirlarni «so‘z teruvchliar» deb ta’riflaydi XIV asrda esa Sayfi Saroyi shoirlami «so’z bulbuli» deydi. Navoiy shoirlarni ruh chamanining xushxon bulbullariga o‘xshatgan edi.
SoLz adiblar nazarida ham alohida, mo‘tabar mavqega ega. Yusuf Xos Hojib til va so‘zga katta baho beradi. U tilni bilim va aql-idrok tarjimoni deb ataydi. Bu borada adibning ayrim fikrlarini eslatish mumkin:
Kishi so‘z bila qo‘pti, bo‘ldi malik,
o‘kush so‘z bashig’ yerka qildi kulik.
(Kishi so ‘z tufayli ko ‘tarifadi, podshoh bo ‘ladi,
Ko‘p so‘z boshni yerga egadi.)
Kishidin kishika qumaru so‘z ul, Qumaru so‘zi tutsa asg‘i yuz ul.
(Kishidan kishiga qoladigan meros so ‘zdir, Meros so ‘zni tutsang, nafi yuz-yuzdir.)
Bunday fikrlarni adib Ahmad Yugnakiy ijodida ham ko‘ramiz. U «adablar boshi til ko‘dazmak (saqlamoq) dir» deb Mahmud Koshg‘ariyning «Devon-u lug;otit-turk»idagi maqolga hamohanglik bildiradi. Adib Ahmad so‘zni kasal ruh va dillarga shifo derkan, bunda badiiy so‘zni e’tiborga olganiga shubha yo‘q.
Sayfi Saroyi badiiy so‘z qudratini shoirlar iste’dodiga bog‘Iaydi. Shuning uclmn u:
Jahon shoirlari, ey gulshani bog‘, Kimi bulbuldurur so‘zda, kimi zog‘, —
deya shoirlarni ikkiga ajratadi. «So‘zda bulbul» bo‘lganlarning «mavzunu shirin» ash’orlariga ta’rif-u tahsinlar aytadi.
Xorazmiy (XIV asr) nazarida o‘z ona tilida bitilgan kitob ajdodlarning avlodlarga qoldirgan armug‘onidir. Shoir «shakarteg til bila olamni» tutishi mumkin.
Alisher Navoiy so‘zga nihoyatda katta baho beradi. U: ^
So‘zkim insonni judo ayladi hayvondin, Bilkim, guhari sharifroq yo‘q andin, —
deb ta’kidlaydi.
Adibning fikricha:
Jism bo‘stoniga shajar so‘zdur, Ruh ashjoriga samar so‘zdur.
Alisher Navoiy, ayniqsa, badiiy so‘z qudratini juda aniq ko‘rsatib berdi:
Nizomiy olsa Barda’ birla Ganja, Qadam Rum ahlig‘a ham qilsa ranja. Chekib Xusrav dog‘i tig‘i zabonni, Yurub fath aylasa Hindustonni. Yana Jomiy Ajamda ursa navbat, Arabda dog‘i cholsa ko‘si shavkat. Agar bir qavm, gar yuz, yo‘qsa mingdur, Muayyan turk ulusi xud meningdur.

Olibmen taxti farmonimg‘a oson, Cherik chekmay Xitodin to Xuroson. Ko‘ngul bermish so‘zumga turk jon ham, Ne yolg‘uz turk, balkim turkmon ham. Ne mulk ichraki bir farmon yibordim, Aning zabtiga bir devon yibordim.
ADABIYOT — JAMIYAT HAYOTINING Ko‘ZGUSl
Adabiyot xalq, jamiyat hayotining o‘ziga xos ifodasi hamdir. U jamiyat tarixidagi jiddiy o‘zgarishlarni xilma-xii obrazlar vositasida turli badiiy shakilarda aks ettiradi. Shunga ko‘ra, eramizning VlIl asrlarigacha yaratilgan asarlarda qadimgi ajdodlarimizning urf-odat, e’tiqodlari ifodalangan bo‘lsa, keyingLda^rJarda islom taMimoti bilan hamohanglik kuchay-ganhgini kuzatish mumkin. Xususan, tasavvufning adabiyot-dagi ko‘rinishi jamiyat hayotidagi keskin o’zgarisfiIar bilan aloqador holda rivojlandi.
Ajdodlarimizning chet el bosqinchilariga qarshi mardo-navor kurashlari tarixiy manbalardan yaxshi ma’lum. Bu «To‘maris» va «Shiroq» afsonalarida juda yorqin aks etgan.
Turkiy xalqlarning tabg‘achlarga qarshi kurashi esa CTrxun-Enasoy obidalaridajuda ta’sirli ifodasinitopgan.
Mahmud Koshg‘ariyning «Devon-u lug‘otit-turk» asarida qadimgi ajdodlarning turli-tuman mashg^ulotlari, urf-odatlari, yashash tarzlari, e’tiqod va qiziqishlarining ham ifodasini ko‘rish qiyin emas.
Xalqimiz qadimdan farzandlarining sog‘lom, aqlli, dono, mehnatsevar, xalqparvarbo‘lishini orzu qilgan, shunga intilgan. Qadimgi qo‘shiqlar, maqol, afsona, dostonlarda, qasida hatto marsiyalarda hamda Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yugnakiy, Ahmad Yassaviy, Rabg‘uziy, Sayfi Saroyi, Xorazmiy, Hay-dar Xorazmiy, Atoiy, Sakkokiy, Gadoiy, Lutfiy va boshqa adiblarning asarlarida ana shu holatlar o‘z ifodasini topgan.
o‘zbek adabiyoti o‘zbek xalqining o‘zi singari juda boy, qadimiy tarixga ega. Uning o‘ziga xos shakllanish va taraq-qiyot yo‘li, rivojlanish qonuniyatlari bor. Bularni his etish, anglash va umumlashtirish uchun uning tarixini puxta o‘rganish zarur. Adabiyot tarixi so‘z san’atining rivojlanish jarayonlari, mumtoz namoyarT3aTari haqida maMumot beracTT-

Bu fan tufayli qadimda yashab ijod etgan buynk adiblar
yaratgan nodir asarlar, badiiy tafakkurdagi rivojlanish va
yangiliklar haqida tasawur hosil bo‘ladi.
; o‘zbeklar qadimgi turkiy xalqlarning ko‘p sonli avlod-
| laridan biridir. Boshqacharoq aytadigan bo‘lsak, qadimgi
‘ ajdodlarimiz turkiylar deb nomlangan. Shunga ko‘ra, eng
qadimgi davrlardan boshlab XI-XII asriargacha bo‘Igan davr
oralig‘ida yaratilgan adabiyot fanda qadimgi turkiy adabiyot
nomi bilan yuritiladi.
Qadimgi ajdodlarimiz Baqtriya, So‘g^diyona, Xorazm, Parfiya, Marg‘iyona, Choch, Parkana (Farg‘ona) va boshqa joylarda yashaganlar. Yunon va Eron manbalarining ma’lu-motlariga ko‘ra, bu yerlarda yashaganlarni so‘g‘diylar, xoraz- . miylar, parfiyaliklar, marg‘iyonaliklar, chochliklar, massa-getiar. sak (shak) va parkanlar dcb atashgan.
Oltoy atrofida, hozirgi Sibir hududlari ham turkiyiar yashagan asosiy manzilgohlar bo‘Igan. Manbalarda xunlar deb nom olgan xalqlar ham turkiylarning qadim ajdodlaridir.
Ajdodlarimiz turli vaqtlarda otashparastlik, masihiylik (xristianlik), buddaviylik, manixeylik (moniylik) va islom diniga e’tiqod qilganlar.
Ular san’at, ayniqsa, badiiy ijodning olamshumul na-munalarini yaratishgan. Malumki, adabiyotning asosi, bosh, o‘zak tomiri xalq og‘zaki ijodidan boshlanadi. «To’maris», «Shiroq» singari rivoyatlar eramizdan oldingi davrlarda yashagan turkiyxalqlartomonidanyaratilganog‘zaki ijoddurdonalaridir. Eramizning V-VIII asrlarida paydo bo‘lgan og‘zaki ijodning boshqa namunalari: ertak, qo‘shiq, marsiya, rivoyat, afsona, maqollar Mahmud Koshg‘ariyning «Devon-u lug^otit-turk^ (1072- yil) asari orqali yetib kelgan va nodir namunalar sifatida hozir ham ardoqlidir. Ular orqali ko‘plab adabiy janrlarning paydo bo‘lishi. takomilini ham kuzatish mumkin.
Turkiy yozma adabiyotning bizgacha yetib kelgan ilk namunalari o‘rxun-Enasoy bitiklari bilan bog^iq, Bu yodgorliklar eramizning VI-VIII asrlarida yaratilgan. Ular ijk tarixiyzbadliy_ asarlar sifatida_qimmatli. Keyingi asrlarga kelib adabiyotimizboy tajriba to^pladi. Bu davrda turkiy tilda yaratilgan ilk yirik yozma doston — Yusuf Xos Hojibning «Qutadg‘u bilig» («Saodatga yo‘llovchi bilim») (1069-1070-yil) asari yuzaga keldi. Yusuf Xos Hojib boshlab bergan

dostonchilik ao‘anasi keyinchalik Ahmad Yugnakiy, Sayfi Saroyi, Qutb Xorazmiy, Haydar Xorazmiy, Navoiy kabi shoirlar, adiblar ijodida davom ettirildi.
To‘rtlik, ruboiy, tuyuq, murabba’, g‘azal, qasida, mas-naviy, noina kabi janrlarning o‘zbek adabiyotidagi tarixi ham ancha qadimgi davrlarda shakllangan. Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yassaviy, Ahmad Yugnakiy, Xorazmiy, Sayfi Saroyi, Atoiy, Gadoiy, Sakkokiy, Lutfiy kabi shoirlarimiz bu janrlarning rivojlanishiga katta hissa qo‘shishgan.
o‘zbek nasrining tarixi ham qadimgi davrlardan boshla-nadi. «Shiroq», «To‘maris» kabi rivoyatlarning asl matni saqlanib qolmagan. Ular yunon tarixchilarining asarlari orqali bizgacha yetib kelgan.
o‘rxun-Enasoy obidalarida ham nasr izlari mavjud. Shuningdek, «Oitun yoruq» singari tarjima asarlari ham nasrda bitilgan. Shubhasiz, bu sohada Nosiruddin Rabg‘uziyning (XIII—XIV asrlar) alohida o‘rni bor. U «Qissas ul-anbiyo» («Payg‘ambarlar tarixi») asari bilan o‘zbek nasrini o‘z davrida yuqori cho‘qqiga olib chiqqan, deyish mumkin.
Eng qadimgi davrlardagi asarlarda qahramonlik asosiy o‘rin tutgan bo‘lsa, XI asrdan keyingi adabiyotda pand-nasihat, ya’ni ta’lim-tarbiyaviy xususiyatlar yetakchilik qiladi. Bu davr adabiyotining ta ‘limiy (didaktik) adabiyot deb nomlanishi ham shu tufaylidir.
ADABIYOT VA BOSHQA FANLAR
Adabiyot ham olam hodisalari haqida bilim va ma’lumot beradi. Bu jihatdan u fanga, fanning turli tarmoqlari: falsafa, tabiatshunoslik, kimyo, fizika, tarix va boshqalarga o‘xshaydi. Ammo ular hayot hodisalarini aks ettirish usuliga ko‘ra o‘zaro farqlanadi. Zero, fan ilmiy umumlashmalarga tayansa, adabiyot badiiy obrazlarga suyanadi.
Fan — jamiyatning muayyan qismi shug‘ullanadigan soha. Masalan, kimyo fani bilan hamma shug‘ullanmaydi, buning uchun muayyan qiziqish, malaka va tajriba, jiddiy ilmiy tayyorgarlik kerak. Fizika, matematika, botanika, tabiatshu-noslik haqida ham shunday deyish mumkin. Badiiy adabiyot esa kishilarningyoshi va jinsi, kasbi va lavozimiga bog‘liq emas. Uni hamma o‘qishi mumkin va unga har bir inson qiziqadi.

Boshqa yurt va mamlakatlarda yaratilgan badiiy asarlar ham sevib o‘qilishi mumkin. Qadimgi yunon adabiyoti («Iliada», «Odisseya» va boshqalar), o‘rxun-Enasoy obidalari, Firdav-siyning «Shohnoma»si, Navoiyning «Xamsa»si jahon xalqlari uchun go‘zal ma’naviy mulkdir. Demak, adabiyot ko‘pchilik uchun, xalq uchun xizmat qiladi. Adabiyotning ommaviyligi uning asosiy xususiyatlaridan biridir.
Adabiyotning og‘zaki turi ko‘pchilik tomonidan, xalq tomonidan ijod etiladi. Yozma adabiyot ma’lum shaxslar, alohida qobiliyat va iste’dod egalari tomonidan yaratiladi. Ammo asar bitilganidan keyin u xalq mulkiga aylanadi. Shuning uchun ham ayrim adiblar nomi xalq nomi bilan chambarchas bog‘liq bo‘ladi. Masalan, fors-tojik adabiyoti deganda Ro‘dakiy, Firdavsiy, Hofiz, Sa’diy, Jomiylar; qozoq adabiyoti deganda Abay, Muxtor Avezovlar; qirg‘iz adabiyoti deganda Chingiz Aytmatovlar esga olinadi. Yoki Navoiy, Bobur, Ogahiy, Mashrab, Muqimiy degandajahonahlio‘zbek xalqini eslaydi.
Biz yuqorida badiiy adabiyot ham olam hodisalarini anglashga yordam berishini aytib o‘tgan edik. Ammo bu uning yagona asosiy xususiyati emas. Adabiyot xalq, jamiyat hayotida nihoyatda katta ahamiyat kasb etadi.
Adabiyotni hayot oynasi deyish mumkin. Unda jamiyat hayotining eng muhim qirralari aks etadi. Jumladan, 0’rxun-Enasoy obidalarida qadim aidodlarimizning mustaQilUk. erk. ozodlik yo‘lidagi shijoatli kurashlari ifodalangan bo‘ls^ «Shiroq», «1 o‘maris» kabi afsonalarda qadimgi ajdodlarimiz-ning yovuz bosqinchilarga qarshi mardonavor kurashi hamda ona yurt bimoyasi yo‘lidagi jangovar qahramonliklari ifodalangan. Bulartarix haqiqatiga ham mosdir. Yoki mo‘g‘ul istilochilariga qarshi kurash bir qator asarlarda o‘z badiiy ifodasini topgan. Shulardan biri sifatida «Guldursun» afsonasini eslatish mumkin.
Demak, adabiyot tarix biJan yonma-yon yashaydi. Ammo ularning tasvir obyektlari ham, vositalari ham boshqa-boshqadir. Tarix kishilik jamiyatining taraqqiyot bosqichlarini o‘rganuvchi fandir. Badiiy adabiyot esa turli davrlardagi xalq hayotini, inson ruhiyatining o‘ziga xos qirralarini kashf etuvchi san*atdir.
Mahmud Koshg‘ariyning «Devon-u Iug‘otit-turk» asarida qadimgi qabilaviy hayot, ovchilik, dehqonchilik, chorva-chilik bilan bog‘lanib ketadigan lavhalar ko‘p uchraydi.

S ‘
Badiiy asarlar inson kechinmalari bilan bogiiq. Ularda insoniy huzur va alam, shodlik va qayg‘u, baxt va kulfat, iftixor va afsus, kuyunchaklik va loqaydlik kabi xilma-xil tuyg‘uiar tasvir etiladi. Shuning uchun ham insoniyat adabiyotga befarq, loqayd qaray olmaydi. Undan o‘z ko‘ngil mulkini — ma’naviyatini boyitish uchun foydalanadi. Yosh avlod vakillarining muayyan asar qahramonlariga taqlid qilishlari bejiz emas.
Adabiyot hayotning inikosi sifatida har qanday hodi-saniaksettirishi mumkin. Badiiy asarlarda urush vatinchlik, tog‘ va daryolar, shahar va qishloq, inson va hayvonot dunyosi, 0’simliklar olami, hatto sukunat ham qalamga olinaveradL Ammo bularning barchasi inson qalbi, uning ruhiyati, ma’naviyati bilan bogiiq bo‘Iadi. Demak, adabiyotning markazida har doim inson turadi. Ammo bu har bir asarda inson obrazining qatnashuvini shart qilib qo‘ymaydi. Masalan, gul, bahor, qush, tosh, ot, it tasviriga bag‘ishlangan asariar boiishi mumkin (bunday asarlar ko‘p). Biroq bu asarlarda ham insonning borliqqa boigan munosabati aks etadi. Aslida bular insonning go‘zallikka bo‘Igan intilishi bilan bogiiq. Shu ma’noda adabiyotni estetik tarbiya vositasi ham deyiladi. Zero, -u inson qalbining go‘zallikdan zavq va bahra olishiga yana bir imkon beradi. Qabohat, razolat, yovuzlik tasvirida esa insonning ularga nisbatan nafrati ifodalangan boiadi. Bunda adabiyotga • badiiy tasvir — obrazlilik yordam beradi.
Obrazlilik badiiy adabiyotning hamma qismlari uchun xosdir. Maiumki, asardagi har bir shaxs, hodisa, narsa bizning ko‘z o‘ngimizda namoyon boiadi. Biz ularning so‘z bilan chizilgan suratini ko‘ra olamiz. Faqat bunda bu surat harakatsiz holatda emas, balki muttasil harakatda, bir-biri bilan qarama-qarshilik va ziddiyatlarda ko‘rinadi. Masalan, Yusuf Xos Hojibning «Qutadg‘u bilig» asarida XI asrdagi turkiy xalqlar hayotining ayrim manzaralari qalamga olingan.
Unda muallif goh qahramonlar tilidan, goh o‘z tilidan XI asr kishilarining o‘y-fikrlari, orzu-intilishlarini tasvirlaydi. Ayni paytda, ularning har biri alohida-alohida holda ham ko‘zga tashlanadi.
Ko‘rinib turganidek, o‘zbek xalqi va uning ajdodlari yaratgan san’at asarlari juda qadim tarixga ega. Shunga ko‘ra, xalqimizning jahon madaniyatiga ta5siri haqida gapirish mumkin.

Shu jihatdan, «A!pomish» dostonini eslaylik. U xalqi-mizning bebaho ma’naviy mulki, u o‘zbek xalqini dunyoga tanitgan asarlardan biridir. Bu doston deyarli barcha turkiy xalqlar tilida yashab kelmoqda. Ayni paytda u fors-tojik adabiyotida ham yangichajilolarbilan namoyon boigan.
Turkiy xalqlar adabiyoti gruzin, arman, slavyan xalqlari adabiyotining rivojiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatgan.
Olimlar XIII-XIV asrlarda Yevropada «zersal» deb nom-langan janrning yuzaga kelishida Sharq didaktik adabiyotining ta’siri haqida gapirishadi. Nemis shoiri Gyotening «G‘arb-u . Sharq deyoni»ning yuzaga~kelisbiga ihaiq sheiiyali sabab boigan. IVTalumki/g^azal shakli Sharq she’riyatigagina xos. Uning ta’sirida Yevropada ham shunday shakllar paydo bo‘lganligt yaxshi maium. To‘rtlik, ruboiy shakli haqida ham shunday deyish mumkin. Qolaversa, Sharq adabiyotining eng nozik durdonalari juda qadim zamonlardan bcri Yevropa xalqlari tillariga tarjima qilib kelinadi. Demak, Sharq adabiyoti jahon xalqlari madaniyatini boyitishga o‘zining munosib hissasini qo‘shib kelmoqda.
Badiiy adabiyot asarlarining gkoya va mazmuni, undagi badiiy tasvir, asar sujeti, obrazlarning ma’nolarini adabiyot-shunoslik fani oTgatadi. Bu fan adabiyot nazariyasi, adabiy tanqid va adabiyot tarixi qismlarini oLz ichiga oladi.
Adabiyot nazariyasi barcha zamonlarda bunyod etilgan hamma asarlar uchun umumiy bo‘lgan asoslarni, badiiy • asarning tarkibiy qismlarini, badiiyat qonun-qoidalarini : o‘rganadi.
Adabiyot tarixi esa muayyan mamlakatlar yoki xalqlar milliy adabiyotlarining rivojlanish bosqichlarini, biror xalq . ‘: yoki jahon adabiyoti vakillari boigan buyuk sao‘atkorlarning hayoti va ijodini o‘rganadi.
Adabiyot tarixini o‘rganish nima uchun kerak? Har bir millat egasi, mamlakat fuqarosining o‘z adabiyoti, mada-niyati, tarixini bilishga intilishi ma’naviy kamolot talabi va ehtiyoji tufaylidir. Xalq adabiyot tarixiga oid maiumotlarni bilish uchungina emas, balki milliy adabiyotning eng yaxshi namunalari mazmuni, g‘oyalarini tushunib, shular vositasida ma’naviy kamol topish uchun ham o‘rganadi.
Hozirgi adabiyjarayonda bunyod etilgan asarlami baholash, ularning yutuq va kamchiliklarini, taraqqiyot yo‘nalishlarini . izohlash va ko‘rsatish «Adabiy tanqid» ning zimmasidadir.

Adabiyotshunoslik oldida badiiy so‘z san’atiga oid asarlarning ijtimoiy-ma’naviy hayotdagi mavqeyini belgilash, badiiy adabiyotning o‘ziga xos xususiyatlarini izohlash, badiiy ijod turlari, asartarkibi va ijodiyjarayonning qonuniyatlarini ko‘rsatib berish ham turadi. Bu vazifalar bilan adabiyot nazariyasi shug‘ullanadi.
Adabiyotshunoslikning ushbu uch sohasi bir-biri bilan chambarchas bog‘liqdir, ular bir-birisiz yashay olmaydi, aksincha, bir-biriga oziq beradi, bir-birini boyitadi.
o‘ZBEK ADABIYOTI TARIXINING TARAQQIYOT BOSQICHLARI
San’atning boshqa turlari kabi adabiyot ham jamiyat tarixi bilan uzviy bog‘liqlikda taraqqiy etadi. Uning taraqqivot bosqichlari xalqning turli davriardagi tarixiv taQdkLHlan bog‘liqdir. Ayrirn mutaxassislar adabiyot tarixi bosqichlarini podsholaTning, sulolalarning hukmdorlik davrlari bilan, yirik tarixiy hodisalar bilan bog^lashadi. Adabiyotning o‘ziga xos qonuniyatlari borki, ularni bilish badiiy-estetik tarbiya ehtiyo-jidan kelib chiqadi.
Bizningcha, adabiyotimiz tarixini quyidagicha davrlash-tirish mumkin:
1. Eng qadimgi adabiy yodgorliklar («Avesto», «To‘maris», . ¦;i «Xuastuanift», «Shiroq», «Alpomish» va b.).
2. Ilk o‘rta asrlar adabivoti (o‘rxun-Enasoy vodgorliklari).
3. o‘rta asrlar adabiyoti (IX—XV asrlar)
a) IX—XII asrlar adabiyoti; b) Temuriylar davri adabiyoti; d) Navoiy va uning davri adabiyoti. r 4. XVI-XIX asrlar adabiyoti. 5. XX asr adabiyoti.
Eng qadimgi adabiy yodgorliklar o‘rta Osiyo hududida qadimdan birgalikda yonma-yon yashab kelayotgan xalqlarning mushtarak ijod namunalaridir.
VI—VIII asrlar bo‘yicha umumturkiy adabiyot degan atama mavjud. Bu davrlarda turkiylar yagona mushtarak etnik butunlik sifatida yashaganiar. Ularning o‘zbek, uyg‘ur, qozoq,

qirg‘iz, turkman, qoraqalpoq, ozarbayjon singari alohida-alohida xalqlarga ajralib chiqishi keyingi jarayondir. Albatta, bunday davrlashtirish ham nisbiydir. Chunki ijtimoiy-ma’naviy hodisalar o‘ziga xos murakkabliklarga ega. Bir davr tugab ulgurmasidan, keyin keladigan yangi davr uning «ichida» paydo bo‘ia boshlashi mumkin.
Muhimi, o’zbek adabiyotining taraqqiyot bosqichlari xalqimiz ijtimoiy-badiiy tafakkuri taraqqiyotidagi o‘ziga xoshklarni, rivojlanish jarayonidagi yangilanishlarni o‘zida aks ettiradi. Ular birgalikda yaxlit bir fan sohasini tashkil etadi.
Adabiyotni o‘rganishdan turli maqsadlar ko‘zda tulilishi mumkin. Adabivot, avvalo. insoniyat rpa/naviy hovlikiari-ning xazinasidir. Yevropalik qadimgi va hozirgi olimlar o‘rta Osiyo xalqlarining tarixi, madaniyati, sao‘ati, urf-odatlarini o‘rganish maqsadida ular yaratgan badiiy ijod namunalariga ko‘pdan beri murojaat etib kelishadi.
XI asr qomusiy olimi Mahmud KoshgLariy ham ilk ada-biyotshunoslardan biri bo‘lgan. U ayni paytda jilshunos. elshupos (etnograf). tarixchi, folkiorshunos^Qjjrjij^^hpjxclir. U zamonasidagTko‘pIab badiiy ijod namunalari, ularning o‘ziga xos xususiyati, ijro usullari, tuzilishi haqida qimmatli ma’lumotlarni bergan. Keyingi asrlarda shakllangan va keng tarqalgan tazkirachilik ham ilk adabiyotshunoslik namunalari-dan biridir.
Forobiyning ^tShe^r san’atlari haqida» risolasi Arastuning «Poetika» as,nriga*sharn sifalida yo/ilgan. U adabiyot nazariya-siga oid ilk manbalardan biridir.
Beruniy, Ibn Sino, Muhammad Xorazmiy, Abu Nasr Utbiy, Saolibiy, Abu Abdulloh Xorazmiy kabi sharq allomalari ham adabiyot tarixi va nazariyasiga doir ajoyib asarlar yozib qoldirganlar. Bular orasida, ayniqsa, Abu Mansur as-Saolibiyning «Yatimat ud-dahr fi mahosini ahl al-asr» («Zamona ahiining fazilatlari haqida yagona durdona») tazkirasi, Abu Abdulloh Xorazmiyning 9 kitobdan iborat «Mafotih ul-ulum» («IImlarning kalitlari») asarlarida adabiyot, tarix, musiqa san’atiga oid juda qimmatli ma*lumotlar uchraydi.
o‘zbek adabiyotshunosligining ham o‘ziga xos tarixi bor. Bu boradagi yirik tadqiqotchi sifatida Mahmud Koshg‘ariy-ni ko‘rsatish mumkin. U XI asrgacha bo‘lgan adabiyotimizning ko‘plab durdona namunalarini to‘plabgina qolmasdan. ular

haqidagi dastlabki nazariy ma’lumotIarni ham bergan. Jumla-dan, asarda she’r, qo‘shiq, marsiya, afsona, maqol singari janrlar haqidagi dastlabki izohlar uchraydi. Ayni paytda, bu janriarning go^zal namunalari ham iiova qilinadi.
Mahmud Zamaxshariyning (1074—1144) «Muqaddimat ul-adab» («Adabiyot muqaddimasi») asari arab tili qoidalariga bag‘ishlangan bo‘lsa-da, unda adabiyot nazariyasiga, ayniqsa, badiiy tasvir vositalariga alohida e’tibor berilgan.
Yuqorida esJatilgan tazkiralar ham adabiyotshunosiik fanining rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etgan.
Bu borada Kaykovusning «Qobusnoma» asari ham o‘ziga xos o‘ringa ega. U adabiyot nazariyasiga oid dastlabki ixcham ma’lumotIarni beradi.
¦ TAZKIRACHIHK
«Tazkira» arabcha so‘z bo‘iib, «zikn>, ya’ni «eslatib o‘tish»| «yozib qo»yish» ma’nosini anglatadi. U shoirlarning hayoti va ijodi haqida eng muhim maTumotlar, asarlaridan namu* nalar kcltirilgan antologiya-majmuadir.
Uning eng qadimgi namunasi Abu Mansur as-Saolibiy yaratgan «Yatimat ud-dahrfi mahosini ahl al-asr» («Zamona ahlining fazilatlari haqida yagona durdona») tazkirasidir. U o‘sha davr (XI asr) Arab, Ajam, Movarounnahr, Xorazm va Xuroson adabiyoti haqida qimmatli ma’lumotIarni beradi.
Muhammad Avfiyning «Lubob ul-albob» («Mag‘izlarning mag’izi», XIII asr), Davlatshoh Samarqandiyning «Tazkirat ush-shuaro» (XVasr), AlisherNavoiyning «Majolisun-nafois» («Nafis majlislar», XV asr), Maleho Samarqandiyning «Muzakkir ul-as’hob» («Suhbatdoshlarning zikri», XVIII asr), Fazliy Namanganiyning «Majmuat ush-shuaro» (XIX asr) asarlari tazkirachilikning eng yaxshi namunalaridir.
Bu tazkiralar adabiyotimiz tarixini, o‘tmishda yaratilgan durdona asarlarning g‘oya va mazmunini o‘rganish uchun asosiy manbalar sifatida qimmatlidir. Keyingi tarixchilar o‘z asarla-rini yozishda mana shunday tazkiralarga suyanib ish tutganlar.
TAZKIRALARDAN AYRIM NAMUNALAR
Mirzo Ulug‘bek — donishmand podshoh erdi. Kamoloti bag‘oyat xo‘b erdi. Yetti qiroat bila Qur’oni majid yodida erdi. Hay’at (astronomiya) va riyoziy (matematika, aljabr)

ni xo‘b bilur erdi. Andog‘kim, «Zij» bitdi va rasad bog‘Iadi va holo (hozirgacha) aning «Zij»i aroda shoye’dur. Bovujudi bu kamolot gohi nazmg‘a mayl qilur.
Boysung‘ur Mirzo — xushta’b va saxiy va ayyosh (bazm, ayshlarni sevguvchi) va hunarparvar podshoh erdi. Xattot va naqqosh va sozanda va go‘yandadin muncha benazir kishi (bordir) kim, aning tarbiyatidin arog‘a kirdi. Ma’lum emaskim, hech podshoh zamonida paydo bo‘lmish bo‘lg‘ay…
(Alisher Navoiy, «Majolis un-nafois» dan)
Kamoi Xo‘jandiy — zamonining ulug‘i, odillar maqbuli, davr akobirlaii sardori edi. Aziz tab’i ko‘proq shoirlikka moyilligi bois, uning sharofatli zikri shuaro guruhida yozilayotir. Shayxning valiylik va irshodlik (to‘g‘ri yo‘lga soluvchi ustozlik) darajasi or-tiq bo‘lib, shoirlik u erishgan martabalarning pastidir…
(Davlatshoh Samarqandiy, «Shoiriar bo ‘stoni»dan)
SAYYOHLIK ASARLARI
o‘rta Osiyo xalqlarining ijtimoiy-iqtisodiy. siyosiy-madaniy hayotiga dunyo xalqlarining qadimdan qiziqqan-liklari yaxshj ma’lum. Hatto alohida sayyohlarning shu muammolarni atroflicha o‘rganish uchun maxsus safarlarga chiqqani ham sir emas.
Xerodot (mil. av. 490/480—430/424) — yunon tarixchisi. U yunon-fors urushlari haqida ma’lumotlar to‘plab, o‘rta Osiyo xalqlari hayoti haqida ham ko‘plab axborotlarni yozib qoldirgan. Xerodotning «Tarix» asari 9 kitobdan iborat bolib, har bir kitobi yunonlar o‘zozlaydigan 9 muzadan biriga ba-glishlangan (Klio, Evderna, Galiya, Menpanena, Terpsixora, Erato, Poligimniya, Uraniya, Kalliopa). Bu kitoblarda fors (Eron) podshohlari, skif qabilalari, Midiya va Yunoniston (Ellada) kabi qudratli davlatlar o‘rtasida kelib chiqqan urushlarning sabablarini aniqlashga intiladi. Xerodot fikricha, yaxshilikka yomonlik, yovuzlik, axloqsizlik, adolatsiz ishiar xalqaro urushlarni keltirib chiqaradi.
Strabon (mil. av. 64/63 — mil. 23/24- yillar) — qadimgi yunontarixchisi va sayyohi. U I7jilddan iborat «Geografiya» kitobining muallifi. Unda Qora dengiz bo‘yi mamlakatlari, Kichik Osiyo haqida ham noyob ma’Iumotlar jamlangan.

•’* Arrian FJaviy—II asrda yashagan yunon tarixchisi va
yozuvchisi. U «Iskandar yurishi» va boshqa asarlarida o‘rta
Osiyo to‘g‘risida ham qimmatli maiumotlarni yozib qoldirgan.
Bu asarlarda makedoniyalik Iskandarning bizning vatanimiz
So‘g‘diyonaga qanday bostirib kelgani, Spitamcn kabi milliy
qahramonlarimizningjasoratlari tasvirlangan.
/, VII asrda Xitoy sayyohi Sima Syan o‘z yurtidan chiqib
; ketib, 629- yildan 646- yilgacha 17 yil davomida 120 dan ortiq mamlakat va o‘lkalarda bolladi. Jumladan, u Qashqar va
¦ Issiqko‘l orqali Sayram, Toshkent, Samarqandga borgani
haqida alohida ma’]umotlarni yozib qoldirgan.
Marko Polo, Istaxriy, Maqdisiy kabi sayyohlar ham o‘rta ‘*’ Osiyodako‘pbo‘Iishgan.
Abu Is’hoq Istaxriy (850—934) — tarixchi va geograf bo‘lib, Hindiston, Arab va G‘arb mamlakatlari haqida ma’JumotIar bergan. U o‘rta Osiyo xalqlari haqida ham alohida to‘xtab o‘tgan.
Marko Polo (1254-1324) — genuyalik sayyoh va yozuvch i
‘ boiib, «Marko Polo kitobi» asarida Old Osiyo, o‘rta Osiyo
, va Xitoydagi xalqlarning urf-odatlari, madaniyati, san’ati,
jumladan, badiiy ijodlari haqida ham ayrim maiumotlarni
. bergan.
Rui Gonzales Klavixo (1412- yil vafot etgan) — kastiliyalik sayyoh boiib, 1403—1406- yillar davomida Samarqandda
¦ boigan. U Amir Temur va temuriylarga doir ko‘plab maiu-
motlarni Yevropaga tarqalishiga imkon yaratdi. Klavixo
-.1 temuriylar davri adabiyoti va san’ati haqidagi ko‘plab maiu-;: motlarni ham to‘plagan.
Arab sayyohi Ibn Battuta o‘rta Osiyo xalqlarining geo-grafiyasi, tarixi, etnografiyasiga oid ko‘p qimmatli maiu-motlarni yozib qoldirgan. U XIV asrning birinchi yarmidagi O^rta Osiyoga xos boigan madaniy, siyosiy va ijtimoiy hayotning yorqin va realistik manzaralarini tasvirlagan.
Bu mashhur sayyoh o‘zining 28 yiilik sayohatlari davomi-da dunyoning ko‘p mamlakatlarini o‘z ko‘zi bilan ko‘rdi. Xususan, Shimoliy va G‘arbiy Afrika, Arabiston yarim oroli, Hindiston, Ispaniya, Turkiya, Eron, Sharqiy Yevropa, Xitoy va o‘rta Osiyoda boigan.
Ibn Battutaning asari ayni paytda tarixiy-adabiy yod-gorlik hamdir. Sayyoh olim o‘rta Osiyoning eng og‘irdamla-ridan biri mo‘g‘ul istilosi asoratlarini o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan.

lbn Battutaning to‘liq ismi Shamsiddin Abu Abdulloh Muhammad ibn Ibrohim ibn Yusuf al-Lavat it-Tanjiydir. U o‘rta Osiyoga kelgan paytda, XIV asrning birinchi yarmida bu yerda uch mo‘g‘ul xonligi bor edi. Shimoli-g‘arbda Oltin o‘rda xonligi boiib, uning poytaxti Saroy-Berka edi. U yerda o‘zbekxon (1312—1340) hukmronlikqilardi. Janubi-g‘arbda Xuiaguxon davlati boiib, Movarounnahr — Chig‘atoy ulusiga qarardi.
Ibn Battuta o‘rta Osiyoning ko‘plab shaharlari, xususan, Xorazm, Urganch, Samarqand, Buxoro haqida nodir maiu-motlarni yozib qoldirgan. Jumladan, u dunyoda xorazmlikiar singari oliyjanob, mehmondo‘st xalqni uchratmadim, deydi. Yoki Saroydan Xorazmgacha uni kuzatib borgan savdogar Ali ibn Mansur kiyim-kechak uchun 10 dinordan sarflab boradi. Ammo ibn Battutaga 8 dinorga oldim, deydi. Sayyoh buni tasodifan boshqa bir hamsuhbatdan bilib qoladi va hayratga tushadi. Asarda bunday urf-odatlarhaqida anchagina qaydlar bor.
Ibn Battutaning «o‘rta Osiyo bo‘ylab sayohat» kitobida Chingizxon lashkarlarining insoniyat boshiga keltirgan falokatlari ham juda yorqin va ishonarli ko‘rsatib berilgan. Bu asar yoshlarni vatanga muhabbat ruhida tarbiyalaydi.
Najmiddin Kubro, Sayfiddin Boxarziy, Abu Abdulloh al-Buxoriy singari Sharqning buyuk mutafakkirlari haqida ham sayyoh olim ajoyib maiumotlarni qoldirgan.
Ibn Battuta qoldirgan tarixiy-adabiy meros o‘sha davr voqealarining haqqoniy manzarasini tiklashda bebaho manbadir.
«AVESTO» HAQIDA
«Avesto» — o‘rta Osiyo xalqlarining eng qadimiy mush-tarak yozma yodgorligi. U zardushtiylik dinining muqaddas kitobidir, o‘rta Osiyoda yashagan qadimgi aholining asosiy qismi shu dinga eiiqod qilgan.
U o‘rta Osiyo, Eron, Ozarbayjon xalqlarining qadimgi davrdagi siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy hayoti, dinlari, olam va odam to‘g‘risidagi tasawurlari, urf-odatlari, ma’naviy mada-niyatlari, adabiyoti va yozuv sao‘ati tarixini o‘rganishda muhim manba hisoblanadi.

«Avesto»dagi ma’Iumotlarning qadimgi qismiari milod-dan awalgi 3000—2000- yillarga taalluqlidir. Ular «GotIar» («Gohlar») va «Yashtlar» deb nomlangan. Abu Rayhon Beruniy (973—1048) «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asarida «Avesto» haqida bunday malumotlarni beradi:
«Podshoh Doro ibn Doro xazinasida «Avesto»ning o‘n ikki ming qoramoi terisiga tilla bilan bitilgan bir nusxasi bor ;. edi. Iskandar otashxonalarni vayron qilib, ularda xizmat etuvchilarni o‘ldirgan vaqtda uni yondirib yubordi. Shuning uchun o‘sha vaqtdan beri «Avesto»ning beshdan uch qismi yo‘qolib ketdi. «Avesto» o‘ttiz «nask» edi. Majusiylar qo‘lida o‘n ikki nask chamasi qoldi. Biz Quron bo‘laklarini haftiyakiar deganimizdek, nask «Avesto» bolaklaridan har bir bo‘Iak-ning nomidir».
«Avesto» o‘sha davrlar tarixi. fani, madaniyati haqida malumot beruvchi qomusiy asardir. U pahlaviy tiliga tarjima . qilingan va unga sharhlar yozilgan. Unga yozilgan sharhlar «Zend Avesto» nomi bilan mashhurdir, o‘rta Osiyoga arablarning kirib keiishi bilan zardushtiylik diniga sig‘inuvchilar ta’qib ostiga olingan. Shu tarzda u asta-sekin o‘rta Osiyo xalqlari orasida iste’moldan chiqa borgan.
«Avesto» ko‘p xudolikdan yakka xudolikka o‘tish davrida
bitilgan. Unda olam ikki asos, ikki ibtido, ya’ni yorug‘lik va
» zulmat, yaxshilik va yomonlikning kurasliidan iborat, deb
izohlanadi. Yaxshilik xudosi Axuramazda — Xurmuzd bo‘Iib,
. u go‘yo yer, suv, o‘simliklar va barcha tabiiy boyiiklarni
yaratgan. Yomonlik ramzi Axriman esa unga qarshi kurashadi.
; Asarda bu kurashning badiiy ifodasi ham muayyan darajada
o‘zaksini topgan.
«Avesto»da yozilishicha, zardushtiylikda qo‘riq yer ochib, bog‘-rog‘ qilgan odam ilohiyot rahmatiga erishadi. Yaxshilik va yomonlik o‘rtasidagi kurash 3—4 ming yillardan so‘ng adolat, ezgulik g‘alabasi bilan tugaydi. Yerga osmondan uch soshyanta — farishta tushadi va insoniyatni yovuzliklardan qutqaradi. Uchinchi farishta tushganida qiyomat-qoyim bo‘lib, barcha o‘lganlar tiriladi. Xurmuzd — Axuramazda va uning farishtasi yovuz ruh — Axrimanni qaynab turgan maTanga tashlaydilar.
«Avesto»da ifoda etilgan zardushtiylik ta’Iimotiga ko‘ra, odam vafot etgach, uo‘rtinchi kuni Tangri farishtasi Surush

(farishta Jabroilning vazifadoshi) uning ruhini Chinvod qilko‘prigiga olib keladi. U yerda odamning bu dunyoda qilgan yaxshiliklari o‘lchanadi. Yaxshiliklari ko‘p bo‘Igan odam qilko‘prikdan o‘tib, jannat bogiariga kiradi. Gunohkorlar do‘zaxga boshlovchi dev Vizrash ixtiyoriga topshiriladi.
«Avesto» ta’limotiga ko‘ra, yaxshilik qiluvchi odam pokizaiik urugiarini ekadi, bu yaxshilik urug‘lari iymonni oziqlantiradi. Yaxshilik qilmay, jabr-zulm qiluvchilar iymonsiz. do^zaxiy odamlardir.
Madaniy merosning nihoyatda katta ma’rifiy-tarbiyaviy ahamiyati bor. U yoshlarimizda axloq-odob va ezgulikni, do‘stik va ahillikni, yaxshilik va oliyhimmatlikni, qahramonlik, vatan-parvarlik, mehnatsevarlikni shakllantirish va tarbiyalashda o‘ziga xos o‘ringa ega. Ana shu xislatlariga ko‘ra ham u zamonamizga xizmatqiiaveradi.
Zero, «Tarix xotirasi, xalqning, jonajon oikaning, dav-latimiz hududining xolis va haqqoniy tarixini tiklash railliy o‘zlikni anglashni, ta’hir joiz boisa, milliy iftixorni tiJdash va o4stirish jarayonida g‘oyat muhira o‘rin tutadi*.1
Savol va topshiriqlar
&% 1. Sao‘atning qanday turlarini Masiz? Ularning o‘xshash ^^ va farqli jihatlarini aytib bering.
2. Fan bilan saiVatning ayirmalarini tushuntirib bering.
3. Nima uchun adabiyotni so‘z san’ati deymiz?
4. Adabiyotning boshqa san’at turlari orasidagi o‘rniga oid
qanday fikrlarineiz bor? 5. So‘zning badiiy estetik vazifasi deganda nimani
tushunasiz? 6. Adabiyotning ta’sir kuchi haqida nima deya olasiz? 7. So‘z haqida qanday maqollarni bilasiz? Ulardan 10
tasini daftaringizga ko‘chirib yozing. 8. Adabiyot va hayotning o‘zaro munosabatlari haqida
nimalar deya olasiz? 9. Adabiyotning boshqa fanlar bilan qanday aloqasi bor? 10. Obrazlilik nima?
11. Adabiyotning rivojlanish bosqichlarini qanday davr-larga ajratish mumkin, nega?
11. A. Karimov. o‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida. Xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. Toshkent, „o‘zbekiston», 1997-yil, 140-bet.

12. o‘zbek adabiyoti tarixi qachondan boshlanadi?
13. Turkiy adabiyotga qaysi adabiy asarlarni kiritish
mumkin? 14. Eng qadimgi og‘zaki ijod namunalarini sanay olasizmi? 15. Eng qadimgi nasriy asarlarni sanab bering.» 16. o‘zbek adabiyoti tarixidagi qaysi janrlarni bilasiz’? Ulami
sanang.
.17. Madaniy merosning zamonamiz uchun qanday
ahamiyati bor? 18. Badiiy adabiyotning boshqa fanlar bilan aloqasi haqida
mmalar deya olasiz? Uning ilmiy adabiyotdan farqi
nimada?
19. o‘zbek adabiyotini qanday davrlarga ajratib o‘rganish
mumkin? 20. Tazkira nima? Uning adabiyot tarixini o‘rganishda
qanday ahamiyati bor? Sayyohlik asarlarining-chi? 21. Nima uchun «Avesto» o‘rta Osiyo xalqlarining mushtarak
yodgorligi hisoblanadi?

QADIMIY ADABIY YODGORLIKLAR
o‘RTA OSIYO — QADIMGI MADANIYAT ‘
o‘CHOQLARIDAN BIRI
o‘zbeklarning millat sifatida shakllanishi uzoq tarixga ega. o‘zbeklar qadimgi turkiylarning avlodlaridir. Turkiylar keyinchaiik mustaqil millat va xalq sifatida shakllangan o‘zbek, qozoq, qirg‘iz, boshqird, qoraqaipoq, turkman, uyg‘ur, ozarbayjon, gagauz, usmonli turk, tatar, yoqut va boshqa xalqlarning ajdodlaridir. Shuning uchun ham qadimgi turkiylar qoldirgan ulkan madaniy va adabiy meros bu xalqlarning mushtarak yodgorligi hisoblanadi.
Demak, «turk» katta bir til oilasining umumiy nomidir. Xerodot Sharq qabiialari orasida rurg‘itoylar yoki iskit yurtidagi turkiy (yurkey) lar haqida yozib qoldirgan, «Tavrot»da to‘lharmalar nomi zikr etilgan. Qadimgi Xitoy manhalarida tik;. di, tukvu qabilaiarining nomi qayd etilgan. Aslida bularning hammasi «turk» so‘zining turlicha shakllaridir.
Qadimgi afsonalar Nuhning nabirasi, Yofasning o‘g‘il-laridan birining nomi ham turk bo‘iganini ko‘rsatadi. Eron rivoyatlaridagi Faridunning o‘g‘li Turaj yoki Tur ham shu nomga aioqador. «Turon» so‘zi ayni shu shakldan kelib chiqqan. o‘rxun-Enasoy obidalarida «turk» va «turuk» atamaiari uchraydi.
Turk so‘zining ma’nolari xilma-xildir. U «qalpoq», «dubulg‘a», «tarketiigan», «yetuklik chog‘i», «dengiz qhg‘og‘ida o‘tirgan odam», «jazm etmoq», «tarqaimoq», «yoyilmoq», «kuch-quwat», «bo‘ri» ma’nolarini beradi.
Geografik nom sifatida Turkiya atamasi qadimgi Bobil (Vizantiya) manbalarida mavjud. VI asrda bu nom Kichik Osiyoni anglatgan (Menandr).
IX—X asrlarda Volga bo‘yidan o‘rta Yevropagacha bo‘lgan hududiar ham shu nom bilan atalgan. Onado‘li — Anatoliya esa XII asrdan boshlab Turkiya nomini olgan.
Shuningdek, qadimgi turkiy xalqlar yashaydigan joylar Turon deb nomlangan. Bu yerlarni forslar «Turonzamin» deyishgan.

Qadimgi turkiylar o‘z tili, madaniyatiga ega bo‘lishgan. Bu tilning eng qadimgi davrlardagi taraqqiyoti haqida aniq *¦ maiumotlar mavjud emas. Dastlabki yozma manbalar esa VI—VIIi asrlarga tegishlidir. Uiar o‘rxun-Enasoy obidalari nomi bilan mashhur bo‘Igan bitiklardir. Har holda turkiy • tilning milodning ilk asrlaridan boshlanganini taxmin etish mumkin. Bu til XII—XIII asrlargacha amalda bo‘lgan.
13 asrlik tarix siJsilasida bu til namunalari shimoli-sharqda ; tabiatga ishonch sifatida o‘rxun-Enasoy obidalarida, shimoli-g‘arbda xristian dini shaklidagi nasorolar yozuvlarida, janubi-sharqda budda dinida so‘g‘d, uyg‘ur yozuvlarida, moniylik dinida moniy va uyg‘ur yozuvlarida, so‘ngroq islom dinida arab yozuvi bilan yozilgan.
o‘rta Osiyo turkiy xalqlar madaniyati tarixida alohida mavqega ega. o‘zbekiston hududidan qadimgi odam turmush tarzining izlari ko‘plab topiigan. Samarqand yaqinidagi Omonqo‘tan g‘orida, Xo:jakent—Chorbog‘ tog‘Iarida tig‘ shaklidagi, pichoqsimon va belchasimon ish quroliari, kiyik suratlari saqlanib qolgan. GLordan topilgan tog‘ echkisi, ot, ayiq, qashqir, jayra, sug‘urvaboshqa hayvonlarning suyaklari qadimgi ajdodlarimizning ovchilik bilan mashg‘ul bo‘iganli-giniko‘rsatadi.
Zorovut Kamar g‘ori devorlaridagi suratlar ham qadimiy odamlar hayot tarzi haqidagi bilimlarimizni kengaytiradi. Bu suratlarning tuzilishi ancha murakkab. Unda go‘yo yovvoyi buqalarni ovlash tasvirlangan. Tasvirda chopib borayotgan buqalar, yelib borayotgan itlar va ovchilar ko‘rsatilgan. Ovchilarning o‘q-yoy otayotganlari ham aks etgan.
Eramizdan awalgi uch ming yillikda metall buyumlar, ‘ qurol-yarog‘lar ishlatilgani seziladi. Eramizdan awalgi VII asrdan boshlab sun’iy sug‘orishga asoslangan dehqonchilikning rivojlanishi ko‘zga tashlanadi. Sug‘orish ishlari Amudaryo va Sirdaryo qirg‘oqlari atrofida amalga oshirilgan. Xorazm davlatchiligi uch mingyiiliktarixgaega. Kushonlar, Kangyuy, Qang‘1 — Xorazm davlati tarixi olimlarimiz tomonidan o’r-ganilmoqda.
Maiumki, eramizdan oldingi VI—V asrlar boshlarida o‘rta Osiyoda ilk qadimiy davlatlar vujudga kelgan edi. Ularga
1 Mustaqil davlat tuzgan turkiy clatlarning nomlari.

qarshi Eron podsholarining (Kir) yurishlari qadimgi afsonalar , («To‘maris», «Shiroq») da ham aks etgan.
Iskandar Zulqarnaynning harbiy yurishlari ahamoniylar davlati inqirozini teziashtirdi. Yunon- Baqtriya davlati shu tarzda yuzagakeldi. UningyonidaParfiya, Baqtriya, So‘g‘d vaKushon davlatlari paydo bo‘ldi (eramizgacha II—I asrlar). Eramizning boshlarida esa Xorazmda Qang‘ davlati vujudga keldi.
Qadimgi turkiylar davlati eramizning V asridan boshlab ancha kuchaygan. Birinchi Ko‘k turk xoqonligi VI—VIII asrlarda hukmronlik qilgan. Uning tarkibiga to‘lashlar, tardushlar, uyg‘urlar, o‘n-o‘qlar. basmillar, qirgizlar, o‘g‘uzlar, kitan, tatabi, to‘qqiz-tatar, o‘tuz-tatar va boshqalar kirgan.
Xoqonlik 535- yilda paydo bo‘lgan. 630—680- yillarda Ko‘k turklar davlati inqirozga yuz tutadi. o‘rxun-Enasoy obidalarida buning bir qator sabablari ochib berilgan. Jumladan, «Kul-tegin» bitiktoshida shunday omillar sanaladi:
1. Keyingi davrlardagi hukmdor va boshliqlarning layoqat-sizligi. Taxtga tasodifiy odamlarning kelib qolishi:
«Undan so‘ng inisi og‘asiday ish tutmagan ekan, o‘gii otasiday ish tutmagan ekan. Taxtga johil xoqon oiirgan ekan, badfei xoqon o‘tirgan ekan. Vaziri ham bilimsiz ekan. Qo‘rqoq ekan… Turk beklari turkcha otini tashladi. Tabg‘ach beklarining tabg‘achcha otini qabul qiJib, tabg‘ach xoqoniga qaram bo‘ldi. EUikyi! mehnatini, kuchini sarf qilibdi».
2. Turkiy qavmlarning o‘zaro noahilligi:
«Tarbiyat qilgan xoqonning so‘zini olmayin har qayerga ketding. U yerlarda butunlay g‘oyib boiding, nom-nishonsiz ketding».
3. Tabg‘ach davlatining siyosati va ichdan yemiruvchi targ‘ibot-tashviqoti:
«OItin-kumush, ichkilik, ipakni shunchahisobsizbera-yotgan tabg‘ach xalqi so‘zi shirin, ipak kiyimi nafis ekan. Shirin so‘zi, ipakkiyimi bilan aldab, yiroq xalqni shu xilda yaqinlashtirar ekan. Yaxshi qo‘shni boigandan keyin yovuz ilmni u yerda o‘rganar ekan».
Qadimgi turkiylar yuksak madaniyat egalari bo‘lishgan. Uiar dehqonchilik, chorvacbilik, ovchilik bilan ko‘proq, muntazam shug‘ullanishgan. Ayniqsa, yilqichilik asosiy o‘rin tutgan. Bu kolpgina mifologik, folklor va tasviriy san’at asarlarida ham o‘z ifodasini topgan. Jumladan, Xorazmdagi

Qo‘yqirilgan qal’asidan topilgan hamda eramizgacha bo‘Igan [V— III asrlarga oid deb qaraladigan sopol ko‘zachalarda qanotii otlar tasviri mavjud. Tuyachilik ham yaxshi rivoj-langan. 647- yilda turk yabg‘usi (mansab nomi)ning maxsus uzum jo‘natgani haqida xabar bor. Shuningdek, donli ekinlar asosiy o‘rin tutgan. Bolaliktepa (Surxondaryo) dan uzum uru-g‘i, bug‘doy, arpa, mosh, shaftoli, o‘rik, oicha, qovun, tarvuz urug‘lari, yong‘oq, pista, bodom qoldiqlari, paxta chanog‘i topilgan. Xuddi shu yerda bir qator tasviriy san’at namunalari ham mavjud. Jumladan, u yerdagi zodagon ayoLIar tasviri qadimgi ajdodlarning yuksak sarratidan dalolat beradi.
Panjakentdagi devorga chizilgan san’at namunalari ham bu fikrni tasdiqlaydi.
Ajinatepa (Surxondaryo)dan topilgan haykallaresa hay-kaltaroshlikning yuksak darajada rivojlanganligidan dalolatdir.
Ayritom (Tcrmiz yaqinida)gi budda ibodatxonasi xaroba-laridan topilgan musiqachilarning toshdan yasalgan haykal-chalari bu fikrni quwatlaydi. Unda uch musiqachi ayol tasvir-tangan. Bu ayni paytda musiqa san’atining rivojidan ham dalolatdir.
Savdoning alohida mavqeyi haqida ham to‘xtash joiz. Zero, turkiylar muhim savdo yo‘llarining ustida edi. Bu holat bir qancha xalqlar madaniyatining bir-birlariga ta’sir ko‘rsa-tishiga ham omil bo‘ldi.
Birgina «Avesto»da ham turkiy, ham eroniy xalqlar dunyoqarashi, urf-odatlari, yashash tarzlariga oid ma’lumot~ larning uchrashi tasodifiy emas.
Savdo aloqalarining kengayishi turli tillar va yozuvlarning ham keng tarqalishiga sabab bo‘ldi.
Oromiy va yunon yozuvlari iste^molda edi. Oromiy yozuvi asosida shakllangan so‘g‘d va xorazmiy yozuvi ham qo‘llanila boshlaydi. Bu yozuv yodgorliklari tangalar, muhrlar, kumush buyumlar va ayrim hujjatlarda aks etgan. Xorazmiy yozuvi-ning eng qadimgi namunasi Qo‘yqirilgan qaPasidan topilgan bo‘lib, eramizdan oldingi III asrga oiddir.
So‘g‘d yozuvining yodgorligi esa Tali Barzu (So‘g‘d)dan topilgan sopol idish sinig‘iga o‘yib yozilgan va u eramizdan oldingi I asrga tegishli. Bu yozuv namunalarining II—III asrlarga oid obidalari Dunxuan (Sharqiy Turkiston)dan topilgan. Ularda Samarqandda yashagan ona va Dunxuanda turadigan

qiz o‘rtasidagi yozishmalar ifodalangan. Yozishmalar oilavjy turmush, o‘rta Osiyo xalqlarining yuqori madaniy saviyasi haqidagi axborotlarni beradi.
Mug‘ tog‘i (Panjakent yaqini)dagi qaPadan topilgan 400 gayaqinbuyumalohidaahamiyatgamolik. Ularorasidato‘qilgan ; qopqoq va sandiqlar, ustiga teri qoplangan ayollar idishi, ayniqsa, undagi bezatilgan ot va qurol-anjomli suvoriy tasviri va boshqa buyumlar bor.
Qafadan ko‘plab yozma manbalar ham topilgan. Charmga yozilgan arabiy bitik hmjatda lashkarboshi Divashtining jang oldidan ittifoqchilaridan yordam so‘ragani bayon qilingan (VIII asr). Ayni paytda ular o‘z davrining tarixiy hujjaii va so‘g‘d tilining yodgorligi sifatida ham katta ahamiyatga ega.
Turkiy run yozuvining ham keng iste’molda bo‘Iganini o‘rxun-Enasoy obidalari orqali yaxshi bilamiz. Yunon ta-rixchisi Menandr so‘g‘d elchisi Maniaxning Konstantinopolga Istami xoqonning «skif harflari» bilan yozilgan xatini olib borganligidan xabar beradi. Ammo uning turkiy run yoki so‘g‘d yozuvi ekanligi aniq emas.
Islomdan oldin turkiy xalqlar orasida keng qo‘llangan yana bir yozuv — uyg‘ur yozuvidir. Undan VI—VIII asrlarda foydalanilgan. U hatto arab yozuvi bilan yonma-yon holda XVasrgacha, Xitoydagi uyg‘urlar orasida esa keyingi asrlarda ham iste’molda edi. U so‘g‘d yozuvi asosida shakllangan. Bu yozuv o‘ngdan chapga qarab yozilgan. Unda 18 harf bor bo‘lib, hamma harflar qo‘shilib yozish imkoniyatiga ega. Shunga ko‘ra ularning uch xil: so‘z boshi, o‘rtasi va oxiridagi shakli mavjud.
Bu yozuv haqidagi dastlabki ma’lumot Mahmud Kosh-g‘ariyning «Devon-u lug‘otit-turk» asarida berilgan. U: «Barcha xoqonlar va sultonlarning kitoblari, yozuvlari qadimgi zamonlardan shu kungacha, Qashqardan Chingacha hamma turk shaharlarida shu yozuv bilan yuritiladi», — deb yozgan.
Mazkur yozuvda bitilgan buddaviya, moniy, xristian dinlariga oid axloqiy-ta’limiy asarlar, huquqiy va moliyaviy hujjatlar saqlanib qolgan.
«Qutadg‘u bilig» (Yusuf Xos Hojib) asarining XV asrda
Hirotda ko‘chirilgan nusxasi shu yozuvda bitilgan. «Hibat ul-
haqoyiq» (Ahmad Yugnakiy) asarining ham uyg‘ur
yozuvidagi nusxasi topilgan. f.y ..$.¦

X asrda Beslibaliq (Sharqiy Turkiston) shahrida yashagan Singqu Seli Tutung «01tin yorug‘» asarini Xitoy tilidan tarjima qilgan. Bu asar tarjimasi ham uyg‘ur yozuvida bitilgan. Shuningdek, «o‘g‘uznoma», «Muhabbatnoma» (Xorazmiy), «Latofatnoma» (Xo‘jandiy), «Mahzan ul-asror» (Mir Hay-dar) va boshqa ko‘pgina asarlarning uyg‘ur yozuvidagi nusxalari ham mashhurdir.
Savol va topshiriqlar
, jQ 1. Qadimgi turkiy xalqlarning tarkibiga kimlar kiradi? Ularning o‘zbek xalqiga qanday aloqasi bor? 2. Qadimgi turkiy xalqlardan qanday madaniy-adabiy
meros qolgan?
3. Qadimgi turkiylar haqida qaysi manbalarni bilasiz?
4. «Turk» so‘zi qanday ma’nolarni ifodalaydi?
vv 5. Nima uchun 0’rta Osiyoni qadimgi madaniyat o‘choq-
-;’ laridan biri deymiz?
. .-¦ 6. o‘rta Osiyo xalqlari qadimda qanday yozuvlardan foy-
dalanishgan? Bu yozuvlar orqali yetib kelgan qanday
¦ asarlarni bilasiz?
; 7. Turkiy xalqlar yashagan joylar qanday nomlar bilan
yuritiladi?
8. Turkiy xalqlarning qadimiy tarixga ega ekanligiga qanday
;-,,; dalillar keltira olasiz?
.;; ‘. 9. Qadimgi turkiy til yodgorliklaridan qaysilarini bilasiz?

o‘RXUN-ENASOY OBIDALARI
Mazkur obidalarning topilishi o‘rxun hamda Enasoy daryolarining havzaJari bilan bog‘liq. Garchi bunday qadimiy obidalar keyinchalik Sibir va Mo‘g‘ulistonning boshqa joylaridan, Sharqiy Turkiston, o‘rta Osiyo, Kavkaz, Volga-bo‘yk hatto Sharqiy Yevropadan ham topilgan bo‘lsa-da, tarixda bu nom muqim o‘rnashib qoldi.
o‘rxun-Enasoyyodgorliklarining topilishi va o‘rganilishi XVIII asrdan boshlanadi. Rus xizmatchisi Remezovbu haqda dastlabki xabarni beradi. Shved zobiti Iogann Strallenberg, olim Messershmidt yodgorliklarni Yevropa ilm ahliga ilk marta taqdim qilgan edilar.
Dastlab, o‘rxun, Selenga va To‘li daryolari atrofidan — Shimoliy Mo‘g‘uiistondan toshga bitilgan obidalartopildi. Ular o‘rxun yodgorliklari nomini oldi. Enasoy daryosi qirg‘oqlarida topilgan yodgorliklar ham shu nom bilan ataladi.
Yodgorliklar topilganidan keyin ularni o‘qish. o‘rganish muammosi ko‘ndalang bo‘ldi. Ammo bu ish deyarli bir yarim asr mobaynida hechkimning qo‘lidan kelmadi. Nihoyat, 1893-yildagina ularni o‘qish uchun dastlabki qadam qo‘yildi. Shu yili daniyalik olim Vilgelm Tomson va rus olimi V. Radlovlar yodgorliklardagi barcha harflarni o‘qidilar.
Shundan so‘ng ularni jiddiy o‘rganish boshlandi.
o‘rxun-Enasoy obidalari «tosh bitiklari» deb ham yuri-tiladi. Buning sababi ko‘pgina yodgorliklarning qabr toshlariga o‘yib yozilganidadir.
Qadimgi turkiy obidalarning asl manbalari topilgan joylar: o‘rxun va Enasoy daryolari atroflari, Turfon (Sharqiy Turkiston), Osiyo va Yevropaning ko‘pgina joylaridir. Shunga ko‘ra ularning Mo‘g‘uliston, Germaniya (Berlin, Marburg, Mayns), Rossiya (Sankt-Peterburg, Qizii, Minusinsk), Xitoy (Turfon, Urumchi, Miran Suchjoy, Pekin), Buyuk Britaniya (London), Fransiya (Parij), Shvetsiya (Stokgolm), o‘zbekiston, Qozogiston, Qirg‘izistonda saqlanishi kuzatiladi.
Malumki, turkiy xalqlar o‘z davlatiga ega bo‘lgan eng qadimgi dunyo qavmJaridan biridir. o‘rxun-Enasoy obidaiari ana shu tarixni badiiy tarzda hikoya qiladi. Ular o‘rta Osiyodan boshlab Dunaygacha bo‘lgan ulkan hududda o‘z davlatlarini idora qilishgan. Yodgorliklar, asosan, VI—VIII asr voqealarini aks ettiradi.
V—VI asr o‘rtaiarida dunyo xaritasida Turk xoqonligi degan mamlakat yuzaga kelgan. Bu mamlakat o‘rta Osiyo, Yettisuv, Sharqiy Turkiston, Oltoy olkalaridagi turli qabila va xalqlarni birlashtirgan edi. Bu yerlar geografik jihatdan nihoyatda qulay, buning ustiga Yevropa va Sharqiy Osiyoni bog‘lab turuvchi «Buyuk ipak yo‘li»ning ustida edi. Shu-ning uchun ham turkiylar yashaydigan manzillarga qiziqish katta bo‘lgan.
Turli qabila va elatlarning doimiy hukmronlikka intilishi odatdagi hol edi. Bundan dushmanlar ham foydalanishga harakat qiladilar. Tashqi dushmanga qarshi hamkoiiikda kurashish qabila va elatlarning birlashishiga olib keldi va 545-yildaTurkxoqonligiyuzaga keldi. Buxoqonlik VIII asrgacha hukmronlikqildi.
Tosh bitikiarning katta qismi ana shu xoqonlikning o‘ziga xos badiiy solnomasidir. Ularning hajmi anchayin ulkan.
Jumladan, «To‘nyuquq» bitiktoshi 2 ta ustunga yozilgan. Ularning biri 170, ikkinchisi 160 sm dan iborat. Bu yodgorlikni Yelizaveta Klemens 1897- yili Shimohy Mo‘g‘ulistonda eri Dmitriy Klemens bilan birgalikda izlab topgan. Bitiktosh Ulan-Batordan 66 km janubi-sharqdagi Bain Sokto manzilida bo‘lgan va hozir ham shu yerda saqlanadi.
«Kultegin» bitiktoshi marmardan ishlangan, balandligi 3 m 15 sm, qalinligi 41 sm, tub qismi 1 m 24 sm bo‘lib, yuqoriga tomon toravib borgan. Yodgorlikni rus zivolisi N. M. Yadrinsev (1842-3894) 1889- yili Mo‘g‘ulistonning Kosho Saydam vodiysidagi Ko‘kshin-o‘rxun daryosi qirg‘og‘i-dan topgan. U Ulan-Batordan 400 km janubda, Qora Bal-. g‘asun shahri xarobalaridan 40 km shimolda joylashgan/ Yozuvlar o‘ngdan chapga va yuqoridan pastga qarab bitilgan.
«Bilga xoqon» bitigini ham N. M. Yadrinsev topgan. U Kultegin bitiktoshidan 1 kmjanubi-g‘arbgao‘rnatilgan. Uning bo‘yi 3 m 45 sm, eni 1 m 72 sm, qahnligi 72 sm, bitiktosh ag‘darilib, uchga bo‘lingan va ayrim satrlari nurab, yozuvlari

ham zarar ko‘rgan. U 80 satrdan iborat. «BiIga xoqon» bitiktoshida «Kultegin» bitiktoshidagi 41 satr takrorlangan.
Yodgorliklarni butun dunyo turkiyshunoslari ilmiy ji-hatdan o‘rganmoqda. V. Tomson va V. Radlovlardan keyin S. E. Malov, S. G. Klyashtorniy, I. V. Stebleva, H. o‘rxun, T. Tekin, Najib Osim, G. Aydarov, o‘zbek olimlaridan A. Rustamov, G‘. Abdurahmonov, N. Rahmonovlar o‘rga-nishgan.
Yodgorliklar hozirgi oLzbek tiliga bir necha marotaba o‘girilgan. A. P. Qayumov «Qadimivat obidalari» kitobida, G‘. Abdurahmonov va A. Rustamovlar «Qadimgi turkiy til» kitoblarida o^ha ybdgorhkiardan namunalar keltirishgalv!
Runiy yozuvdagi yodgorliklar faqat toshga bitilgan emas. ularning qog‘ozga, turii buyumlarga yozilgan namunalari ham bor. Masalan, «Irj^bitigi^[«Ta^moma») qog‘ozda yozilgan. Uni vengr olimi A. Steyn Sharqiy 1 urkistondagi Uunxua manzilidan topgan (1907- yil).
Run yozuvlari Talas vodiysidan ham topilgan. U hozirgi Avliyoota va Taroz shahri yaqinida bo‘lgan qoyalardagi yozuvlardir.
Shuningdek, kumush ko‘zachalarga yozilgan runiy yozuv-lar Sibir o‘lkasidan ham topilgan. Ermitaj (Sankt-Peterburg)da saqlanayotgan 2 ta ko‘zacna shu haqda ma’lumot beradi.
Minusinsk muzeyida esa teriga yozilgan runiy bitiklar mavjud.
Oyna, qayish to‘qasi, qog‘ozga yozilgan boshqa runiy yozuvlar ham ko‘p.
Turfon (Sharqiy Turkiston)dan Le Kok tomonidan topil-gan runiy yozuvlar orasida eski fors tilidagi bitiklar ham mavjud.
Vena (Avstriya) muzeyida saqlanayotgan oltin idish-tovoqlarda ham runiy yozuvidagi yodgorliklar bo‘lib, ular bajanaq (pecheneg) tilida yozilgan.
Yog‘ochga yozilgan run bitiklari namunalari Ermitajda saqlanadi.
Yodgorliklar qaysi mavzularda bahs yuritadi? Bu mav-zularning badiiy tahlili qay tarzda kechadi? Ularning ahamiyati nimada? Bu savollarga javob berish uchun bevosita obidalar matniga murojaat qilaylik.
So‘zni «To‘nyuquq» bitiktoshidan boshlaylik. To‘nyuquq —* shaxs nomi. U ikkinchi turk xoqonligiga asos solgan Eltarisfa xoqonining maslahatchisi va sarkarriasi bo‘lgan.
To‘nyuquq «Turk Bilga xoqqn davlatida bu bitikni yoz-(Jirdim» deydi. Bilga xoqon Eltarish xoqonning o‘g‘li edi.
Bitiktoshdagi voqealar TQ’nyuquq tjlidan hikova qili-nadi: «Men — Dono To‘nyuquq erurman. Tabg‘ach davlatida tarbiyalandim. Turk xalqi tabg‘ach davlatiga bo‘ysunar edi…»
So‘ng turkiylarning o‘z erkini qo‘ldan berib qo‘yish-larining sababi aytiladi: «Turk xalqi boshboshdoqlikka, o‘zibo‘larchilikka, beparvolikka yo‘i qo‘ydi… o‘zining xoni biian birga bo‘lmadi».
Mustamlaka azobi, o‘zga xalqlar yetkazgan zulm yodgor-likda qisqa va lo‘nda, ammo nihoyatda ta’sirchan tarzda ifbdalanadi:
«…Tabg‘achga taslim bo‘lganligi uchun tangri, o‘l degan srtekilli, turk xalqi o‘ldi, yo‘q bo‘ldi, tugadi. Turk Sir xalqi yerida birorta ham urug‘ qolmadi».,
Ana shunday musibat xalqning birlashmog‘ini, yakdillik bilan harakat qilmog‘ini taqozo etar edi. Yodgorlikda To‘nvnquq xalq yetakchisi. dono maslahatchisi, kuchlLva botir sarkarda sifatida namoyon bo‘ladi.
U yetti yuz kishini birlashtirib, «shad» degan unvon oladi. Bu turk xoqonligidagi eng oliy darajadagi unvonlardan biri edj.
To‘nyuquq Bo‘gu Tarxon hamda Eltarish xoqonlar bslan birga mamlakat mustaqilligi, el~yurt farovonligi, yurt osoyishtaligi, chegaralar daxlsizligi uchun tinimsiz kurash olib bordi. U bu kurashlarning oldingi safida edi. Ammo dushmanlar ham tinch o‘tirmadi.. Ular kuchlarni biriashtirish payigatushishdi.
Tasvir davomida vaziyatning keskinlashib borishi, buning natijasida To‘nyuquq shaxsiyatidagi kuchli nuqtalarning tobora kengroq ochilishini kuzatish mumkin. Xususan, buyuk sarkardalarga xos bo‘Igan tavakkalchilik, dovyuraklik, jasorat, jurat, ba’zan nihoyatda keskinlik. cho‘rtkesarlik, ayni vaqtda bosiqlik, vazminlik xislatlari bu tasvirlarda aniq ko‘rinib turadi. U katta tajriba egasi sifatida namoyon bo‘Iadi. («Xoqonim muvaffaqiyat qozongani uchun, men o‘zim muvaffaqiyat qozonganim uchun davlat ham davlat bo‘ldi, xalq hanTxalq bo‘ldi, o‘zim chol bo‘ldim, ulg‘aydim».)

To^nyuquq bahodir va jasoratli shaxsgina emas, ayni paytda o‘z atrofidagilarning mustahkam jipsligini ta’min-laydigan, yagona maqsad yo‘lida xalqni birlashtirishning uddasidan chiqadigan boshliq sifatida ham namoyon bo‘ladi. U odamlarning ko‘ nglidan kechayotgan o‘ylarni nozik darajada his etadi. Shu bilan birga, ularning qalblariga ta’sir etish yo‘llarini ham yaxshi biladi. Shunga ko‘ra, u Vatan va yurt taqdirini, xalqining kelajagini o‘z qardoshlariga buyuk xavotir bilan yetkazganida oz sonli qo‘shini harakatga keladi. Natijada ko‘p sonli dushman tor-mor bo‘ladi.
To‘nyuquq buyuk vatanparvar shaxs timsolidir. Uning o‘z vatani, xoqoni, qo‘shini, xalqi bilan faxrlanishi, ularning borligidan o‘zini baxtiyor sezishi yodgorlik matniga puxta singdirilgan.
HattO dushmantling «xoqoni hahodir chn, m^|a-hatchisi donishmand ekan» degan bahosida ham shu ruh mavjud. To‘nyuquqning xotirjamligi esa «xalqning toniog‘i to‘q edi» jumlasi orqali ifodalangan.
Dushmanning turkiylar ustiga hujum uyushtirish haqidagi yovuz niyatini eshitgan To‘nyuquq «tun uxlagim kelmadi, kunduz o‘tirgim kelmadi» deb nido qiladi. Bu o‘rinda uning o‘z taqdirini xalq va yurt taqdiri bilan yaxlit holda tasawur qilishini yaqqol ko‘ramiz.
To‘nyuquq mamaviyatidagi eng asosiy nuqta shunday ifodalanadi: «Bu turk xalqiga qurolli dushmanni keltirmadim, yalovli otni yugurtirmadim».
To‘nvuquq obidasi vatan haqiriagi madhivadir. U voqeiy yoki badiiy asar bo‘lishiga qaramay, unda hayot haqiqati, , tarixiy haqiqat o‘z aksini topgan.
Turkiy qabila va elatlarning o‘zaro talashib-tortishishlari ham, tashqi dushman bilan bo‘lgan ayovsiz kurashlar ham aslida tarixiy haqiqatdir.
Eltarish, Bo‘g‘u, Bilga xoqonlar ham tarixiy shaxslardir. Asarda tilga olingan ko‘plab qabila, urug‘lar tarixda mavjud bo‘lgan, ularning bir qismi hozir ham alohida xalqlar va millatlar tarkibida yashab kelmoqda.
Yodgorlikda murojaat. undov. chaqiriq vetakchilik^Uadi. To‘nyuquq tabiatida tushkunlik, ikkilanish mutlaqo ko‘rin-maydi. Uning harakatlarida, so‘zlarida o‘ziga hamda butun

xalqiga buyuk ishonch balqib turadi. Xuddi shu holat uning g‘alabalariga asosiy omil bo‘ladi.
«To‘nyuquq» bitiktoshi — kompozitsion jihatdan yetuk asar. Unda o‘ziga xos boshianma, voqealar rivoji, xotima mavjud. Shu kompozitsiyaning o‘zida ham katta badiiylik bor. Bu maqsad to‘laligicha amalga oshgan,
Yodgorlikning liLmsusiyatlari e^tiborga loyiq. U VIII
asrdagi adabiy til namunasidir. Asar tilidagi ko‘plab so‘zlar
hozirgi o‘zbek tilida aynan qo‘llaniJadi. Bir qism so‘zlarda
. ozgina tovush o‘zgarishlari yuzaga kelgan, yana bir toifa so‘zlar
esa bugungi iste^moldan chiqib ketgan.
Yolgorlikda o‘rni-o‘rni bilan so‘zlarning ko‘chma ma’no-larda qo‘Ilanishi seziladi. Shuningdek, majoz, .matal. maqollardan foydalanish kuchli:
«Tabg’ach, o‘g‘uz, Xitoy — bu uchovi qamal qilsa, qamalda qolajakmiz. Unda vujudining ich-u tashini — mol-u jonini topshirgan kishiday bolamiz. Yupqa yig‘in tor-mor 1 qilishga oson emish, ingichka yig‘in uzishga oson emish. Yupqa qalin bo‘lsa, tor-mor qiladigan bahodir emish, ingichka yo‘g‘on bo‘Isa, uzadigan bahodir emish».
Asarda oltinga «sariq», kumushga «oq», tuyaga «egri» singari apiteflar ~- siffltlar qo‘Hangan. Untlagi asnsiy tasvir vositasi alliteratsiyadir. Alliteratsiya — tovushlar uyg‘uniigi, asosan, bir xil tovushlarning takrorlanishi natijasida yuzaga keladigan ohangdorlikdir. Unda unli va undosh tovushlar takrorlanishi mumkin.
o‘ngra qitaynyig‘ o‘lurtachi terman, Bani o‘g‘uzug‘ o‘/urtachi— o‘q terman.
So‘z takrori ham yodgorlikda ko‘p uchraydi: Tabg‘ach qag‘an yag‘imiz erti o‘n o‘q qag‘ani yag‘imiz erti.
Asardagi o‘ziga xos tasvir usullaridan yana biri voqea-hodisalarga muayyan yondashish bilan izohlanadi. Ko‘pincha bir necha voqea-hodisalar yoki ular bilan bog‘Iiq detallar ketma-ket sanaladi:
«Turk budun o‘lti, alqinti, yo‘q bo‘ldi». Bu yerdagi ketma-ket sanoq voqea zamiridagi dahshatli musibatni, kuchli fojiani juda yorqin namoyon etadi. Yoki:
«Tabg‘ach, bardanayin teg. Qitayn, o‘ngdalayin teg. Ban yirdantayin tegayin». (Tabg‘ach, sen o‘ngdan hujum qil! Xitoy, oldindan hujum qil! Men chapdan hujum qilay!)
Bu o‘g‘uzlar orasidan kelgan kuzatuvchi nutqidan parcha. U o‘g‘uzlar fikrini ifodalamoqda. Bu yerdagi sanoq dushman tomonidan solinayotgan tahdid va xavf-xatar doirasining nechog‘li kattaligini tasavvur etishga imkon beradi.
Bularning hammasi To‘nyuquq bitiktoshining yuksak vatanparvarlik ruhi bilan sug‘oriigan qadimiy nodir badiiy asar ekanligini yana bir marta tasdiqlab turadi.
o‘rxun-Enasoy obidalarining asosiy qismi turkiy xoqon-liklar tarixining badiiy somomasidir. Ularning dastlabkilari yuqorida aytilganidek, qabrlarga qo‘yilgan toshlardan iborat bo‘lgan. Masalan, «BiIga xoqon» bitigi hani Yo‘llug‘tedn qalamiga mansub. Bitikda «KuItegin» va «To‘nyuquq» obidalariga xos bo‘igan an’ana — qahramonlik va vatanparvarlik g‘oyasini ulug‘lash asosiy o‘rin tutadi. Yodgorliklarda inson shaxsi va ayniqsa, uning erki bilan bog‘Iiq masalalar teran badiiy tahiil qilingan.
Bitikdagi voqcalar Bilga xoqonning yoshiga bog‘liq hoida davriy izchillikda ifodalangan. Qahramon o‘n yetti, o‘n sakkiz, yigirma ikki, yigirma olti, yigirma yetti, o‘ttiz, o‘ttiz bir, o‘ttiz uch, o‘ttiz to‘rt, qirq yoshidagi voqeaiarni eslatadi. Aslida bu voqealar butun boshli bir xalq — turkiylar tarixidagi nihoyatda jiddiy burilishlar haqida hikoya qiladi.
Voqealar Bilga xoqonning o‘n yetti yoshida tang‘ut tarafea lashkar tortishi bilan boshlanadi. Mana g’alaba ifodasi: «Tang‘ut xalqini yengdim, o‘g‘lini, bor narsasini, yilqisini. mol-mulkini oldim».
Bu Bilga xoqonning dastlabki g‘alabasi edi. Matn mavzusi harbiy sohaga aloqador. Shuning uchun asosiv fikr davlat, _qo’shin, harbiy salohivat ustida boradi.
Yodgorlikda turli-tuman joy, qabila nomlari tilga olingan. Bular matnga haqqoniylik, rostgo‘ylik ruhini singdirib turadi, so‘zlovchining fikrlarini dalillaydi. Matnda olti chub sug‘dak xalqi, tabg‘ach, basmil, idiqut, chik xalqi, qirg‘iz, qorluq, to‘qqiz o‘g‘uz, turk tatabi — turgash kabi qabila va urugL nomlari; Bo‘luchi, Beshbaliq, Tamg‘uduk bosh, To‘g‘u baliq, Antarg‘u, Chush, Azganti kadaz, Mag‘i Qo‘rg‘on. Idar bosh.

Ko‘gman yish, So‘nga yish, Oltin yish singari joy nomlari;-Kam, Irtish, Tug‘la (T?li) singari daryo nomlari uchraydi. ¦-
Bular aslida tarixan mavjud nomlardir. Ana shu holat yodgorlikni tarixiy usiubda yaratilgan asarlar sirasiga kiritish mumkinligiga dalolat beradi.
Asarda alohida badiiy tafsiiotlarni qatorlashtirish, muallir’ nutqida sanoq ohangi yetakchilik qiladi, Masalan, qabila nomlari (basmil, idiqut), muqaddas tushunchalar (tangri, muqaddas yer-suv, otam xoqon ruhi), qarindoshlik atamalari (bolasini, bekasini), kishi tanasining a’zolari (sochini, qulog‘ini, yonog‘ini kesdi) va boshqalar.
Bilga xoqon obidasida ham — parallelizmlar, qiyoslashJar asosiy o^rin tutadi.
«Yigirma ikki yoshimda Tabg‘ach tomon lashkartortdim. Chacha sangunning sakkiz tumanlik qo‘shini bilan urushdim. Qo‘shinini o‘Idirdim». (Qadim Yaponiyada ham So‘g‘un — samuray, bahodirlik unvoni — tahr.)
«Yigirma olti yoshimda chik xalqi qirg‘iz bilan dushman bo‘ldi. Kam daryosini kechib o‘tib, qirgLiz tomon lashkar tortdim. o‘rnanda jang qildim. Qo‘shinini tor-mor qildim. Az xalqini taslim ctdim».
«Yigirma yetti yoshimda yana qirg‘iz tomonga lashkar tortdim. Nayza botimi qorni yorib, Ko‘gman (Sayan) yishga ko‘tarilib, qirg‘iz xalqini uyquda bosdim. Xoqoni bilan Sunga yishdajang qildim. Xoqonini o‘ldirdim. Davlatini o‘shanda oldim. o‘sha yili Turgash tarafga, Oltin yishni oshib o‘tib, Irtish daryosini kechib, yurish qildim. Turgash xalqini uyquda bosdim. Turgash xoqonining qo‘shini o‘tday, bo‘ronday keldi.
Bo‘luchida jang qildik. Xoqonni, yabg‘usini, shadini o»shanda o‘ldirdim. Davlatini o‘shanda oldim».
Uchta parcha matnda ketma-ket kelgan. Ular yigirma ikki, yigirma olti hamda yigirma yetti yosh bilan bog‘liq.
Ulardagi voqealar tizimini guruhlash mumkin: » a) qahramonning muayyan yoshi;
b) voqea sodir bo‘lgan joy; d) voqeaning mohiyati;
c) natija.
Dastlabki parchada bu 22 yosh bilan bog‘liq, voqea sodir bo‘lganjoy esa tabg‘achlartomoni. UyerdaChacha Sangun

degan mashhur sarkarda bilan jang qilinishi voqea mohiyatini anglatadi. Natija esa qo‘shin bilan urushib, uni o‘ldirish bilan yakunlangan.
Keyingi bosqich yigirma olti yosh bilan aloqador. Bu yerda voqea sodir bo‘Igan joy Kam daiyosidan keyingi Urpan-dir. Voqea mohiyatini jang tashkil qiladi. Natija ham o‘xshash: qo‘shin tor-mor qilingan, Az xalqi taslim bo‘lgan,
Oxirgi parcha ham xuddi shu xilda tuzilgan. Faqat tafsilot anchagina kengaytirilgan. Voqea mohiyati va natijaga ko‘proq e’tibor berilgan.
So‘zlar takrori yodgorlikdagi asosiy tasvir vositalaridan biridir:
Men o ‘n to ‘qqiz yil shad bo Tib turdim, o‘n to‘qqizyil xoqon bo‘lib turdim, Davlatni tutib turdim.
Shu misolimizda o‘n ycttita so‘z ishtirok etgan bo‘lsa, ulardan oltitasigina bir martadan qo‘llangan, xolos. Ammo so‘zlartakrori matndag‘alizliktug‘dirmagan, aksincha, muallif fikrining ta’kidlanishiga, alohidaurg‘u bilan ko‘rinishigayordam bergan. Bularning barchasi yodgorliklarning juda katta ma’rifiy hamda badiiy-estetik ahamiyatga ega ekanligini ko‘ rsatib turibdi.
Savol va topshiriqlar
^% ]. Toshga bitilgan bitiklarning o‘rxun-Enasoy obidalari
nomini olishiga sabab nima? 2. Ular qachon topilgan? 3. Ularni o‘rganish bilan shug‘ullangan olimlar nomini
bilasizmi? 4. Yodgorliklar qanday mavzularda yaratilgan? 5. To‘nyuquq siymosiga tavsif berish uchun tayyorlaning.
U qanday obraz? 6. To‘nyuquqning buyuk shaxsga xos xislatlarini ko‘rsa-
tuvchi matn parchalarini belgilang. 7. To‘nyuquqning kuyinchakligi, o‘z oLy-fikrini boshqa-
larga xavotir bilan yetkaza olishi matnda qay tarzda
ifodalangan? 8. To‘nyuquqning o‘z vatani, qo‘shini, xalqi bilan faxrla-
nishi — iftixori matnda qaysi so‘zlar bilan tasvirlangan?

9. «Xoqoni bahodir ekan, maslahatchisi donishmand
ekan» degan baho kimlarga nisbatan qo‘ilangan? Uning
dushmanga nisbatan qo‘llanishida qanday ma’no bor? 10. Majmuada berilgan To‘nyuquq bitikloshi matniga xos
qiyin so‘zlar lug‘atini tuzing. 1!. Matndagi asosiy qismlarni ajratishga harakat qiling. Har
bir qismga sarlavha toping. 12. Yodgorliklardagi xaiq mustaqiiligi, ona yurt daxlsizligi,
shaxs va erk g‘oyasi ifodalangan o‘rinlarni belgilang.
Ularning qanday so‘zlar bilan tasvirlanganiga e’tibor
bering. : 13. Uyda «To‘nyuquq — buyuk vatanparvar shaxs» mavzusida
qisqacha insho yozing.

QADIMGI TURKIY EPOS HAQIDA MA’LUMOT
Turkiy xalqlarning badiiy ijodi moziyning juda qadim qatlamlariga tutashadi. Eramizdan oldingi davrlardayoqyunon tarixchilari ajdodlarimiz orasida mavjud bo‘lgan og‘zaki ijod namunalari: ertak, rivoyat va afsonalar haqida ayrim ma!lu-motlarni yozib qoldirishgan. Shuningdck, eramizdan oJdingi Xitoy tarixchiiari ham turkiylarning o‘ziga xos qo‘shiq va dostonlarj bo‘lganini manbalarda qayd etishgan.
Turli-tuman tarixiy maTumotlarga tayanib turib. o‘rta Osiyoni eposlar beshigi dcb nomlash mumkin. Eramizgacha bo‘lgan V asrda yashagan Xerodot To‘maris bilan bog‘Hq voqealar tafsilotini keltirgan. Yana bir yunon tarixchisi Polien esa Shiroq haqidagi afsona mazmunini yozib qoldirgan.
Eramizdan oldingi V asr oxiri, IV asr boshlarida yasha-gan Ktesiy (430—354- y.) ham yana bir rivoyatni yozib qol-dirgan. Uning maTumotlari tarixchi Apellodor (eramizdan oldingi l asr) ning «Tarixiy kutubxona» asari orqali yctib kelgan. Bayondan ko‘rinishicha, «Zarina va Straingiya» rivoyatining mazmuni «To‘maris» rivoyatigayaqinkeladi. Bu . rivoyatdagi asosiy mavzu qahramonlik va scvgi-muhabbatdir. Zarina aslida shak qabilasi hukmdorlaridan biri bo‘lgan. Qahramonlik, jur’at va jasoratda, mardlik, donishmandlik, ishbilarmonJikda u boshqalarga namuna qilib ko‘rsatilgan.
Yana bir afsona Zoriadr va Odatida nomlari bilan bog‘liq. U ycrda ham asosiy voqealar qahramonlik va ishq-muhabbat voqeasi asosida rivojlanadi. Bu afsonani eramizdan awalgi IV asrda yashagan tarixchi Xores Mitilenskiy yozib qoldirgan. Biroq ularning she»riy yoki nasriy yo‘lda yozilgani haqida hech qanday ishoralar y?q.
Bevosita yozma holda yetib kelgan eng qadimiy yodgorlik-lar o‘rxun-Enasoy obidalarida, asosan, nasr usuli yetakchi-Jik qiladi. Shunga qaramay, o‘rni bilan she’riy nutqning dastlab-ki kurtaklari ham yo‘q emas. Faqat ularni qadimgi turkiy she’riyatning o‘ziga xos turi deb baholamoq kerak.

Qadimgi nasriy asarlarning o^ziga xos xususiyatlari bor.
Ularda hozirgi nasrdagidan farqli jihatlar mavjud. o‘rxun-
Enasoy bitiklarida voqealarning atroflicha tasviri ko‘zga
tashlanmaydi. Ular sujetning o‘ziga xos shakliga ega. Voqea f;
qahramonlari orasidagi ziddiyatli ruhiy kechinmalar ravshan ?;
namoyon boimaydi. Ularda tasvirdan ko‘ra bayonchilik j?
yetakchilik qiladi. Bu narsa ularga og‘zaki ijod, ayniqsa, afsona, f
ertaklarning ta’siri kuchli bo‘lganligini ko‘rsatadi. Kultegin,
To‘nyuquq, Bilga xoqon singari qahramonlar tasvirida bu .
hoiat yaqqol ko‘zga tashlanadi. &
Qahramonlar ichki olami, ularning ruhiy dunyosi tasviri ¦; hali ancha sodda tarzda namoyon boiadi. Bu mavjud an*analar ;’ hamda ijodiy tajribalarning o‘sha davrlardagi hoiati bilan ‘ izohlanadi.
Qadimgi nasrning o‘ziga xos namunalari qatorida «01tin yoruq»ni eslatish mumkin. Uning muallifi Singqu Seli Tutungdir. AsarX asrda Beshbaliqda yaratilgan. Beshbaliqning o‘rni hozirgi Sharqiy Turkistondadir.
Turkiy adabiyotdagi she’riyat ildizlari ham juda qadim zamonlar zaminiga ulanadi. Bizgacha yetib kelgan qadimiy namunalar orasida M oniy va Budda muhitida yaratilgan she’riy parchalar ham bo/.
Tangrryaruq, kuchlug, bilgaka yalvarar biz,
o‘tunur biz Kun, Ay tangrika. .>;
Yashin tengri num quti
Mar mani firishtalarqa. …„. {
Ma’nosi:
Nurli, qudratli, dono Tangriga yolvoramiz, Quyosh va Oy tangrilariga o‘tinamiz. Yashin tangrisi, yaramish saodati Mor Mani va farishtalarga…
Mahmud Koshg‘ariy asaridagi badiiy parchalar garchi XI asrda yozib olingan boisa-da, yaratilish davriga ko‘ra qadimiy davrlarga tegishJidir.
Eski manbalarda bizgacha ayrim adabiy istiloh (atama) lar ham saqlanib qolgan. Masalan: qo ‘shug‘ atamasi Mahmud Koshg‘ariy asarida qayd etilgan. U bu so‘zni «qo‘shiq», «qasida», «she’r» deb izohlaydi. Yusuf Xos Hojib (XI asr) ham bu atamani qoilaydi:

Bu turkcha qo ‘shiqiar tuzattim senga, o‘qurda unutma, duo qil tnenga.
«Takshut» atamasi buddaga topingan turkiylarda «she’r», «nazm», «bayt», «manzuma» ma’nolarida qo‘Uangan.
«Ir» (yir) g‘azal, maqom, kuy o‘rnida qo‘Uangan. Eski o‘zbek tilida ham bu so»z iste’molda boigan:
Turkona ir irlag‘uncha oning —
Kuydirdi meni yalay-bulosi.
(Sakkokiy) Qadimda qoilangan atamalardan yana biri «kug» dsr. U kuy, she’r vazni ma’nosida keladi. «Devon-u lug‘otit-turk»da uning «she’r» mamosi ham bor.
Kugiar qamug‘ tuzuidi.
Ivrish idish tizildi. : «‘
Sensiz o‘zum uzildi ,,.-
Keigii, amul o‘ynaiim. ‘*[
(She’rlar tugal tuzildi.
lchimlik va qadahlar tizildi.
Sensiz jonim uzildi (qiynaldi),
Kelgin, ko‘ngilni tinchitib, shodlanaylik.)
Shu o‘rinda qadimgi davrlarda yashab ijod etgan ayrim adiblarning nomlarini eslatib o‘tish joiz. Bizgacha Aprinchur Tegin, Kul Tarxon, Singku Seli Tutung, Pratyaya-Shiri, Asig Tutung, Chusuya tutung, Kalim Keysi, Chuchu, Yo‘Hug‘ Teginlarning nomlari yetib kelgan. Bulardan Aprinchur ‘ Teginning she’rlari Turfon matnlari orasida mavjud bo‘Iib, u moniylik dini g‘oyalarini ifodalaydi. Ularning biri 12 misradan ‘ iborat boiib, to‘rtliklar shaklidadir.
Bizing tengrimiz edgusi redni, teyur,
Bizing tengrimiz edgusi redni, teyur.
Rednida yig mening edgu tengrim, aipim, bekrekim,
Rednida yig mening edqu tengrim, alpim, bekrekim.
(Bizning tangrimiz ezguligi javhardir, derlar, Bizning tangrimiz ezguligi javhardir, derlar. Javhardan ham yaxshi mening ezgu tangrim, alpim,
qudratim, Javhardan ham yaxshi mening ezgu tangrim, alpim,
qudratim.)

Eng qadimgi she’riy asarlar muayyan urf-odatlar. maro-
sim va e’tiqodlarga bog‘liq holda yaratilgan. Masalan, «Tong
tangrisiga madhiya» deb shartli ravishda nomlash mumkin
boigan quyidagi she’rni ko‘rayiik:
Tang tangri kalxi, 5
Tang tangri o‘zi kalti. 7
Tang tangri kalti, 5
Tang tangri o‘zi kalti. 7
Turungiar, qamug‘ beklar, qadashlar, ‘»‘ 10
Tang tangrig‘ o‘galim… 6
Ko‘rugma kun tangri, ‘¦ -«»¦’’¦ >:-:’’ ‘ 6
1 Siz bizni ko‘zading. ‘ ^ ¦’’ ¦ 6
Ko‘runugma ay tangri, ‘ ‘V -.’;-.:’ 7
Siz, bizni qurtg‘aring. t -;..-..¦-.. .»,».>. 6
Tang tangri ¦ \./.-/;/;:’\ ;;../ 3
Yidlig‘, yiparlig‘, ,.:’/ ,’/ ‘*»‘/’ — 5.
Yaruqiuk, yashuqluq, //,….. ¦/// ;- 6
Tangri, tangri, ‘»»‘‘‘ ‘»‘ J;»‘ 5
Tang tangri -¦•-.,¦•- *;•*¦« ‘ «» ,.—. 3
Yidlig‘, yiparUg‘, ,-•¦.¦¦;;.»-;¦ ‘‘:¦) 5
Yaruqiuk, y/shuqiuq, ¦ ¦:„‘*. ¦ 6
* Tangri, ta/g tangri, ;» 5
Tang tangri, tang tangri, …._, 6
Tang iangri. ‘ ;.,/?/». / …. 5
M a z m u n i: -» ,¦—’¦.< — -’ v/» Tong tangri(si) keldi, ‘¦’¦ ^.^» v — * Tong tangrisining o‘zi keldi. ¦’ «» Tong tangri keldi, ¦ ; Tong tangrisining o‘zi keldi. ¦ «»‘ Turinglar, barcha beklar, qardoshlar, Tong tangrisini madh etaylik. Ko‘ringan quyosh tangrisi, Siz bizni asrang, . ….,, .;.. , Ko‘ringan oy tangrisi, / /, «..’/ Siz bizni qutqaring. ¦¦¦:•-¦ Tong tangri, ?;;, Hidli, iporli, -¦ ‘ Yorug‘, quyoshli, ^ Tangri, tong langri, _…/’-, Tong tangri, tong tangri, — A-*» «*’¦»» Tong tangri. . . Ko‘rinib turganidek, bu yerda qadimgi ajdodlarning o‘ziga xos dunyoqarashi, urf-odatlari va ishonch~e’tiqodlari o‘z aksini topgan. Qadimgi ajdodlarimizning Quyosh va Oyga, tog‘ va o‘rmonlarga, suv va daraxtlarga, ayrim jonivorlarga (masalan, ot, it, bo‘ri, ayiq) muqaddas narsalar deb qarash-ganfyaxshi maium. bu she’rda ham Quyosh va Oy tangrisining nomi eslangan. Asosiy fikr Tong tangrisi haqida ketmoqda. She’rda so‘zlar takrori muhim o‘rin tutadi. Bu qadimgi she’riyatdagi o‘ziga xos xususiyatlardan biridir. Dastlabki to‘rt qatorning har birida, «Tong tangri» jumlasi hamda «kalti» so‘zlari takrorlanyapti. «o‘zi» so‘zi esa ikkinchi va to‘rtinchi misralarda takrorlangan. Keyingi misralarda ham ana shunday takrorlar asosiy o‘rin tutadi. Bu yerda ayrim tovushlartakroriga ham e’ttbor tortiladi. Yuqoridagi to‘rtlikda 8 ta so‘zning «t» tovushi bilan boshla-nayotgani, yana to‘rt so‘z tarkibida ham uning ishtirok etayot- . gani she’rning musiqiyligini, ohangdorligini oshirgan. Endi misralarda bo‘g‘inlar soniga e’tibor beraylik. She’r matnidan keyin keltirilgan raqamlarbo‘g‘inlar sonini anglatadi. Hozirgi barmoq vaznidan farqli ravishda u yerda barcha misralardagi bo‘g‘inlar soni teng emas.. Misradagi bo‘g‘imar 3 bo‘g‘indan 10 bo‘g‘ingacha miqdomi tashkil etadi. Shu o‘rinda bandlarning ham rang-barangligi ko‘zga tashlanadi. Ma’lumki, band muayyan qofiya tartibiga ega bo‘lgan mazmun vaohangjihatidantugallangan, musiqiylikni ;. yuzaga keltiruvchi she’r bo‘lagidir. Sharq shc’riyatida ikki misradan 10 misragacha bo‘lgan bandlar uchraydi. Ikki misrali bandlar — masnaviy, uch misrali bandlar — musallas, to‘rt . misrali bandlar — murabba1, besh misrali bandlar — muxam-mas, olti misrali bandlar — musaddas, yetti misrali bandlar — musabba’, sakkiz misrali bandlar — musamman, o‘n misrali bandlar — muashshar deb yuritiladi. «Devon-u lug‘otit-turk»da bandning murabba’ shakij fco‘p nchrayfii Qadimgi turkiy she’riyat, asosan, barmoq vaznida bitilgan, . XI asrdan boshlab aruz vaznining keng qo‘llana boshlan-ganligini ko‘ramiz. Yusuf Xos Hojibning «Qutadg‘u bilig», . Ahmad Yugnakiyning «Hibat ul-haqoyiq» asan aruzdabitiigan. Keyinchalik aruz mumtoz adabiyotimizdagi asosiy vaznga . aylangan. «Devon-u lug‘otit~turk»dagi she’riy parchalarning g‘oya-viy-badiiy xususiyatlarini kuzatish qadimgi she1riyatimizda jiddiy shakllanish va rivojlanish jarayoni boshlanganidan dalolat beradi. Eng avvalo ularning mavzu doirasi nihoyatda kengayib borganligini kuzatish mumkin. Ularda inson va tabiat munosabatlari, tabiat va jamiyatdagi o‘zgarishlar, ayniqsa, inson mhiyati tasviri yetakchilik qiladi. Bu davrda mehnat va marosim biian bog‘tiq she’rlarning ko‘p uchrashi ham mazkur fikrni tasdiqlaydi. Shuningdek, qahramonlik qo‘shiqlari tez-tez ko‘zga tashlanadi. Tasvirlarda badiiy vositalarning xilma-xil shakllaridan mahorat biian foydalanilgan. So‘zlarning ko‘chma ma’noIardaqo‘llanilishi, ramziy ifodalar kuchliroq mavqe tuta boshlaydi. Eng ko‘p qo‘llanadigan tasviriy vositalar qatorida sifatlash, o‘xshatish, mubolag‘a, jonlantirishni ko‘rish mumkin. Shuningdek, ritmik hamda nutqiy parallelizmlar ham ancha salmoqii oLrin tutadi. Qofryalarda fe’l so‘z turkumiga oid so‘zlar ko‘proq uch-raydi. Bu turkiy til, jumladan, o‘zbek tilining gap qurilishiga bog‘liq. Turkiy tilda gaplar, asosan, ega bilan boshlanib (uning aniqlovchisi bo‘Imasa), odatda kesim bilan yakunlanadi. Kesim esa ko‘pincha fe’l bilan ifodalanadi. Shunga ko‘ra ham qadimgi she’riyatimizda qofiyalarda fe’lning faol ishtirok etishi tasodifty emas. Albatta, ularda inversiya hodisasi ham kuzatiladi. Inversiya lotincha, «o‘rin almashtirish» degan ma’nom» bildiradi hamda so‘zlarning gapdagi hola^ tartibiningo‘zgartiriiishini angla-tadi. Tinglovchining e^oorini asosiy ma’no tashiyotgan so‘zga tortish, xabar, so‘roq, «Duyruqning ma’no nozikliklarini yanada bo‘rttiribroq ko‘rsatish, shuningdek, his-hayajon kuchini ta’kidlash inversiyaning asosiy maqsadidir. Misollarni ko‘raylik: :T, ,Vt..:A ¦ —_; Qo‘ydi bulit yag‘murin, ‘:¦ *¦,’,:¦>‘.’m
Kerib tutar aq to‘rin, •’*-.» ; .¦> ^’ —
Qirg‘a qo‘yodi ul qarin, ‘‘ ;
‘;j: Aqin aqar ingrashur,
Bu yerda odatdagi gap qurilishidan farqli jihatlar ochiq ko‘zga tashlanadi. Unda kesimlar oldin, egalar keyin kelmoqda. Ammo ana shu gap qurilishi yagona tizimga tushib, she’riy ohang va vaznni yaratishda ham, undagi fikrni ro‘yobga chiqarishda ham asosiy vosita bo‘lmoqda. Yana bir qadimiy she’rda daraxt bunday deydi:
Sandan qachar sandilach, -._, r:;i-; a r,._ Manda tinar qarlig‘ach, ¦/;;^\..-^-> ?,

Tatli utar sandug^ach,» Erkak-tishi uchrashur.
Odatdagi nutqda bu quyidagicha shakl olardi:
Sandilach (sa’va) sendan qochadi, Qarlig‘ach (qaldirg‘och) menda tin oladi,»‘ Sandug‘ach (bulbul) totli-totli sayraydi, Qushlarning nar, modalari menda uchrashadilar.
Demak, bu yerda inversiya qofiya va vazn talabi hamda fikrni nozik badiiy shaklda ifodalash ehtiyoji tufayli yuzaga kelgan.
Avlodlar tajribasini davom ettirish badiiy fikrning ham takomiliga olib keldi. Keyingi asrlarda qadimgi ao‘analarning yangicha shakl va usullarda namoyon bo‘lishini kuzatish mumkin.
Savol va topshiriqlar
©
1. Qadimgi eposni qanday tasawur qilasiz? Ular nasrda yaratilganmi yoki nazmdami? 2. Qadimgi epik asarlar haqidagi ma’Iumotlar qaysi
kitoblarda uchraydi? 3. Eng qadimgi ijodkorlardan kimlarning nomlari saq-
lanib qolgan? Ular qanday asarlarni yaratishgan? 4. Bizgacha yetib kelgan eng qadimgi adabiy atamalardan
qaysilarini bilasiz? Ularning hozirgi muqobillari
qaysilar deb o‘ylaysiz? 5. Qadimgi she’riyatning vaznlari haqida nima deya olasiz? 6. «Olrta Osiyo—eposlar beshigi* ifodasini izohlang. 7. Yozma holda nisbatan to‘Ia yetib kelgan eng qadimiy
obidalarga nimalar kiradi? 8. Mahmud KoshgLariyning asari XI asrda yozilgan. Nima
uchun undagi asarlarni qadimgi davriarga atoqador
deymiz? 9. «Tong tangrisiga madhiya»da qanday qadimiy ishonch
va e’tiqod!ar aks etgan? 10. Qofiyada fe’l so‘z turkumining ko‘p qo‘llanishiga sa-
bab nima? 11. Qadimgi yodgorliklarning zamonamiz uchun ahamiyati
nimada deb o‘ylaysiz?

QADIMGI QAHRAMONLIK EPOSLARI
«To‘MARIS» AFSONASI
‘* Adabiyotning bosh vazifasi inson qaibida ezgulikka muhabbat, yovuzlikka nafrat uyg‘otishga qaratilgan. Go‘zallik, adolat, tinchiik-osoyishtalik, baxt-saodat, yaxshilik, muruv-vat. pokizalik, farovonlik, mustaqillik, erk, ozodlikning adabiyotda ulug‘lanib, ularga zid hodisalaming qoralanishi bejiz emas. Bu hol juda qadim tarixga ega. Bizgacha yetib kelgan ilk og‘zaki ijod namunalari shundan dalolat beradi. Ular orasida «To‘maris» va «Shiroq» rivoyatlari alohida o‘rin tutadi.
To‘maris haqidagi rivoyat Xerodotning (er. av. 484—425)
«Tarix» kitobi orqaii yetib kelgan. Xerodot bu afsonaning
qisqacha bayoninigina keltirgan, xolos. Unda eramizdan oldingi
oltinchi asrda Eron shoht Kirning massagetlar (masog‘utlar)
ustiga tajovuzi hamda To‘maris boshchiligidagi turkiy qabila-
larning Vatan uchun mardonavor kurashi aks etgan. To‘maris
bizgacha yetib kelgan afsonalar orasidagi eng qadimgi ayol
tasviridir. Atoqli olima Fozila Sulaymonova yunoniar Toimaris
deb atagan bu qahramonni Tumor deb nomladi. Bu fikrda
jon bor. /
Voqealar qadimjr’0’kuz (hozirgi Amudaryo) daryosi qirg‘oqlarida yuz bergan. U yerda massaget qabilalari yashar edi. To‘maris shu qabila podshosining xotini bo‘lib, eri vafot etgach, yurtni idora qilish uning zimmasiga tushadi.
Eron shohi Kir massagetlar yurtiga ko‘z olaytiradi. Niyatiga erishish yo‘lida To‘marisga uylanmoqchi bo‘iadi. Ammo oqila va zukko To‘maris fors shohi rejasini yaxshi fahmlaydi. U aldovga uchmasdan zolim podshoning makkorona taklifini rad qiladi. Shundan so‘ng Kirning yovuz niyatlari ochiq ko‘rinadi. U tajovuz yo‘liga o‘tadi.
Bu o‘rinda To‘marisning oqila va tadbirkorligi namoyon bo‘iadi: U Eronday kuchli davlatni yengish qiyinligini tushunadi, urushning oldini olishga harakat qiladi. Ammo Kir yovuz niyatidan qaytmoqchi emas cdi.
¦^44

To‘maris yana mardona yo‘I tanlaydi. Urushga hozirlana-yotgan Kirga daryo ustiga ko‘prik qurish mashaqqati behuda-ligini tushuntirib xat yozadi va urush maydoni o‘zi tomonida bo‘lishini taklif qiladi.
Kirning Krez ismli maslahatchisi shohga shunday deydi: «Ey Kir, agar sen o‘z qo‘shinim qirilib ketmasin desang, fikrimni aytaman. Sen ularning inson ekanliklarini va taqdir hamisha ham bir xil bo‘lavermasligini bilsang, u holda quloq sol! Agar biz dushmanni o‘z yerimizga oLtkazsak-da, yengil-sak. podshohligingdan batamom ayrilasan. Chunki g‘olib chiqqan dushman mamlakat ichkarisiga intiladi. Agar dushman yeriga o‘tib, g‘alaba qilsang, oldinga intilasan, lekin ularni hamma yerda ta’qib qilish darajasida yenga olmaysan. Xotin lrishjdanj^ejogilsak, chidab bo‘lmas nomusga qolasan. Shuning uchun, yaxshisi, biz To‘maris aytgan yerga boraylik-da, uni yengishga harakat qilaylik. Menimcha, massagetlar noz-ne’matning lazzatini eroniylardekbilishmaydi. Shuning uchun biz sharobni ayamasdan, mollar so‘yib, katta ziyofat tayyor-iaylik-da, yaroqsiz askarlardan bir qismini qoldirib, orqaga qaytaylik. So‘ng o‘zimizni g‘alaba bilan sharaflaylik».
Krez aytgan bu gaplar zamirida Kir va uning hamtovoq-lariga xos bo‘lgan makkorlik, aldamchilik, nomardlik, hiylakorlik juda ochiq ko‘rinib turibdi.
To‘maris va Kirning shaxsiy xislatlari mutlaqo qarama-qarshi. To‘marisga jurat va qat’iyat xos bo;lsa, Kirda biroz ishonchsizlik, hatto qo‘rquv bor. Shuning uchun ham u o‘g‘li Kambizga «Agar urushdan qaytmasam, Krezning maslahati bilan shohlik qilasan», deb vasiyat qiladi. Vaholanki, To‘maris jang oldidan o‘z glalabasiga qafiy ishonadi. U hatto o‘g‘li asir tushganida ham bu ishonchini aslo kamaytirmaydi. Buni To‘marisning Kirga aytgan quyidagi fikrlari ham lasdiqlab turadi:
«Ey qonxo‘r Kir, uzum suvi yordamida bo‘lgan bu voqeadan xursand bo‘lma. Sen o‘g‘limni jang maydonida emas, nayrang bilan qo‘lga olding. Endi quloq sol, senga bir yaxshi maslahatim bor. o‘g‘limni mengatopshirgin-da, qilgan ishing uchun jazolanmasdan yurtingga jo‘na. Yo‘qsa, massagetlar tangrisi nomi bilan qasamyod qilib aytamanki, sen ochko‘z yuhoning qonga tashnaligingni qondiraman».
WA 45 l

‘‘¦J’ Bu so‘zlarda o‘ziga ishonch va qat’iyat, keskinlik, hatto shafqat va muruwat yaqqoi ko‘rinadi. Ayni paytda ahdida qafiy turish ustuvorlik qiladi.
To‘maris fe1-atvoridagi bu xislatlarni yozuvchi Mirkarim Osim «To‘maris» hikoyasida yanada ochiq gavdalantiradi. M. Osim mazkur qadimgi afsonani qayta ishlash asosida o‘z hikoyasini yaratgan. Unda ayrim o‘zgarishlar va ko‘pgina badiiy to‘qima mavjud. Jumladan, asar qahramonlarining ayrimlari biroz boshqacharoq nomlangan (Sparganis—Siparangiz, Kir— Kayxusrav), joy nomlari biroz o‘zgartiriJgan yoki yangilari kiritilgan (Araks—0’kuz, Marg‘iyona, So‘g‘diya, Yaksart). Afsonada faqat massagetlar tangrisi deyilgan bo‘Isa, Mirkarim Osim Quyosh tangrisi deb aniqlik kiritgan.
M. Osim afsonadagi ayrim nozik nuqtalarni juda teran va tiyrak kuzatgan, o‘z qahramonlarining ichki olamini badiiy tadqiq etishda ulardan mohirona foydalangan. Birgina misol: Kirning maslahatchisi Krez jang maydonida yaroqsiz askarlardan bir qismini qoldirib ketishni taklif qiladi. Kir ham buni hech ikkilanmay qabul qiladi. Mirkarim Osim Kirning o‘z askarlariga nisbatan ana shunday beparvo, loqayd, pastkashligi odatiga To‘marisning insonparvarligini zid qo‘yadi.
Afsonalarda To‘maris va boshqa qahramonlarga xos ayrim fikriargina ko^zga tashlansa, Mirkarim Osim ana shu qirralarni yanada bo‘rttirib, kuchaytirgan. Yozuvchi hikoyasida ularni yaxlit badiiy obraz sifatida tasawur etamiz.
Afsona tarixiy voqealarning oddiy bayonidangina iborat edi. Adib ularni san’at qonuniyatlari asosida badiiy tasvirlaydi. Afsonada voqea sodir bo‘Igan fasl ma’Ium emas. Mirkarim Osim uni bahor fasli bilan bog‘lab, to‘y marosimi tasvirini ham kiritadi. Bu bilan u voqealar rivojini mantiqiy dalillaydi. Ayniqsa, kelinni kutib olish, bunda qariyalar ishtiroki, gulxan yoqish, mehmonlarga ehtirom, kuy va qo‘shiqlar ijrosi, kelin va kuyov kurashi hikoyaga jonli ruh bag‘ishlab, tarixiy koloritni kuchaytiradi.
Afsonada tabiat tasviri yo‘q. Adib esa tabiat manzaralarini voqealar rivojiga uyg‘un holda tasvirlaydi. To‘y bilan bogMiq holda cho‘Idagi bahor tabiatini ko‘rsatsa, urush dahshati oldidan havoning aynib, qum boLroni boshlanganligini hikoya qiladi. Bevosita urush holati yoz fasliga ko‘chiriladi.

Shubhasiz, hikoyada ham To‘maris yetakchi mavqe tutadi. Afsonada To‘marisning onalik tuyg‘ulari faqat o‘g‘lining asir tushish voqeasi bilan bog‘liq holda ko‘zga tashlangan edi. Adib ana shu nuqtaga ko‘proq urg‘u beradi: «o‘g‘Ii bilan keliniga qarab, To‘marisning sevinchi ichiga sig‘mas edi».
Yoki «Siparangiz vauning safdoshlari halokbo‘iganhgi to‘g‘risidagi xabar To‘marisning va barcha ayollarning yurak-larini o‘qdek teshib o‘tdi. Ruhiy azobning zo‘rligidan ularaing ko‘zlariga yosh ham kelmay qoldi».
To‘marisga xos bosiqlik va shiddat, qafiyat va jur’at, mardonavortik va yurtsevarlik ham ana shu tarzda ochib berilgan. Ayni paytda dushman qiyofasi tasviri va talqinida ham o‘ziga xos bo‘yoqlar topilgan.
Muhimi, Mirkarim Osim qadimgi urf-odatlar, e’tiqod va ishonchlar tasviriga keng o‘rin bergan. Yuqoridabularning bir qismini eslagan edik. Yana ayrim misollarni kehiraylik. To‘maris massagetlar nazarida xudolarning xudosi bo‘lgan Mihraga sig‘ina boshladi:
«Ey, butun mavjudotni, yer-u ko‘kni, suv va o‘tni yaratgan Quyosh tangrisi! Sen ko‘zingni ochsang, olam nurga to‘ladi, ko‘zingni yumsang, yer yuzini qorong‘ilik lashkari bosadi. Odamlarga o‘t bergan sen, daryolarni toshirgan, ekinzor va o‘tloqlarga suv bergan ham sen! Qo‘y va kiyiklarni ko‘paytirgan, don-dunga baraka bergan ham sen! Ey, ulug‘ Quyosh tangrisi, bizni eroniylarga xor qilma, dilimizga g‘ayrat, bilagimizga quwat ato qil, yuragimizga o‘ch oiovini sol! Quichimizni o‘tkir qil, toki yurtimizni oyoq osti qilgan makkor dushmanni tor-mor aylab, qulhk balosidan xalos bo‘Iayhk.!»
Osmondagi burgut tasviri ham ana shu hodisa bilan bog‘liq: «Shupayttip~tiniqosmondabir burgut qanotlarini keng yoyib, ular ustida aylana boshladi. Qurolli yigit-qizlar boshlarini ko‘tarib, uning parvozini tomosha qildiiar. Hamma ko‘zlar chaqnab, yuzlar yorishib ketdi, chunki ularning e’tiqodidabuyaxshilikalomati edi…»
Hikoyada Kir (Kayxusrav) qonxo‘r va yovuz bosqinchi, tajovuzkor hukmdor sifatida ko‘zga tashlansa, To‘maris tad-birkor va oqila ayok insonparvar, yurtsevar, o‘z yurti va xalqi g‘ami bilan yashaydigan boshliq sifatida ko‘rinadi. Umuman, bu afsona yovuzlik, makkorlik, bosqinchilikni qattiq qoralab, vatanparvarlik, ezgulik, tinchlikni ulug‘lashga qaratilgan qadimgi og‘zaki ijod namunasidir.
Bu rivoyatning qadim ajdodlar davridan bugungi kungacha yetib kelishi ham ana shu ezgulik tantanasining tarannumi bilan bogiiq. Bu afsona hozirgi avlodni, ayniqsa yoshlarimizni qahramonlik, yurtsevarlik, mardonavorlik, halollik ruhida tarbiyalashga xizmat qiladi. Uning ahamiyati ham ana shunda.
O’zbek xalq og’zaki ijodiga mansub «Oysuluv» dostonida «To’maris»ning o’ziga xos aks-sadolari mavjud.
Savol va topshiriqlar
?% 1. «To’maris» afsonasi bizgacha qay tarzda yetib kelgan? ^^ 2. Afsonada aks etgan geografik va etnik nomlarni daf-
taringizga ko’chiring. Ularning hozirgi holatini belgi-
lashga harakat qiling.
3. To’maris shaxsiga xos bo’lgan fazilatlarni belgilang. Ularni majmuadagi matn materiallari bilan dalillang.
4. To’marisdagi yurt muhabbati, vatanparvarlik, erkse-varlik qaysi o’rinlarda tasvirlangan? Tasvirda qo’llanilgan so’zlarga e’tibor bering.
5. Kir va uning hamtovoqlariga xos bo’lgan yovuzliklar nimalardan iborat? Bu yovuzliklar aks etgan o’rinlarni
belgilang.
6. To’maris va Kir obrazlarini qiyoslang. Ular xarakteridagi
o’zaro farqlarni aniqlang.
7. Siz To’marisning vatanparvarligini qanday baholaysiz?
Uni o’zbek adabiyotidagi qaysi obrazlarga qiyoslash
mumkin?

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

ADABIYOT ATOMDAN KUCHLI !