CHINGIZ AYTMATOV «OQ BULUT»

CHINGIZ AYTMATOV
CHINGIZXONNING OQ BULUTI
Qissa

Suyun Qoraev tarjimasi
Asar haqida
«Chingizxonning oq buluti» — Chingiz Aytmatovning «Asrga tatigulik kun»
romaniga ilova qilingan qissa. Yozuvchi kitobxonlarni romanda taqdiri noma’lum
bo‘lib qolgan Abutalip Quttiboev bilan qaytadan uchrashtiradi.
«Chingizxonning oq buluti» qissasida ikki yo‘nalish – bir tomondan pok qalbli
Abutalip bilan beshafqat Tansiqboev o‘rtasidagi murosasiz to‘qnashuv, ikkinchi
tarafdan esa, dunyoni larzaga keltirgan Chingizxonning fojiasi bir-biri bilan
botiniy bog‘lanib ketgan.
Chekist Tansiqboev begunoh Abutalipni Yugoslaviyada partizanlar harakatida
ishtirok etganlikda, eski xalq adabiy meroslarini yig‘ib yurganlikda ayblaydi.
Biroq Abutalip hayoti har qancha xavf ostida bo‘lsa ham bosh egmaydi. Chin
inson or-nomusini Tansiqboev kabi hayvontabiat manqurtlarning oyoq-osti
qilishiga imkon berish — insoniyat oldida gunohi kabira ekanligini yaxshi
tushunib yetadi.
Chingizxon – tarixiy shaxs, o‘z davrining farzandi.
Chingiz Aytmatov o‘z qahramonining tabiati, xarakteri bolaligidanoq shakllana
boshlaganiga urg‘u beradi. Chingizxon hali Temuchin deb atalgan bolalik
chog‘idayoq, boshqalardan o‘ch olishni, hammani og‘ziga qaratishni xush
ko‘rardi. U suvdan tutilgan baliqni talashib, o‘zining ukasi Bekterni o‘q-yoy bilan
otib o‘ldirib qo‘yadi. Yozuvchi qonxo‘r jahongir tabiatining ildizlarini ochib
berishni maqsad qilib qo‘ygan. Bolaligidanoq toshbag‘ir bo‘lib o‘sgan, hech
kimga yaxshilik ravo ko‘rmaydigan kishidan ezgulik kutib bo‘larmidi?
Chingizxon ulkan jahongirlik janglariga ikki yil tayyorgarlik ko‘rdi. Oilaviy
qo‘shinlarga «jangu jadallar nihoyasiga yetmaguncha ayollar tug‘masin» degan
qahrli farmon berildi.
Yangi qissaning badiiy ahamiyatini ko‘targan voqealardan e’tiborlisi —
lashkarboshilardan biri, yuzboshi Erdene bilan qo‘shin tug‘lariga gul tikadigan
kashtado‘z Do‘g‘ulangning ayanchli fojiasidir. Hokimiyatning kuch-qudrati,

zabtidan ikki yosh oshkora oila qurishga muyassar bo‘la olmaydi. Lekin baribir
Chingizxonning farmoni, buyrug‘i ikki qaynoq qalbning muhabbati qarshisida
ojiz edi.
Chingizxon ikki olov orasida qoldi — bir ayol tug‘ib qo‘yibdi, deb yurishni
to‘xtatish kerakmi yoki farmoni oliyni oyoqosti qilganlarga o‘zining qahrini
ko‘rsatib, beandishalarni qattiq jazolash lozimmi, degan savol qiynar edi uni!
Osmonda esa oq bulut hamon falak kezmoqda. Uni hech kim payqamaydi,
payqasa ham e’tibor bermaydi unga, bu — Chingizxonning shaxsiy buluti
ekanligini kim biladi deysiz. Bu — xudoning qudrati, sevgan bandasiga ravo
ko‘radi buni.
Erdene bilan Do‘g‘ulangning qochish to‘g‘risidagi rejasi barbod bo‘ladi.
Do‘g‘ulang chaqalog‘i bilan qo‘lga tushadi. Endi Erdene nima qilishi kerak?
Do‘g‘ulang chaqaloqni oxirgi marta emizishga ulgurdi. U har qanday yo‘l bilan,
hatto o‘zini ajal tig‘iga urib bo‘lsa ham, Erdenening jonini saqlab qolsa bas.
Keyinchalik ota-bola bir iloj qilib topishib ketar!
Lekin Do‘g‘ulangning aytgani bo‘lmadi. Hammaning ko‘z o‘ngida, otasiz
haromzoda tug‘ib olganiga iqror bo‘lib butun jinoyatni o‘z gardaniga olgan
sevgilisining jon azobida qiynalayotganini ko‘rgan mard zobit: «Mana men!
Chaqaloq mening o‘g‘lim! Hg‘limning oti G’unon! Onasining ismi Do‘g‘ulang!
Men lashkar yuzboshisi Erdene bo‘laman!» deb o‘rtaga chiqadi. Erdene bilan
Do‘g‘ulangning qo‘llarini orqasiga mahkam bog‘lab, cho‘kib yotgan tuyaning ikki
yoniga olib borishdi-da, o‘rkach orqali osilgan arqonning ikki uchidagi ilmoqni
ikkalasining bo‘yniga solib, tuyani urib-zo‘rlab turg‘azishdi. Shunday qilib, ikki
yosh inson tirik dorning ustida xurjun kabi osilib jon taslim qildi.
Yeru ko‘kni larzaga solgan qo‘shinlar hech narsani bilmaganday, cho‘lu
biyobonlarni ortda qoldirib, olg‘a tomon yurib, bosqin yo‘lini davom ettirdilar.
Falokat ro‘y bergan joyda Do‘g‘ulangning dugonasi Oltun norastani
quchoqlaganicha qolaverdi. Qorni ochiqqan go‘dak dala-dashtni buzib dod solib
yig‘layveradi. O’shanda mo‘‘jiza ro‘y beradi — ularning tepasiga oq bulut kelib
soya soladi, umrida bola emizmagan, turmushga chiqmagan qari qizning
ko‘kragidan sut kela boshlaydi. Bu — xudoning o‘z sevgan bandalariga
mehribonligi emasmi?
Abutalipning taqdiri ham fojiali tugadi — qiynoq, azob-uqubat, tahqir-xo‘rliklarga
bardosh bera olmay o‘zini poezd tagiga tashladi. Abutalip o‘z joniga qasd qilib,
ko‘plab begunoh kishilarning hayotini saqlab qoldi.
Chingiz Aytmatov, butun borlig‘i boshdan-oyoq fojialardan iborat bo‘lib qolgan
onlarda odam o‘zini qanday tutishi kerak — degan murakkab masalaga yana bir
bor murojaat qildi.
«Chingizxonning oq buluti» qissasi «Asrga tatigulik kun» romaniga o‘rish-arqoq
bo‘lib qo‘shilib ketdi. Abutalipning keyingi taqdiri ne kechdi ekan degan savolga
javob bo‘lib tushdi. Ayni vaqtda, uni mazmun-mundarijasi, tuzilishi, yaxlitligi,
qahramonlarining tabiatiga ko‘ra mustaqil badiiy asar deyish ham mumkin.
“O’tar qush nolasi” hikoyasi tirik mavjudotlardan eng vahshiysi bo‘lmish inson
zotiga noinsoniy qilmishlari uchun tilga kirgan turnaning (lisonut-tayr) mudhish
aybnomasi, muallifning yurakdan chiqqan faryodidir – unda qirg‘izlarning
bosqinchi jung‘orlarga qarshi olib borgan hayot-mamot janglaridan biri haqida
so‘z boradi.
Turnalar galasi har yili uzoq safarga otlanganda qo‘nib, dam oladigan joyini
tanimay qoladi: “… qayoqqa qaramang odamlarning jasadlari-yu otlarning
o‘liklari tog‘-tog‘ uyulib yotar, suv keng yoyilib oqqan joylarda son-sanoqsiz
murdalar daryo suvini to‘sib qo‘ygan edi. Qip-qizil qon aralash suv hamma
yoqqa yoyilib, otlarning tuyoqlari ostida qon halqoblarini hosil qilgan edi…

Jang tugagandan keyin u yerda quzg‘unlar bazmi boshlandi, o‘limtikxo‘r qushlar
odam go‘shtiga to‘yishdi, uchish u yoqda tursin qanotlarini ham qoqolmay
qolishdi. Jangdan keyin shaqollar ziyofati boshlandi – chiyabo‘rilar odam
go‘shtiga shu qadar to‘ygan ediki gavdalarini sudrab zo‘rg‘a ketishdi…”
Turna sheriklariga murojaat qiladi: “Kechiringlar, o‘tar qushlar! Bo‘lib o‘tgan
vahshiyliklar uchun kechiringlar, bo‘lajak vahshiyliklar uchun kechiringlar. Bani
odam hayoti nima uchun shunday ekanini, nega zaminda shuncha ko‘p
o‘ldirilganlar va o‘ldirilayotganlar bo‘lishini men tushuntirib bera olmayman,
sizlar tushuna olmaysizlar…
Qushlar keting bu yerdan, bu mudhish joydan uzoq-uzoqlarga uchib keting”.
Nega olamda odamlar bir-birlarini shu qadar ko‘p o‘ldirganlar va o‘ldirmoqdalar
degan qadimiy savol hamon javobsiz qolmoqda.
Odil Yoqubov
O’zbekiston xalq yozuvchisi
Chingizxonning oq buluti
Bu tomonlarda poezdlar g‘arbdan sharqqa va sharqdan g‘arbga qatnagani
qatnagan…
Sario‘zakning biyday dalalari bo‘ylab ayozli shamol g‘azabnok quturib, oppoq
qor unini osmoni falakkacha to‘zg‘itib yurgan qahraton qish chillasida oq libos
kiygan dashtdagi tungi Bo‘ronli bekatini qor uyumlari orasidan topish poezd
haydovchilari uchun oson emas edi. O’ynoqlagan qor bo‘ronlariga burkangan
tungi poezdlar nim qorong‘ida yomon tushdagiday bezovta kelib ketaveradi.
Ana shunday kechalari dunyo ibtidoiy unsurlardan yangi-dan yaratilganday
tuyuladi — o‘zining izg‘irin nafasidan ushigan Sario‘zak dashti zulmat ila
ro‘shnolikning tim qorong‘ilikdagi kurashidan paydo bo‘lgan g‘uborli ummonni
eslatardi.
Xuddi ana shu poyonsiz ovloq sayhonlikdagi bekatda har kecha tong otguncha
mo‘‘jazgina uyning bir derazasida chiroq o‘chmaydi: u yerda kimdir og‘ir
darddan jon talvasasida to‘lg‘anmoqda yoki birov uyqusizlik kasalidan azob
chekayotir deb o‘ylaysan kishi. Bekat yonidagi ana shu hujrada Abutalip
Quttiboev oilasi yashar edi.
Unda Quttiboevning xotini bilan farzandlari har kuni dadalarini kutaverib,
kechalari chiroqni o‘chirmas, xotini Zaripa esa lampa chiroq piligining kuygan
uchini bir necha marta kesib qo‘yar edi. U har safar chiroqni yangidan yoqar
ekan, bir juft kuchukchalarday burchakda quchoqlashgancha beozor uxlab
yotgan qora sochli ikki o‘g‘ilchasiga mehr bilan nigoh tashlab qo‘yar edi.
Zaripa ko‘ylakchan, sovuqdan junjukadi va qo‘llari bilan ko‘kragini qisib
vahimaga tushadi va qo‘rqinch aralash o‘ylab ketadi: boyaqish bolalarim
tushlarida otalarini ko‘rishayotgan bo‘lsa-ya, bir yig‘lab bir kulib uning ketidan
har qancha chopishsa ham unga yeta olishmayotgan bo‘lsa-ya? Ular o‘ngida
mudom otasini poylashadi, poezd keldi deguncha bekatga chopishadi. Poezd
tormozlarini taraqlatib bir lahza bo‘lsa ham to‘xtadi deguncha bolalar xuddi
otalari sakrab tushadiganday vagon oynalaridan ko‘zlarini uzishmaydi. Qancha
poezdlar, qancha kunlar o‘tdi orada, lekin undan hamon darak yo‘q — qaerdadir
qor ko‘chkisi tagida qolganday hecham undan nom-nishon yo‘q.
Yerning boshqa bir kunjagida — Olmaotaning turmasida ham bir darcha —

qalin temir panjara bilan to‘silgan derazada o‘sha kunlari tong otguncha chiroq
o‘chmas edi. Mana bir oydirki, Abutalip Quttiboev shipda quyoshday uzluksiz
yonib ko‘zni oladigan elektr chiroqlaridan holdan toydi. Tinimsiz porlab turgan
elektr nuridan tig‘ tekkanday ko‘zi achishadi, qo‘rg‘oshin quyib qo‘yganday boshi
zirqiraydi, bir lahza bo‘lsa ham hammasini unutishga, bu yerga qanday kelib
qoldim, mendan nima xohlashadi deya o‘ylashga ham fursat berishmaydi.
Kechalari boshiga ko‘ylagini yopib devorga o‘girilib yotdi degancha teshikdan
qarab turgan turma nazoratchisi kameraga chopib kiradi-da, uni taxta so‘ridan
tortib tushurib tepa ketadi: «Devorga qarab yotma, ablah! Boshingni yopma,
yaramas! Vlasovchi!» deb so‘kadi. U «men vlasovchi emasman» deb har
qancha dod-faryod solmasin, hech kim nazar-pisand qilmaydi.
U yana ko‘zni teshguday ayovsiz elektr chirog‘iga qarab yotar ekan, yallig‘lanib
qizarib shishib ketgan ko‘zlarini yumib, kaftlari bilan to‘sib oladi, qani endi u tim
qorong‘ilikda, zimistonda, hatto lahadda bo‘lib qolsa-yu, ko‘z bilan miya ishdan
chiqsayam mayliga, faqat hech qanday turma nazoratchisi, hech qanaqangi
tergovchi degan baloyi ofatlarni ko‘rmasa, faqat odam bolasi bardosh bera
olmaydigan qiynoqlar, ko‘zni ko‘r qiladigan elektr chirog‘i, uyqusizlik va kaltak
azoblari bo‘lmasa!
Nazoratchilar navbat bilan almashib turishadi, lekin hammasi birday berahm,
shafqatdan asar ham yo‘q — mahbus devorga qarab yotdi deguncha, xuddi
kutib turganday chopib kelib g‘azab bilan do‘pposlashar, kurakda turmaydigan
so‘zlar bilan haqorat qilishar edi. Abutalip Quttiboev turma nazoratchisining
vazifasi va burchlarini bilsa-da chorasiz paytlarida o‘z-o‘ziga derdi: «Nega ular
bunchalik berahm, qarasang odamga o‘xshaydi. Nahotki odam bolasi
shunchalik darg‘azab bo‘lsa? Axir men ularning birontasiga yomonlik
qilmaganman-ku!
Ular meni tanishmas, men ham ularni tanimas edim, nega endi xun uchun
qasos olayotganday xo‘rlashadi. Nega? Bunday odamlar qayoqdan kelishadi?
Ular qaerdan bu darajada rahmsiz bo‘lib qolishgan? Menga nima uchun azob
berishadi? Bunga qanday bardosh berib bo‘ladi, jinni bo‘lmay bo‘ladimi,
kallangni devorga urib, majaqlashdan boshqa iloji bormi?! Boshqa yo‘li
qolmadi».
Bir gal u bardosh bera olmadi ham. Umrida bunday jahli chiqqan emas.
Nazoratchi kirib kelib tepkanda uning giribonidan shappa olganini o‘zi ham
sezmay qoldi. Yoqalashib, tepkilashib, yerga yiqilgach, bir-birini bo‘g‘ib,
mushtlashib yotishdi. «Frontda bo‘lganingda sen ablahni quturgan itday otib
tashlagan bo‘lar edim!» — dedi xirillagan ovozda Abutalip nazoratchi
ko‘ylagining yoqasini yirtdi-da barmoqlarini bor kuchi bilan uning bo‘g‘ziga
botirdi. Shu on eshikdan yana ikki soqchi kirib kelmaganda tevalashishning
oqibati nima bilan tugashini xudo bilardi.
Abutalip keyingi kunigina o‘ziga keldi. Qo‘zg‘alay desa darmon yo‘q, a’zoyi
badani zirqirab og‘riydi, ko‘zlari xiralashgan. Birinchi payqagani shipdagi o‘sha
yorug‘ elektr lampasi bo‘ldi. Yonida feldsher turibdi.
— Yot, tinch yotaver, bir o‘limdan qolding, — dedi feldsher Abutalipning
yaralariga dori surkar ekan,— endi ahmoqlik qilma. Nazoratchiga hujum qildi
deb seni hozir ham o‘ldirib qo‘yishlari hech gap emas, it o‘ldimi, odam o‘ldimi —
ularning parvoyi falak, sening o‘limingga hech kim javob bermaydi.
Tansiqboevga rahmat ayt, unga sening o‘liging emas, tiriging kerak ekan.
Qutqarib qoldi. Uqdingmi?
Abutalip nursiz ko‘zlarini shipga qadagancha javob bermadi. Buyog‘i nima
bo‘ladi, ertangi taqdiri ne kechadi, — endi unga buning ahamiyati yo‘q edi. Jon
og‘rig‘ini u keyinroq sezdi.

O’sha kunlari uning aqli tumanlanib, bir tush ko‘rib yana chala uyg‘onganday
sezar edi o‘zini. Ana shunday onlarda Abutalip chaqinday chiroqdan yashirinish,
yuz ko‘zini berkitish emas, balki aksincha, o‘zini aqldan ozdirgan, ko‘zni teshib
ketadigan yorug‘likka baqrayib qarab qolar, jonini qiynoqqa solgan va bezovta
qilgan bu nur kuchiga dosh berib o‘tib, yo‘qlik dunyosiga rixlat qilgan kabi
havoda suzib yurganday his qilar edi o‘zini.
Aqli kirdi-chiqdi paytlarida ham uning miyasida o‘tmish bilan bog‘langan nafis
hayot rishtasi saqlanib qolgan edi — kishining yurak-bag‘rini ezadigan sog‘inch,
oila, bolalar taqdiridan hadiksirash hissi tinchlik bermas edi unga.
Sario‘zakda qolgan oila a’zolari uchun dili tilka pora bo‘lar ekan, Abutalip
hayotimda ehtimol biron jinoyat, jazoga arzigulik qandaydir gunoh qilib
qo‘ydimmikin deya o‘ylab ketar edi. Lekin javob topa olmas edi. To‘g‘ri, asirga
tushgani rost, qurshovda qolgan minglab boshqa harbiylar qatori nemislarda
tutqunda bo‘lgani, asirdan qochib kelgani haq. Lekin buning uchun tokaygacha
jazolash mumkin? Urush tugaganiga qancha yillar bo‘ldi. Asirga tushganlardan
qanchalarining boshi ketdi, qanchalari qamoq, quvg‘inga uchradi; qolganlarining
ham to‘ridan go‘ri yaqin bo‘lib qoldi. Hokimi mutlaqlar esa hamon qasos olish
shahdidan qaytmaydilar. Bo‘lmasa bu azob-uqubatlarni qanday tushunish
mumkin? Abutalip javob topmaydi-da, xayol sura ketadi; yaxshi kunlar kelib
qolar, tushunmovchilik bo‘pti deb aytishar; o‘shanda u, Abutalip Quttiboev
hamma hammasini unutadi, kek saqlamaydi, uni tezroq bo‘shatib yuborishsa,
tezroq uyga javob berishsa bas, o‘shanda u bolalari, oilasiga tomon
Sario‘zakka, Bo‘ronli bekatiga qarab chopadi, yo‘q, qanot bog‘lab uchadi, axir u
yerda o‘g‘illari Ermek bilan Dovul, xotini Zaripa ko‘zlari to‘rt bo‘lib kutib
o‘tirishibdi, axir Zaripa bolalarini qush poloponlarini qanoti tagida asraganday
cho‘lning izg‘irinlari-yu qorlaridan avaylab, bag‘riga bosib o‘tirar, erining kelishini
xudodan so‘rab, goh yig‘lab, goh ovunib, tepasi bilan yer qazib, tirikchilik qilib
yuribdi-ku!
Qayg‘u alamidan ho‘ngrab yig‘lab yubormaslik, aqldan ozib jinni bo‘lib qolmaslik
uchun Abutalip o‘zini o‘zi aldab, shirin xayolga cho‘madi — Hech qanday gunohi
yo‘q ekan deb uyga qo‘yib yuborishsa-ya? Shunda u yuk ortgan poezdning
uzangisiga osilib bo‘lsa ham Bo‘ronli bekatiga yetib oladi, poezddan tushishi
bilan uyiga chopa ketadi, xotini bilan o‘g‘illari ham shamolday yelib kelib
otasining bo‘yniga osilishadi. Biroq bu totli xayol uzoq cho‘zilmadi, kayf
tarqaganday u yana o‘sha barak hayotiga qaytdi — Abutalipning o‘zi yozib
olgan «Sario‘zakdagi o‘lim jazosi» deb atalgan afsona voqeasi o‘zining boshiga
tushdi shekilli — qatl qilingan ona bilan otaning qiynoqlarida, ularning chaqaloq
bilan vidolashishlarida o‘zini ko‘rganday bo‘ldi. Abutalip uchun ayriliq qatl
qilganday gap edi. Axir faqat o‘limgina ota-onalarni bolalaridan judo qila oladi,
ha boshqa hech kim va hech narsa judo qila olmaydi. Ana shunday alamli
damlarda Abutalip sassiz yig‘lar, toshga yoqqan yomg‘ir tomchilariday yuziga
tomayotgan ko‘z yoshlarini tiyishga ojiz edi. Qon kechib yurgan urushda ham
bunchalik qiynalgan emas, u o‘sha paytlarda so‘qqabosh yakka yolg‘iz yigit edida;
endi bo‘lsa yolg‘iz emas, ayoli, farzandlari bor. Hayotining ma’no-mazmuni
bolalarda ekanligiga mana endi ishonch hosil qildi; har kim o‘zicha baxtli,
bolalarning bo‘lishi baxt, bo‘lmasligi esa fojea ekan. U yana shu narsaga ham
ishonch hosil qildiki, hayotning mazmunini, hayotning so‘nggi soatida yorug‘lik
dunyosidan zulmat dunyosiga rixlat oldidan hisob-kitob qilar ekan bandasi.
Hayotning bosh yakuni farzandlardir. Ehtimol, tabiat qonuni shundaydir: otaonalarning
hayotlari o‘z pushtlarini voyaga yetkazishga sarf bo‘larkan. Ota yoki
onani bolalardan ayirish, uni otalik (yoki onalik) burchidan mahrum qilish — bu
esa niyat-maqsadsiz yashashga mahkum etish demakdir. Mana shunday o‘ylar

tungi chaqinday aqlni yoritib o‘tganda umidsizlikka tushmaslik mumkin emas
edi; bola-chaqalari bilan ko‘rishishni orzu qilar ekan, Abutalip hayajonga tushib,
umidlarining puch ekanligiga va ahvolining mushkulligiga yana bir karra ishonch
hosil qildi. Sog‘inch kun sayin avj olib, uning dilini lol, qaddini dol qila bordi.
Umidsizlik tik tog‘ yon bag‘rida to‘plana borgan ho‘l qor kabi jamg‘arilganki, sal
bo‘lsa hamma narsani o‘pirib vayron qilib ko‘chib ketishi hech gap emas…
KGBning tergovchisi Tansiqboevga xuddi ana shu kerak edi, u reja bilan,
sobitqadamlik bilan shunga erishdi, Tansiqboev tepadagi boshliqlari bilan
kelishib olib urush davrida asirga tushgan Abutalip Quttiboev Angliya-
Yugoslaviya agentlariga xizmat qilgan va Qozog‘istonning uzoq rayonlaridagi
aholi orasida buzg‘unchilik ishlari olib borgan degan jinoiy ish qo‘zg‘adi. Ha,
Quttiboevga ana shunday ayb qo‘yilgan edi. Hali jinoyatning ba’zi bir
tafsilotlarini aniqlash va darajasini belgilash yuzasidan ish olib borish, Abutalip
Quttiboevni jinoyatni to‘liq bo‘yniga olishga majbur qilish kerak edi, eng muhimi
shu ediki, ayblov siyosiy jihatdan o‘ta dolzarb, Tansiqboev esa nihoyatda ziyrak,
o‘z vazifasi yo‘lida g‘ayrat-shijoat bilan xizmat qiladi deb topilgan. Bu jinoiy ish
Tansiqboev hayotida katta muvaffaqiyat bo‘lsa, Abutalip Quttiboev uchun
qopqon, halokat halqasi edi, chunki jinoyatga bunday dahshatli ta’rif berilganda
ayblanuvchi bo‘yniga qo‘yilgan jinoyatlarga to‘la iqror bo‘lishi shart va bu
boshqacha bo‘lishi mumkin ham emas edi. Masala allaqachon butunlay hal
qilingan, ayblov hukmi jinoyatning shak-shubhasiz dalili bo‘lib xizmat qilar edi.
Shuning uchun Tansiqboev o‘z tashabbusining nima bilan tugashi haqida
tashvish tortmasa ham bo‘lardi. O’sha yili qish paytida u yuqori mansabga
ko‘tarildi.
Ilgari xizmat yuzasidan arzimagan kamchilikka yo‘l qo‘ygani uchun bir necha yil
mayorlikdan yuqoriga o‘ta olmadi. Mana endi oshig‘i olchi — Abutalip
Quttiboevning ishiga o‘xshagan ishlar chekka rayonlarda har doim ham
bo‘lavermaydi. Bir omadi chopib qoldi-da!
Ha, aytish mumkinki, 1953 yilning fevral oyida tarix Tansiqboevga kulib boqdi,
go‘yo butun mamlakatning tarixi faqat uning manfaatlariga xizmat qilganday
bo‘ldi. U tarixning bu ezgu in’omini ongi bilangina emas, balki ichki sezgi bilan
ham his etar edi, axir uning xizmatlariga katta ahamiyat berishib, lavozimini va
obro‘-e’tiborini ko‘tarishmoqda, bundan u to‘lqinlanib ruhan yengil tortmoqda.
Ko‘zguga qarab ba’zan o‘zini tanimay qoladi — uning lochinning ko‘ziday
chaqnagan ko‘zlari ko‘pdan beri bu qadar mamnun porlagan emas, u yelkasini
qoqib qaddini rostlar, mamnunlikdan sof rus tilida xirgoyi ham qilib qo‘yar edi:
«Biz ertakni haqiqatga aylantirish uchun tug‘ilganmiz». Xotini erining orzulariga
sherik bo‘lganidan kayfiyati yaxshi edi va payti kelgan joyda «Mayli, yaqinda biz
ham o‘z ulushimizni olamiz», deb qo‘yar edi. Yuqori sinfda o‘qiydigan,
komsomol faoli bo‘lgan o‘g‘li ham, gapga kirmasa ham, ardoqli orzular
og‘ushida «Ota, kenja polkovniklik bilan tabriklash muddati yaqinmi?» deb
so‘rab qolardi. Ha, bunday savollarning berilishi bejiz emas edi.
Gap shundaki, yaqindagina, bundan yarim yilcha oldin Olmaotada yopiq sud
protsessi bo‘lib o‘tdi, harbiy tribunal bir guruh qozoq burjua millatchilarini sud
qildi. Mehnatkash xalqning ana shu dushmanlariga qaqshatqich zarba berildi.
Ikkitasi oliy jazoga tortildi — qozoq tilida yozilgan va la’nati patriarxal feodal
o‘tmish yangi voqelikka zarar yetkazadigan qilib ideallashtirilgan asarlar yozgani
uchun otishga hukm etildi. Fanlar akademiyasi til va adabiyot institutining ikkita
ilmiy xodimi yigirma besh yildan, qolganlari o‘n yildan badarg‘a qilindi. Eng
muhimi shunda ediki, sudlov protsessi munosabati bilan burjua millatchilarini
fosh etish va shafqatsiz ravishda tugatishda bevosita ishtirok etgan maxsus
xodimlarga markazdan yirik davlat mukofotlari kelgan edi. To‘g‘ri, bu mukofotlar

yashirin taqdim etilgan edi, bu esa bu rag‘batlantirishning ahamiyatiga hech
ham putur yetkazmas edi. Topshiriqlarni namunali ado etganlik uchun
navbatdagi unvonlarning muddatidan oldin berilishi, ordenlar hamda medallar
bilan mukofotlanishi, yirik pul mukofotlari, buyruqlarda tashakkurlar e’lon
qilinishi kabi iltifotlar hayotni juda-juda bezar edi, yaxshi xizmat qilganlarga
yangi kvartiralar berilishi o‘ta o‘rinli bo‘ldi. Bularning hammasi odamlarning belini
baquvvat, ovozini baland, qadamini ishonchli qilar edi.
Tansiqboev unvonlari ko‘tarilgan va mukofotlanganlar jumlasida yo‘q edi, lekin
hamkasblarning tantanalarida faol qatnashdi. U xotini Oykumush bilan ikki
kunning birida yangi unvonlar, ordenlarni «yuvishda», hovli to‘ylarida ishtirok
etishardi. Ketma-ket bayram ziyofatlari yangi yil arafasidayoq boshlangan edi,
ziyofatlar bir-biridan to‘kin, bir-biridan tantanali o‘tar edi. Mehmonlar
Olmaotaning sovuq va nim qorong‘i ko‘chalaridan so‘ng yangi iliq kvartiralarga
kirdi deguncha do‘stlarning jo‘shqin quchog‘iga otilishadi. Mehmonlarni
mezbonlar ostonalardanoq samimiy iltifot va mehribonlik bilan kutib olishadiki,
asti qo‘yavering. Qadrdon do‘stlar to‘kin dasturxon atrofida miriqib kayfu safo
qilishadi, yuragini yozishadi. Bu o‘tirishlar yangi baxt quchgan imtiyozli
amaldorlarning bayramlari edi. Urush yillarining ochligi va qashshoqligi hali
esdan chiqib ham ulgurmagan paytlarda to‘kinchilik, maishat avjida edi. Bu
yerda, chekka o‘lkada qimmatli noyob konyaklar, billur chilchiroqlar, nafis xorijiy
chinni va billur buyumlar endi-endi modaga kira boshlagan edi. Shipdagi ko‘zni
qamashtiradigan qandillar, oppoq dasturxonlar ustidagi urushda o‘ljaga tushgan
nemis servizlari kishini mahliyo qilar, kayfiyatini ko‘tarar edi; go‘yo hayotning
butun mazmuni ana shu chinni-billurlarda jam bo‘lganday, dunyoda bundan
bo‘lak e’tiborga sazovor narsa yo‘qday tuyular edi.
Ostonadan kirishingiz bilan dimog‘ingizga gup etib toamlarning hidi uriladi.
Xilma-xil ovqatlar orasida toychoq go‘shtidan tayyorlangan qazixon to‘ra alohida
hurmatga sazovor. Dasturxonni ko‘rib mehmonlarning ko‘zi o‘ynaydi. Lekin
mehmondorchilik faqat yeb-ichishdangina iborat emas-da, yemoqning qusmog‘i
bor deganday qorinni qappaytirish o‘z yo‘liga, ulfatchilikning yana bir qoidasi bor
— og‘izni ko‘pirtirib kimnidir maqtab so‘z aytilmasa, qutlovlar bo‘lmasa, qadah
ko‘tarilmasa, suxandonlik, so‘zamollik qilinmasa, o‘tirish o‘tirish bo‘lmaydi. Bu
taomil o‘ta yoqimli bo‘lishi barobarida sirli hamdir, kishi dilida tuyib yurganini
kayf ustida to‘ka soladi, ayni paytda so‘z tagida so‘z bor deganday gapga
boshqacha to‘n kiydiriladi. Bir-birini ko‘raolmaydiganlar bir zumda hasadni
unutib iltifot yo‘lini tutayotganday — kishilardagi rashk o‘rnini do‘stlik olganday,
riyokorlik endi samimiyatga aylanganday bo‘ladi. Bu gal qadah aytganlar
birpasda o‘zgarib ketgan kabi og‘zi maqtovdan bo‘shamadi, so‘z olgan notiq
oldingilardan aqlliroq, eng muhimi chechanroq sayradi, ayni vaqtda muxoliflarini
so‘z bilan turtib ham ketdi. Qisqasi bu ziyofatni mehmondo‘stlik va chechanlik
musobaqasi desa bo‘lardi. O’ljaga tushgan qandillar osig‘lik yangi uyda
qanchadan-qancha rang-barang qadahlar tovus yanglig‘ parvoz qilmadi, qancha
ravon so‘zlar daryo bo‘lib oqmadi ulfatlarning diliga zavq-shavq bag‘ishlab.
Endigina kenja polkovnik unvonini olgan qozoq yigitining aytgan qadahi
Tansiqboev bilan xotinini, ayniqsa hayajonga soldi — tantanavor suratda
o‘rnidan turar ekan, u shu qadar shaxt bilan kuyib pishib gapirdiki, go‘yo taxtga
o‘tirayotgan qirol rolini bajarayotgan artist deb o‘ylaysiz uni.
— Aziz do‘stlarim! — so‘z boshladi u, o‘tirganlarga viqor bilan ma’nodor boqar
ekan. Go‘yo «mening gapimni jon qulog‘ingiz bilan eshiting» deganday.
— O’zingiz bilasizki, bugun mening bag‘rim butun — baxt dengizida
suzayotirman. Tushunib turibsiz. Men gapirmoqchiman. Mening davrim keldi,
men gapirmoqchiman. Tushunib turibsiz. Men har doim xudosiz bo‘lganman.

Men komsomolda o‘sganman. Men bukilmas bolshevikman. Tushunib turibsiz.
Va men shu bilan juda faxrlanaman. Xudosi mening uchun be’manigarchilikdan
boshqa narsa emas. Xudoning yo‘q ekanligini hamma biladi, har bir sovet
o‘quvchisi biladi. Lekin men boshqa narsa haqida gapirmoqchiman, men
dunyoda xudo bor demoqchiman. Bir daqiqa sabr, kulmanglar, azizlarim. Ha
sizlar ey? Meni so‘zidan qo‘lga tushirdik deb o‘ylayapsizlar, yo‘q hech ham
qo‘lga tushganim yo‘q. Men inqilobga qadarli mehnatkashlarning zolimlari o‘ylab
topgan xudoni nazarda tutayotganim yo‘q. Bizning xudomiz hokimiyatimiz
boshlig‘i, gazetalarda yozayotganlaridek, uning irodasi bilan sayyoramizda
butun bir zamon boshlandi, va biz g‘alabadan g‘alabaga, butun dunyoda
kommunizmning tantanasi sari qadam tashlayotirmiz: bu zamon jilovini qo‘lida
tutib turgan bizning dono dohiymiz, tushunib turibsiz, karvon boshimiz bizning
qimmatli Iosif Vissarionovichdir! Va biz unga ergashamiz, u karvonni boshlab
ketayotir, biz esa uning ortidan borayotirmiz, bir yo‘ldan. Bizdan boshqacha
o‘ylaydigan biron kishi yoki kallasida biznikidan boshqa g‘oyalarni ko‘tarib
yurgan hech bir kimsa temir Dzerjinskiy bizga vasiyat qilib ketgan jazokor
chekist qilichidan qutulib ketaolmaydi. Tushunib turibsiz, Biz dushmanlarga
oxirigacha urush e’lon qilganmiz. Ularning nasl-nasabi, oilalari va ularga
xayrixoh unsurlar proletar ishi yo‘lida, kuzda xazonrezgini bir joyga to‘plab
yoqqanday qirib tashlanadi. Chunki mafkura faqat bitta bo‘lmog‘i kerak,
tushunib turibsiz, boshqa mafkura bo‘lishi mumkin emas. Mana biz siz bilan
yerni mafkuraviy dushmanlardan, burjua va boshqalardan tozalayapmiz,
dushman qaerga yashirinmasin, qanchalik ayyorlik qilmasin, unga shafqat yo‘q.
O’rtoq Stalin bizga ta’lim berganidek, tushunib turibsiz, sinfiy dushmanni
hamma joyda fosh qilish, dushman agenturasini ochib tashlash, dushmanni yer
bilan yakson qilish, xalq ommasining ruhini mustahkamlash — bizning shiorimiz
ana shu; men taqdirlangan, menga muddatidan oldin unvon berilgan kunda
bundan buyon ham Stalin ko‘rsatgan yo‘ldan og‘ishmay boraveraman, dushman
jinoiy niyatlarini fosh qilaveraman deb qasam ichaman, ana shunday kirdikorlari
uchun dushman albatta qattiq jazo olajak. Tushunasizmi, bosh millatchilarni biz
zararsizlantirdik, lekin institutlarda, muharririyatlarda ularning hamfikrlari
yashirinib olishgan. Biroq ular ham bizdan qochib qutula olmaydi va ularga hech
qanday shafqat bo‘lmaydi. Bir marta so‘roq paytida bir millatchi menga «baribir
sizning tarixingiz boshi berk ko‘chaga kirib qoladi, va sizlar shaytonga o‘xshab
tavqi la’natga qolasizlar» desa bo‘ladimi! Tushundingizmi?!
— Bunaqani o‘sha joyida otib tashlash kerak edi!— o‘zini to‘xtata olmay dedi
Tansiqboev va jahli chiqqanidan o‘rnidan turib ketdi.
— To‘g‘ri, mayor, men ham xuddi shunday qilgan bo‘lur edim, — uning fikrini
quvvatlab dedi kenja polkovnik, — lekin tergov uchun u hali kerak edi va men,
tushunib turibsiz, unga: biz boshi berk ko‘chaga kirib qolmasdan oldinoq sen
o‘lib ketasan, ablah, dedim. It huradi, Stalinning karvoni o‘taveradi. O’sha
manfur millatchiga qaqshatqich zarbani ma’qullab hamma birdan kulib qarsak
chalib yuborishdi, hamma barovariga o‘rnidan turib, qadah ushlagan qo‘llarini
cho‘zishdi. Dasturxon atrofida o‘tirganlar yoppasiga «Stalin uchun» deb qadah
ko‘tarib birvarakayiga ichib yuborishdi. Bo‘shagan qadahlarni bir-birlariga
to‘ntarib ko‘rsatar ekanlar, bu bilan ular aytilgan so‘zlarning samimiy ekanligini
va o‘zlarining bu so‘zlarga sodiq ekanliklarini isbotlagan bo‘ldilar.
Shundan keyin bu fikrni qo‘llab quvvatlab qancha qo‘shimchalar, qadahlar
aytildi. Bu so‘zlar bir-birlariga qo‘shilib, borgan sari ko‘payib, yig‘ilganlarning
tepasida talay vaqtgacha aylanib yurar ekan, zaharga to‘la yovvoyi arilar galasi
singari yashirin g‘azab va qahr tashir edi.
Tansiqboevning dilida esa po‘rtana o‘ynab fikrlarini qo‘zg‘ab yubordi, uning o‘z

qat’iyatligi to‘g‘ri ekanligini yana bir bor isbotladi, gap ziyofatda, tesha tegmagan
mulohazalar aytilganida emas, aksincha, o‘zining hayoti hamda ko‘p sonli
xizmatdoshlarining hayoti, qolaversa tevarak-atrofdagi doiralar hayoti uzluksiz
xezlashlar, shiddatli sinfiy kurash oqimida davom etar va shu ma’noda kurash
mutlaq o‘rinli deb hisoblanar edi. Lekin bu asnoda maxfiy bir muammo bor edi.
Kurashni mudom jo‘shga keltirish uchun yangidan yangi muxoliflar, raqiblar,
fosh qilinishi lozim bo‘lgan oqimlar kerak edi; shu borada ko‘p narsalar, hatto
butun-butun xalqlarni Sibir hamda O’rta Osiyoga o‘lim bilan barobar surgun
qilishgacha bo‘lgan barcha usullar sinovdan o‘tgan, nihoyasiga yetkazilgan edi;
shu ma’noda chekka milliy o‘lkalarda o‘z vaqtida ish bergan eski usul — burjua
feodal millatchilikda ayblash yo‘li bilan dalalardan «yalpi hosil» olish borgan
sayin qiyin bo‘la bordi. Biron kishining mafkuraviy jihatdan shubhali ekanligi
haqida arzimas «yumaloq» xat keldi deguncha o‘sha kishi bilan birga
qarindosh-urug‘lari jazoga mustahiq etilaverilgandan keyin odamlar usta bo‘lib
ketishdi — millatchilikda ayblashga olib keladigan so‘zlarni gapirmaydigan,
yozmaydigan bo‘lib qolishdi. Aksincha, ko‘plar shu qadar ehtiyotkor, bir cho‘qib
yetti qaraydigan bo‘lib ketishdiki, har qanday milliy qadriyatlarni baralla inkor
etishga, hatto ona tilidan voz kechishgacha bordilar. Men faqat Lenin tilida
gapiraman va shu tilda fikr yuritaman deb turgan kishini qo‘lga tushirib ko‘rchi!
Xuddi ana shu yangi, yashirin dushmanlarni fosh etish bo‘yicha kurashni avj
oldirish qiyin bo‘lib qolgan, voqea-hodisalar kamayib ketgan davrda tasodifiy
bo‘lsa ham har holda mayor Tansiqboevning omadi keldi. Bo‘ronli bekatidan
Abutalip Quttiboev nomiga kelgan «yumaloq xat» unga ikkinchi darajali material
sifatida jiddiy tekshirib ko‘rish uchun emas, faqat tanishish uchun berilgan edi.
Biroq Tansiqboev paytni boy bermadi. Burni biron hid sezganday edi.
Tansiqboev erinmadi, masalaning mohiyatiga yetish uchun Sario‘zagigacha
yetib bordi, mana endi ko‘rib turibdi — bir qaraganda arzimasday tuyuladigan
material yaxshiroq ishlov berilsa, durustgina ahamiyat kasb etishiga ko‘zi yetdi.
Hammasi ko‘ngildagiday chiqsa, rag‘batlantirishga kelganda tepadagilar
Tansiqboevni ham chetlab o‘tmasligi ko‘rinib qoldi. Bunday ishlarning qanday
yuzaga kelishini va qanday samaralar berishini u bilmaydi deysizmi, shu
bugungi tantanaga, shu bugungi ziyofatga o‘zi guvoh bo‘lib turibdi-ku! O’ziga
yaxshi tanish odamlar davrasida yursa kam bo‘lmaydi — Xudo kabi qudratli
hokimiyatga imon e’tiqodi bilan astoydil xizmat qilgan va bugun stoli ham, shipi
ham billurdan egilgan baxtiyorlar hayoti buni yana bir bor isbot etmayotirmi?
Lekin qudratli hokimiyatga yetishishning faqat bir yo‘li bor — u ham bo‘lsa
niqoblanib olgan dushmanlarni topish va fosh etishda unga tinimsiz fidokorona
xizmat qilish, buning uchun turli vositalardan, jumladan «qora» yo‘llardan tap
tortmaslikdir.
Dushmanlar jumlasidan esa asirda bo‘lib kelganlarni, ayniqsa, sezgirlik bilan
kuzatib borish kerak edi. Bundaylar ikki hissa dushman edilar, chunki ular taslim
bo‘lmasliklari, balki o‘lishlari va shu yo‘l bilan hokimiyatga mutlaq sodiq
ekanliklarini namoyish etishlari kerak edi, hokimiyat fuqarolardan urushda o‘lsa
ham asirga tushmaslikni talab qilar edi. Kim taslim bo‘lsa u jinoyatchidir. Bunday
jinoyat uchun ana shunday jazo berilishi hamma uchun, barcha zamonlar,
barcha avlodlar uchun ogohlantirish bo‘lib xizmat qilishi kerak edi. Dohiyning —
Xudo yanglig‘ qudratli hokimiyatning ko‘rsatmasi ana shunday! Tergov
qilinayotgan Quttiboev esa xuddi ana shunday harbiy asirlardan, shu bilan birga
uning ishida juda muhim kerakli jihati, o‘ta dolzarb tomoni bor — agar
Quttiboevga shu masalada kichkinagina bir faktni bo‘lsa ham tan oldirilsa bormi,
bu fakt, kichkinagina mix o‘z o‘rnida muhim vazifani bajargani kabi
Yugoslaviyaning Stalin ma’qullamagan taraqqiyot yo‘lini tanlagan Tito

Rankovich buzg‘unchi to‘dasining xiyonatkorona rejalarining tub mohiyatini fosh
qilishdek ulkan ishda yordam berishi mumkin. Obbo, orzuga ayb yo‘q ekan-da?
Urush allaqachon tugagan. Ular esa ajralib chiqib mustaqil yo‘l tutishmoqchi.
Bunaqasi bo‘lmaydi! Stalin bu g‘oyaning kulini ko‘kka sovuradi. Bunda
kichkinagina fakt misolida bo‘lsa ham xiyonatkorona buzg‘unchilik g‘oyalari
Yugoslaviyada allaqachonlar urush yillaridayoq partizan komandirlari orasida
paydo bo‘lganini va bunda Angliya maxsus xizmatlarining bevosita ta’siri
borligini yana bir bor isbot qilish ortiqchalik qilmaydi. Abutalip Quttiboevning
esdaliklarida yugoslav partizanlarining inglizlar bilan uchrashganliklari to‘g‘risida
gap ketadi. Demak, Quttiboevdan hozir talab qilinayotgan narsani tan oldirishga
majbur qilish uchun hamma asoslar bor. Binobarin, shunday ekan, har qanday
qilib bo‘lsa ham bunga erishmoq zarur. Ana shu sario‘zaklik yozag‘onni kerak
bo‘lgan hamma narsani har qanday yo‘l bilan bo‘lsa ham to‘kib solishga majbur
etish shart. Axir, siyosatda har qanday qo‘shimcha material ish beradi.
Arzimaydigan kichik bir misol ham kerak bo‘lib qolishi, g‘oyaviy bellashuvda
dushmanni batamom yakson qilish uchun otiladigan tosh bo‘lib xizmat etishi
mumkin. Demak, o‘sha toshni, ramziy bo‘lsa ham, hatto kichkinagina toshni
topish, qo‘lga kiritish, qo‘lga kiritganda ham Xudo kabi qudratli hokimiyat qo‘liga
o‘zi bo‘lmasa ham boshqa biron kishi orqali, gazetalarda yozganlaridek,
buzg‘unchi Tito hamda uning yugurdagi Rankevichning malaylariga uloqtirish
uchun samimiy topshirish muammosi kelib chiqar edi. Toshingiz kichikroq ekan
deb qabul qilmasliklari mumkin, lekin astoydil qilingan mehnat inobatga o‘tadi.
Qarabsizki, hozir dasturxon atrofida o‘tirganlar uning uyiga ham borishadi, uning
uyida ham quling o‘rgilsin munosabat nishonlanadi. Axir hayotning mazmuni
baxtdadir, muvaffaqiyat esa baxtning boshidir.
O’sha mehmondorchilikda o‘tirib lochin ko‘zli Tansiqboev ana shu haqda o‘yladi,
u dasturxon atrofida boshqalar bilan suhbat qurar ekan, ehtiroslar-u
istaklar og‘ushida tog‘ daryosida suzayotganday his qilar edi o‘zini. Faqat
xotini Oykumush erining fe’lini yaxshi bilganidan Tansiqboev dilida qandaydir bir
fikr paydo bo‘layotganini, uning kechasi ovga chiqib, o‘z o‘ljasini sezib qolgan
dahshatli yirtqichga o‘xshab hamlaga tayyorlanayotganini payqab qoldi. Xotini
erining bu holatini ko‘zlaridan bildi — uning lochin ko‘zlari bir g‘azabga to‘lsa, bir
bo‘zarib ketar edi. Shundan so‘ng erining qulog‘iga pichirladi: «hamma bilan
birga turaylik. Keyin to‘g‘ri uyga ketamiz» — dedi. Tansiqboev «xo‘p» deganday
boshini istar istamas irg‘ab qo‘ydi. Odamlarning oldida e’tiroz bildirish odobdan
emas, lekin e’tiroz bildirsa ham bo‘larkan. Uning miyasida yangi-yangi rejalar
pishib yetildi. Axir yugoslav partizanlari orasida Quttiboev bilan birga boshqa
ko‘pgina asirlar ham bor edi, bugun kunjak-kunjaklarda yashab turgan ana shu
asirlar ham nimalarnidir bilishlari, nimalarnidir xotirlashlari mumkin. Quttiboevni
ana shulardan eng faollarini aytib berishga majbur qilish mumkin. Materiallarni
yaxshilab tekshirib ko‘rish zarur, ertaning o‘zidayoq tegishli materiallar olish
uchun joylardan rasmiy xat talab qilish lozim. Yoki Quttiboevning o‘zi mumkin
qadar ertaroq markazga borib kelishi kerak. Materiallarni qidirib topish,
sinchiklab ko‘zdan kechirib tegishli xulosalar chiqarish, Quttiboevni esa
chiqarilgan xulosalarga imzo chekishga majbur etish darkor. Shundan so‘ng
Yugoslaviyada jang qilgan sobiq harbiy asirlarga Quttiboev tasdiqlagan
ko‘rsatmalar asosida ayb qo‘yish, ana shu shaxslarni faktlarni oxirigacha aytib
bermaganlikda, Sovet Ittifoqiga qaytarish bo‘yicha komissiyadan o‘tayotganda
yugoslav buzg‘unchilarining xiyonatkorona kirdikorlarini yashirganlikda ayblab
yana javobgarlikka tortish zarur. Bunday odamlardan yuzta emas, mingta emas,
ko‘proq topsa bo‘ladi, ular so‘roq tegirmonidan o‘tkazilgach lagerlarga tiqib
tashlansa, vassalom, ish bitadi (Bu g‘oyani maxfiy xat shaklida shipshitib

qo‘ygan ma’qul).
Yegulik ichkilik badastir dasturxon atrofida o‘tirganida xayoliga kelgan fikrdan
Tansiqboevning kayfiyati ko‘tarilib, yana ichkisi, yegisi, qo‘shiq aytgisi, yonida
o‘tirganlarning jig‘iga tekkisi va mamnunlik hamda o‘z hayotida qandaydir yangi
bir burilish sezganidan qah-qah urib kulgisi keldi. U o‘tirganlarni sirli nigoh bilan
ko‘zdan kechirdi, axir ularning hammasi qon-qardosh va shuning uchun bo‘lsa
kerak, o‘ta dilkash odamlar bo‘lib ko‘rindi, lekin ana shu jonajon kishilar
Tansiqboevning miyasida buyuk g‘oyalar tug‘ilayotgan paytda o‘tirganlarini
xayollariga ham keltirishmas edi. Bu orzu-xayollar og‘ushida uning kallasida qon
tez yurishib ketgan, mamnunlikdan yuragi tezroq va kuchliroq ura boshlagan
edi.
Ana shu reja amalga oshsa xizmat yuzasidan kattaroq mansabga minishi
turgan gap. Bu oqilona va mantiqiy reja edi: yashirinib yotgan dushmanlarni
qanchalik nobud qilsang, o‘zing shunchalik ko‘p yutasan. Bunday istiqboldan dil
qanot bog‘lar edi. Va u iftixor bilan dildan o‘tkazdi: «Aqlli kishilar ana shunday
ish tutadilar. Har qanday g‘ovlar bo‘lganda ham men yarim yo‘lda to‘xtab
qolmayman». Birdan ishga kirishib ketgisi keldi — Hozir garajdan mashina
chaqirsa, Abutalip Quttiboev qamalib yotgan izolyatorga g‘izillab borsa-yu zudlik
bilan ishni boshlab yuborsa, vaqtni boy bermasdan o‘sha yerning o‘zida,
kamerada so‘roq qilsa, so‘roq qilganda ham xiyonatkorning o‘takasini yorib
so‘roq qilsa.
Ish yakunining boshqacha bo‘lishi mumkin emas: Quttiboev aybini bo‘yniga
oladi, ingliz-yugoslavlarning topshiriqlar berganini tan oladi, u bilan partizanlar
safida bo‘lgan barcha kishilarni nomma-nom aytib beradi. 85-moddaning 1-«b»
bandi bilan 25 yil qamoqqa hukm qilinadi. Tan olmaydigan bo‘lsa vatanga
xiyonat qilganlikda, xorijiy maxsus xizmat mahkamalari bilan josus sifatida
hamkorlik qilganlikda va mahalliy aholi o‘rtasida mafkuraviy qo‘poruvchilik ishlari
olib borganlikda ayblanib otib tashlanadi, vassalom, yaxshiroq o‘ylab ko‘rsin.
O’z rejalarini amalga oshirish yo‘llari haqida bosh qotirar ekan, Tansiqboev ko‘p
jihatlar — so‘roqning qanday kechishi, Quttiboevning o‘zini qanday tutishi, uni
tiz cho‘ktirish uchun qanday choralar ko‘rish kerakligi haqida ham o‘ylab qo‘ydi,
shu bilan birga Quttiboev yashashni xohlasa, uning hech qayoqqa qochib
qutilmasligini, boshqa yo‘li yo‘qligini ham yaxshi bilar edi. Turgan gap, o‘zini
oqlash uchun tish-tirnog‘i bilan harakat qiladi, «mening hech qanday gunohim
yo‘q, yugoslav partizanlari bilan birgalikda qo‘limga qurol olib urushayotganda
asirga tushganimning o‘zi gunohimni yuvib ketadi, yarador bo‘lganman, qon
to‘kkanman, urush tugagandan so‘ng komissiya meni vatanga
qaytargan, urushdan keyin esa halol mehnat qildim va hokazo va hokazo»
deydi. Bularning hammasi safsata. Uning hayoti katta bir siyosiy ish qo‘zg‘atish
uchun kerak. Tansiqboevga kunini zo‘rg‘a ko‘rib yurgan muallim Quttiboev
emas, balki qancha odamlarni turmaga tiqishga yordam beradigan Quttiboev
kerakligini u sho‘rlik qayoqdan bilsin. Mamlakatning kunjak-kunjaklarida
yashirinib olgan davlat dushmanlarini birin-ketin nobud qilishda Quttiboev ish
berishi mumkin. Davlat manfaatlaridan ustun turadigan hech narsa yo‘q. Ba’zi
birovlar odamlarning hayoti ustun turadi, deb o‘ylashadi. Bu tentaklik. Davlat
shunday o‘choqki, unda faqat odamlar yonishi kerak. Aks holda bu o‘choq
o‘chib qoladi, shundan keyin uning keragi bo‘lmaydi, lekin xuddi shu
odamlarning o‘zlari davlatsiz yashay olishmaydi. Ular o‘zlarini o‘zlari yoqadilar.
Go‘laxlar esa o‘tin yetkazib berishlari shart. Azaldan shunday.
Tansiqboev o‘z fikrini darrov o‘qib oladigan xotinining yonida o‘tirgan bo‘lsa
ham, umumiy suhbatga aralashib atrofdagilarning so‘zlarini ma’qullab turdi. Shu
bilan birga partiya maktabida miyasiga quyilgan klassik ta’limotlarni eslab

faylasufona fikr yuritar va odam bolasining naqadar murakkab xilqat ekanligiga
ich-ichidan tahsinlar o‘qir edi. Mana, masalan, uning o‘zi mehmondorchilikda
o‘tiribdi, uning fikri-zikri ulfatchilik qilishda deb o‘ylash mumkin, aslida esa
boshqa narsa haqida xayol surib o‘tiribdi. Uning nimalarni mo‘ljalga
olayotganini, qanday rejalar tuzayotganini kim aytib bera oladi deysiz. Jimgina
ulfatchilik qilayotgan odamning miyasida ulkan tadbirlar rejasi yetilayotganini
hozircha hech kim bilishga qodir emas edi, vaqti kelib bu rejalar amalga oshsa
bormi, odamlarni Tansiqboev o‘z oldida, o‘zi orqali esa Xudoday qudratli
hokimiyat oldida tiz cho‘kib o‘rmalashga majbur qiladi. Qudratli hokimiyatning
hammani dahshatga soladigan shoh supasiga olib chiqadigan ko‘pdan-ko‘p
zinalaridan biri Tansiqboevning o‘zi edi, lekin bu pog‘onalarning son-sanoqsiz
emasligini u yaxshi bilar edi. Tansiqboev shular haqida o‘ylar ekan, tansiq
taomni ko‘rganday yoki jinsiy aloqa oldidan jazavasi qo‘ziganday jismonan
rohatu faraq topar edi. Tansiqboev har bir qadah ko‘targan sari tomirlarida qon
tobora ko‘proq jo‘shga kirib, rejalarini tezlashtirishga undadi, lekin o‘zini sal
bosib olishga harakat qilgan bo‘lsa ham mo‘ljallarini ertagayoq amalga oshira
boshlashga qaror qildi.
Tansiqboev mo‘ljalga olingan ishning ikir-chikirlarini taroziga solar ekan,
maqsadlarining puxtaligidan, rejalarining mantiqiyligidan qoniqish hosil qildi.
Shunday bo‘lsa ham nimalardir yetishmayotganday, qandaydir dalillar, jinoyat
belgilari ishga solinmayotganday, yetarlicha mag‘zi chaqilmaganday, yana ba’zi
bir jihatlarini oxirigacha yaxshilab o‘ylab ko‘rish kerakday tuyulaverdi.
Masalan, aytaylik, Quttiboev manqurt haqida nimalarnidir yozgan. Bu
yozuvlarda qandaydir sir bo‘lishi mumkin. Manqurt! Aql hushidan judo qilingan
manqurt o‘zining onasini o‘ldirib qo‘yadi. Ha. Bu albatta qadimiy afsona, lekin bu
afsonani tilga olar ekan, Quttiboev nimalarni nazarda tutdi ekan? Bo‘lmasa bu
rivoyatni nega bunchalik hafsala bilan ipidan ignasigacha yozadi? Ha, manqurt,
manqurt… Bunda nimadir bo‘lishi kerak, agar majoziy ma’noda bo‘lsa nimalarni
nazarda tutdi ekan? Eng muhimi Quttiboev o‘zining g‘alamislik maqsadlarida
manqurt tarixidan qanday qilib, qanday shaklda foydalanmoqchi bo‘lgan?
Tansiqboev manqurt haqidagi afsonada mafkuraviy tomondan qandaydir
shubhali jihatlarni elas-elas payqaganday bo‘lsa ham jinoyatni Quttiboevning
bo‘yniga qo‘yish uchun hali to‘la ishonchga ega emas edi. Bordi-yu bu afsonani,
ko‘p hollarda bo‘lgani kabi, xalqqa qarshi qaratilgan afsona deb e’lon qilib turib,
uni shundan so‘ng javobgarlikka tortsa, nima bo‘larkin? Biroq buning uchun esa
Tansiqboevda vakolat, bilim yetishmas edi, — buni u yaxshi tushunar edi,
qandaydir olimni yordamga chaqirishga to‘g‘ri keladiganga o‘xshaydi, Aytaylik,
burjua millatchilarini fosh qilish masalasi (bugungi ziyofat ana shu munosabat
bilan uyushtirilgan) xuddi shu yo‘l bilan hal qilinar edi. Bir guruh shubhali kishilar
fosh etiladi, shundan so‘ng bilag‘on olimlar boshqa bir olimlarga gij-gijlanadi va
ularni millatchilikda, stalincha sotsialistik davrimizga zid o‘laroq o‘tmishni
ideallashtirib madh etishda ayblashadi va tegirmonning kechayu-kunduz
to‘xtovsiz ishga tushishi uchun shuning o‘zi yetarli edi. Har holda Quttiboevning
manqurt tarixini bunchalik sinchkovlik bilan yozishida bir gap bo‘lmasligi mumkin
emas. Quttiboevning har bir so‘zini diqqat bilan yana bir karra o‘qib ma’nosini
chaqish kerak, bordi-yu zig‘irttay ilinadigan joyi bo‘lsa bas, afsona haqidagi
yozuvni ham ishga solish kerak bo‘ladi, bu esa Quttiboevning aybiga ayb
qo‘shajak.
Bundan tashqari, Quttiboevning qog‘ozlari orasidan Chingizxon davriga oid
«Sario‘zakdagi o‘lim jazosi» nomli yana bir afsona chiqib qoldi. Tansiqboev bu
ko‘hna tarixga avvallari ahamiyat bermagan ekan, endi esa birdan shu haqda
o‘ylab ketdi. Agar chuqur mulohaza yuritilsa, bu rivoyatda ham qandaydir

siyosiy ma’no borga o‘xshaydi.
* * *
Chingizxon G’arb mamlakatlarini bosib olish uchun son-sanoqsiz oilaviy
qo‘shinlariga bosh bo‘lib hadsiz-hududsiz Osiyo kengliklaridan o‘tib borar ekan,
Sario‘zak dashtlariga kelganda qotillikka qo‘l urdi: cherik yuzboshisi bilan
zardo‘z juvonni — og‘zidan olov purkab turgan ajdaholarning suratlarini zafar
bayroqlariga zar bilan tikadigan yosh ayolni osib o‘ldirishga jazm qildi… Shu
paytgacha Chingizxon Osiyoning ko‘p qismini bosib olib, o‘g‘illari, nabiralari va
sarkardalariga ulus qilib bo‘lib bergan, endi navbat Idil (Volga) ortidagi
Yevropaga kelgan edi.
Sario‘zak dashtlari. Kuz. Yozda qurib qolgan ko‘lmaklar va o‘zanlar tinimsiz
yomg‘irlardan so‘ng yana suvga to‘lgan — mol-jon uchun suvsizlikdan xavotir
olmasa bo‘ladi. Shunday bo‘lsa ham cherik shoshilayotir — yo‘lning eng uzoq,
eng qiyin qismi Sario‘zak dashtlaridir.
Har biri o‘n ming jangchidan iborat uch tuman qo‘shin bayroqlarini hilpiratib
oldinda bormoqda. Bu qo‘shinlarning naqadar dahshatli kuch ekanligini
shundan ham bilsa bo‘ladiki, ot-ulovlarning tuyoqlaridan ko‘tarilgan changto‘
zon dashtdagi yong‘indan keyin ko‘kka o‘rlagan tutun yanglig‘ ufqda olisolislargacha
osmonni qamrab olgan edi. Kerak bo‘lib qolganda miniladigan
uyur-uyur yilqilar, yuk ortilgan aravalar, kundalik so‘yishga mo‘ljallangan suvay
chorva mollariga boshchilik qilgan ikki tuman qo‘shin ham orqada osmonning
yarmigacha chang ko‘tarib kelmoqda edi. Ana shu besh tumandan tashqari
boshqa jangovar kuchlar ham bor edi, lekin ular juda uzoqda bo‘lganidan
ko‘rinmas edi — ulargacha yetib borish uchun otda bir necha kun chopishga
to‘g‘ri kelar edi. Ґzlari Idilga tomon mustaqil yo‘l olayotgan qo‘shinlar o‘ng qanot
va so‘l qanotlarga bo‘lingan — Har bir qanotda uch tumandan qo‘shin bor edi.
Qishki sovuq boshlangunga qadarli barcha o‘n bir tuman qo‘shinning
sarkardalari Idil daryosi sohilida Xon o‘rdasida uchrashib, oldinga yurish va
Idildan muz ustidan o‘tib, shuhrati olamga yoyilgan boy mamlakatlarni bosib
olish rejasini tuzishlari kerak edi. Chingizxonning ham, sarkardalarning ham, har
bir suvoriyning ham fikri-zikri shunda edi.
Qo‘shinlar hech narsaga alahsimasdan, vaqtni qo‘ldan boy bermay
hayallamasdan ilgarilar edi. Yukli aravalarda ayollar ham bor edi; hamma balo
shundan chiqdi.
Chingizxonning o‘zi besh yuzta qorovul — xonni yo‘lda kuzatib boradigan
navbatchilar hamda yasovullar soqchiligida suzib borayotgan orolga o‘xshab
cherik o‘rtasida borar edi. Lekin u boshqalardan bir odim oldinda edi. Rub’i
maskunning hokimi o‘z yonida, ayniqsa harbiy yurish paytida yon-verisida
chug‘ur-chug‘ur bo‘lishini xo‘sh ko‘rmas, churq etmasdan oldinga ko‘z tikkancha
o‘yga cho‘mib borar edi.
Xon Xuba laqabli sevikli yo‘rg‘asida ketayotir: Chingizxon dunyoning yarmisini
ana shu otida zabt qilgan, soyning toshiday niq va silliq, to‘shi va yag‘rini keng,
yoli oq, dumi qora saman yo‘rg‘alab ketayotganda sag‘risiga suv qo‘ysa
to‘kilmaydi deysan. Chidamda va yurishda undan qolishmaydigan va xonning
egar-jabduqlari bilan bezatilgan yana ikki chopqir salt otni maxsus sayislar
ehtiyotdan yetaklab borishmoqda. Xon ot terlay boshladi deguncha ulovlarni
almashtirib turardi.
Chingizxonning a’yonlari xonga sodiq soqchilar, qorovullar va yasovullar
yuztadan bitta, mingtadan bitta, tanlab olingan shamshirday o‘tkir yigitlar edi,
ularning ostida esa tabiatda siyrak uchraydigan sof oltin yombiday bebaho
yuguruk otlar. Yo‘q, bu yurishda eng ajoyib narsa bular emas, boshqa narsa
edi. Mo‘‘jizakor narsa yerda emas, ko‘kda, osmonda edi. Chingizxonning

tepasida uni oftobdan to‘sib bulut suzib yurar edi. Xon qayoqqa borsa, bulut
ham shu yoqqa borar edi. Katta o‘tovday keladigan oq bulut jonli narsaday xon
borgan joyiga soya beradi. Bul Ko‘k-Tangrining o‘z jahongir o‘g‘liga marhamati
ekanligini kim bilibdi deysiz — osmonda nima ko‘p bulut ko‘p. Biroq
Chingizxonning o‘zi buni bilar, zimdan bu bulutni kuzatar ekan, bu Ko‘k-Tangri
irodasining nishonasi ekanligiga tobora ko‘proq ishona bordi.
Ana shu bulutning paydo bo‘lishini qandaydir darvesh bashorat qilgan edi.
O’sha devonavash kishi xon huzuriga kirganda tiz cho‘kib xushomad ham
qilmadi, uning baxt-omadidan payg‘ambarlik ham qilmadi. Oltinga burkangan
o‘tov ichidagi taxtda savlat to‘kib kallasini kibrona ko‘tarib o‘tirgan haybatli
hokimi mutlaqning oldida juldur kiyim kiygan, ayollarnikiga o‘xshash o‘sib
ketgan sochlari yelkasiga tushgan sersoqol, qorachadan kelgan savdoyi paydo
bo‘lib, xonga o‘zining o‘tkir nigohi bilan tikildi.
— Buyuk xoqon, men senga shuni aytmoqchimanki, — dedi u uyg‘ur tilmoch
orqali, — Tangri taoloning irodasi bilan senga Arshi a’lodan ayricha nishona ato
bo‘lg‘usidir.
Chingizxon kutilmaganda aytilgan bu so‘zdan bir lahza qotib qoldi. Kelgindining
aqli joyida emas, yoki so‘zining qanday oqibatga olib kelishini tushunmaydi.
— Bu qanday nishona ekan, buni sen qayoqdan bilasan? — qiziqsindi xoqon
jahlini bosib, peshonasi tirishgan bir holda.
— Qayoqdan ma’lum ekanligini aytib bo‘lmaydi, nishonaga kelganda shuni
aytmoqchimanki, — sening boshing ustida bulut paydo bo‘ladi va senga
ergashib yuradi.
— Bulut?! — Hayratini yashirmasdan xitob qildi Chingizxon qoshlarini chimirib.
Atrofdagilarning hammasi xonning jahli chiqayotganini sezib jim qolishdi.
Tilmoch qo‘rqqanidan lablari oqarib ketdi — u ham jazodan chetda qolmas
edida.
— Ha, bulut,— javob berdi sohibkaromat. — Bu bulut Tangri Taoloning senga
oq fotiha bergani, sening bu dunyodagi darajangning buyukligini isbotlagani
nishonasidir. Lekin sen bu bulutni avaylab-asrashing darkor, uni yo‘qotsang,
kuch-qudratingdan ayrilasan…
Oltin o‘tovda jimlik cho‘kdi. Bunday paytda darg‘azab xoqon har narsa qilishi
mumkin, lekin uning ko‘z-yuzlaridan g‘azab gulxani o‘chib borayotgan olovga
o‘xshab sekin-asta so‘na boshladi. Dunyo kezib yurgan darbadar folbinni
bo‘lmag‘ur so‘zlari uchun jazoga tortsam, ayniqsa, qatl qilsam bo‘lmas, aks
holda xonlik sha’niga dog‘ tushirgan bo‘laman deb o‘ylab, jahldan tushdi.
Chingizxonning siyrak sarg‘ish mo‘ylovlaridan makkorona jilmaygani sezildi.
— Xo‘b, Tangri Taolo bu so‘zlarni aytishni senga tayinladi deyaylik. Men bunga
ishondim ham deya qolay. Endi menga aytib berchi, ey dono mehmon,
osmonda o‘ynab yurgan bulutni men qanday qilib avaylab-asrashim mumkin?
O’sha bulutni qo‘riqlab yurish uchun osmoni falakka qanotli otlarda navkar
jo‘natishim kerakmi? Yo bo‘lmasa navkarlar o‘sha bulutga yugan solib asov
otday yetaklab yurishadimi? Qani aytchi, osmonda shamol haydab yurgan
bulutni men yo‘qotmasdan qanday olib yurishim mumkin?
— Bu yog‘i sening ishing, men aytadiganimni aytdim, — qisqacha javob berdi
kelgindi. Yana hamma rangi o‘chib taxta bo‘lib qoldi, oraga pashsha uchsa
eshitiladigan jimlik cho‘kdi,
tilmochning yana rangi oqarib ketdi, oltin o‘tovdagilarning hammasi yer chizib
qoldi, es-hushini yig‘ishtirib olmaganidanmi yoki boshqa sababdanmi har holda
hech kim o‘zini xonning qilichiga urgan sho‘rlik bashoratchining yuziga tik qaray
olmadi.
— Sovg‘asini berib jo‘natinglar, yo‘lidan qolmasin, — dedi Chingizxon bo‘g‘iq

ohangda va xoqonning so‘zlari quruqchilikdan qaqrab yotgan tuproqqa tushgan
yomg‘ir tomchilari kabi o‘tirganlarning diliga yoqib tushdi.
Chin emas, yolg‘on emas, bu jumboq voqea tezda hammaning esidan chiqib
ketdi. O’zini avliyo qilib ko‘rsatadigan afandilar dunyoda oz deysizmi? Biroq
o‘sha xorijiy darvesh yengil-elpi o‘ylab, o‘zini o‘limga urgan deyish ham
adolatdan bo‘lmasa kerak. Axir u o‘zining kim bilan uchrashganini, nima ish
qilganini bilmasligi mumkin emas. Yasovullar xoqon bilan hazillashish mana
bunday bo‘ladi deb uni asov otning dumiga boylab qo‘yib yuborsa-chi?
hammaning oldida sharmandayi sharmisor bo‘lib o‘ladi-ketadi. Yo‘q, o‘sha
dovyurak darbadarning cho‘li biyobonda sherga yuzma-yuz kelganday eng
dahshatli va shafqatsiz hokimi mutlaq huzuriga tortinmasdan, iymanmasdan
kirishi bejiz bo‘lmasa kerak. Bu jinnilikmi yoki chindan ham Tangrining ishimi?
Kunlar o‘tdi, oylar o‘tdi. Ikki yildan keyin o‘sha folbinning gaplari Chingizxonning
esiga tushib qoldi.
G’arbga yurish uchun tayyorgarlik azim saltanatning ikki yil vaqtini oldi.
Keyinchalik Chingizxon shunga ishonch hosil qildiki, ulkan davlatining hadlarini
yanada kengaytirish uchun jon berib-jon olib kurashishga ketgan ana shu ikki yil
uning jahonga hukmron bo‘lish, eng oliy maqsadi yo‘lida, yangi yerlar va
o‘lkalarni zabt etish yo‘lida kuch va mablag‘lar yig‘ishda eng sermahsul davr
bo‘ldi, endi u o‘zini Rub’i maskunning hokimi, xoqonning yengilmas otliq
askarlari yetib borgan joylargacha jamiki ro‘yi zaminning sohibi deb e’lon qilsa
arzir edi. Dashtlar hokimining asl maqsadi, tarixiy vazifasi oxir-oqibatda
hammaga egalik qilish va hammadan qudratli bo‘lish kasaliga mubtalolik edi.
Shuning uchun ham Chingizxon saltanatining butun hayoti — Osiyo qit’asining
hadsiz hududlarini ishg‘ol qilgan uluslarning hayoti, qattiqqo‘l xoqonning zulmi
ostida g‘ing etmaydigan xilma-xil qabila-urug‘lardan tarkib topgan butun
aholining hayoti, barcha shaharlarda va dala-dashtlarda yashab turgan boylar
hamda yalangoyoq fuqarolarning hayoti, qo‘yingki, kim bo‘lmasin va nima ish
qilmasin oxir-oqibatda har bir kishining hayoti boshdan oyoq faqat bir ehtirosga
— iblisona, mangu ochofat hirsga, yangi-yangi yerlarni, yangi-yangi xalqlarni
zabt qilish, bo‘ysindirish vazifasiga qaratilgan edi. Va shuning uchun ham
hamma yagona niyat yo‘lida xizmat qilar, barcha bir maqsadga bo‘ysungan edi
— u ham bo‘lsa Chingizxonning harbiy kuch-qudratini oshirishdan, boylik
jamg‘arishdan, hokimiyatni takomil toptirishdan iborat edi. Yer qa’ridan qazib
olingan jamiki boyliklar va tayyorlangan qurol-yarog‘lar, barcha kuchlar hujumga
— Chingizxonning Yevropaga, uning o‘ta boy shaharlariga qiladigan qudratli
hamlasi ehtiyojlariga xizmat qildirilgan edi, axir u yerlarda har bir jangchi katta
o‘ljaga ega bo‘lajak, u o‘lkalarning qalin yashil o‘rmonlariyu otliqning
uzangisidan keladigan yaylovlarida qimiz daryo bo‘lib oqadi, Chingizxonning
og‘zidan olov purkab turgan ajdaholarning rasmlari tushirilgan bayroqlari ostida
yurish qilib borgan har bir kishi hokimlik nashidasiga sherik bo‘lajak, hamma
g‘alaba huzurini ko‘rajak. Buyuk xoqon olg‘a yurish, g‘alaba qilish va yerlarni
bosib olishga amr qilgan — amri podsho vojib.
Chingizxon o‘ta darajada omilkor, tadbirkor va oldindan ko‘ra oladigan odam
edi. Yevropaga bostirib kirishga tayyorgarlik ko‘rar ekan, hamma narsani ikirchikirigacha
chog‘lab, mo‘ljallab qo‘ydi. Sodiq ayg‘oqchilardan, boshqa
mamlakatlardan qochib kelganlardan, savdogardan va ziyoratchilardan,
darbadar darveshlardan, ishbilarmon xitoylar, uyg‘urlar, arablar va forslardan
son-sanoqsiz qo‘shinlarining bostirib borishi uchun zarur bo‘lgan hamma
ma’lumotlarni — eng qulay yo‘llar, kechuv-guzarlarni so‘rab bilib olgan edi.
Cheriklar o‘tib boradigan joylardagi xalqlarning xulq-atvoriyu urf-odatlari,
dinlariyu mashg‘ulotlarini ham o‘rganib olgan. U yozuv-chizuvni bilmas edi va bu

kabi axborotlarning hammasini yoddan bilishi, yo‘l bo‘yi uchraydigan
narsalarning zarar-foydasini farq qila olishi joiz edi. Ana shundagina ishda tartib
bo‘ladi, eng muhimi hamma uchun majburiy temir intizom bo‘lmog‘i kerak. Aks
holda muvaffaqiyat haqida so‘z ham bo‘lishi mumkin emas. Chingizxon
talabchanlikning susayishiga ham hech yo‘l qo‘ymas edi, uning bosh
maqsadiga, ya’ni Yevropani bosib olishga hech kim va hech narsa xalaqit
bermasligi shart edi.
Xuddi ana shu paytda Chingizxon o‘zining yangi rejasini joriy qildi —
Harbiylarga fuqarolar aralash qo‘shinlarida bola tug‘ilishini taqiqlash to‘g‘risida
farmon berdi. Gap shundaki, jangovar suvoriylarning xotinlari bilan yosh bolalari
odatda oilaviy aravalarda qo‘shinlarning ketidan ergashib boraverishar edi. Bu
an’ana qadim-qadimlarda hayot taqazosi ila rasm bo‘lgan edi — nega deganda
son-sanoqsiz ichki nizolar paytida dushmanlar ko‘pgina hollarda vatanda
himoyasiz qoldirilgan xotinlar bilan bolalarni qirib bir-birlaridan o‘ch olishar edi.
Bunda qabilaning ildiziga bolta urish uchun birinchi navbatda homilador
ayollarni qirib tashlashardi. Lekin vaqt o‘tishi bilan hayotda o‘zgarishlar bo‘ldi.
Oldinlari bir-birlariga doimo dushmanlik qilib kelgan qabilalar Chingizxon
hukmronligi davrida tobora ko‘proq murosai madora qilib buyuk davlat panohida
birlashib ketishdi.
Buyuk xoqon yoshlik paytida, hali Chingizxon emas, Temuchin deb atalgan
davrlarda qo‘shni qabilalar bilan ko‘p martalab jang qilgan, boshqalarga qahrini
o‘tkazgan, o‘zgalardan ham aziyat chekkan, ana shunday hujumlardan birida
merkit qabilasi vakillari hujum qilib Chingizxonning suyukli xotini Borteni o‘g‘irlab
o‘z hokimiga sovg‘a qilishadi. Chingizxon hokimiyat tepasiga kelgach o‘zaro
nizolarga shafqatsizlik bilan barham bera boshlaydi. Bunday nizolar mamlakatni
boshqarishga xalaqit berar, davlatning kuch-qudratiga putur yetkazar edi.
Yillar o‘tdi va qo‘shinlarning karvonlardagi oilaviy hayot shakliga asta-sekin
ehtiyoj qolmadi. Chunki karvonlardagi oilalar cherik uchun ortiqcha tashvish
bo‘lib, keng miqyosdagi harbiy harakatlarni chaqqonlik va epchillik bilan
o‘tkazishda, ayniqsa hujum paytlarida va suvlarni kechib o‘tish kezlarida
to‘sqinlik qilib qoldi. Ana shuni hisobga olib, hokimi mutlaq qo‘shin ortida
karvonlarda ketayotgan ayollarga G’arbga qilingan yurish zafar bilan
tugaguncha tug‘ish, bolali bo‘lish qat’iy taqiqlandi. Bu farmon yurish
boshlanishidan oldin e’lon qilindi. O’shanda u shunday degan edi:
— G’arbiy mamlakatlarni zabt etaylik, otlarga dam beraylik, shunday keyin
karvonlarda yurgan ayollar xohlaganicha tug‘averishsin. O’shanga qadarli
mening qulog‘im arava yoki kajavadagi ayol tug‘ib qo‘ydi degan so‘zni
eshitmasin.
Chingizxon harbiy g‘alabalarni deb hayotga va Xudoga shak keltirib, tabiat
qonunlarini ham rad etdi. Axir homiladorlik xudo amri bilan bo‘ladi-ku!
Fuqarolardan bo‘lsin, harbiylardan bo‘lsin biron jon bu bedodlikka qarshi
chiqolmadi va hatto buni xayoliga ham keltira olmadi. Bu davrga kelib
Chingizxonning saltanati shu qadar qudratli markazlashgan bir kuchga ega
ediki, bola tug‘ishni taqiqlash haqidagi farmon har qancha g‘ayriqonuniy
bo‘lmasin, hammaning uni so‘zsiz bajarishdan boshqa iloji qolmagan edi, aks
holda jazosi muhaqqaq edi…
Mana o‘n yetti kundirki, Chingizxon G’arbga tomon yurish qilib borar ekan,
o‘zida yo‘q mamnun, kayfi chog‘. Bunday qaraganda, buyuk xoqon o‘zini har
doimgidek tutyapti, ulug‘ zotlarga xos bir sirli — dam olayotgan shunqorday
jiddiy, beparvo. Aslida uning ichki dunyosida bayram: dili zavq-shavqqa to‘la,
qo‘shiq xirgoyi qilib borayotir, hatto she’r to‘qib yubordi:

Qor yog‘sada, yomg‘ir yog‘sa-da,
Dovul turib, sel kelsa-da,
Qo‘rchilarim, sergak turib tun bo‘yi,
Ko‘z uzmasdan qo‘riysiz mening uyimni.
Ulug‘ yo‘lda borayotib,
Rahmat aytay qo‘rchilarim.
O’tirg‘izib, taxtga meni siz o‘zingiz,
Siz o‘zingiz.
O’z o‘rdamda yurt so‘rab turganimda,
Yo jang sari quyundek yurganimda,
Meni asrab qo‘rchilarim.
Mendan ko‘z uzmaysizlar.
Shuning uchun ko‘nglim tinchdir,
Xavfim yo‘q.
Borayotib ulug‘ yo‘lda
Rahmat aytay qo‘rchilarim.
Kun-tun demay shay turgan yo‘lbarslarim.
Sizlar borki, men ishonib toqqa qo‘ndim.
Ichi qora, o‘yi nopoklar
Tunga yopinib, yoyini tezlab
Kelar ekan sir bildirmay.
Yo‘l to‘sib
Rosa bering ular jazosin.
Ulug‘ yo‘lda borayotib
Rahmat aytay qo‘rchilarimga.
Chingizxon bu she’rni birovlarga o‘qib bersa yarashmas edi — qamchisidan qon
tomgan hokimi hukkomning shoirlik qilishini tasavvur etish amri mahol. Lekin
tun demay, kun demay ot ustida yurish o‘zi bo‘lmaydi, charchoq, zerikishga hay
berish, yurakni yozadigan, ko‘ngilni ochadigan nimalardir qilish kerak-ku!
Qo‘shiq bitsa bitibdi-da!
Chingizxon dilidagi tantananing bosh sababi boshqa — mana o‘n yetti kundirki,
uning tepasida oq bulut suzib yuribdi — xon qayoqqa borsa bulut shu yoqqa
boradi. Folbinning aytgani to‘g‘ri chiqdi. Yetti uxlab tushga kirmaydi bu. O’sha
darvesh sohibkaromatni amiruldashtga katta hurmatsizlik qilganlikda ayblab qatl
ettirish hech gap emas edi. Lekin daydi folbin omon qoldi. Demak, qismat
shunday.
G’arbga yurish boshlangan birinchi kuniyoq barcha qo‘shinlar, karvonlar, otulovlar,
so‘yishga mo‘ljallangan suvay mollar tevarak-atrofda selday oqib
borayotgan bir paytda Chingizxon tush paytida charchagan otini yo‘l-yo‘lakay
almashtirayotib ko‘kka boqar ekan, o‘zining qoq tepasida ohista suzib
ketayotgan, ehtimol, bir joyda turgan kichikroq bulutga ko‘zi tushdi, lekin
ahamiyat bermadi: osmonda nima ko‘p — bulut ko‘p.
Soqchilaru yasovullar qurshovida ketayottan xoqon xayolga cho‘mgancha ot
ustida o‘tirar ekan, burgut nigohi bilan ko‘p minglik itoatkor qo‘shinlarini kuzatib
ketayotir, G’arbga selday
yopirilib borayotgan jangchilardan har biri qo‘yib bersa xuddi shu xoqonnikiga
o‘xshagan hokimiyatga erishsam degan kishilar bo‘lsa ham Chingizxonning
buyrug‘ini ijro etishga kelganda ot tizginini ushlab ketayotgan qo‘lining
barmoqlari kabi itoatkor edi.
Chingizxon osmonga qarab yana o‘sha bulutni ko‘rdi, lekin bu safar ham
ahamiyat bermadi. Mil-mil qo‘shinlar bilan dunyoni bosib olish fikri ila band

jahongirning tepasida ortidan ergashib borayotgan bulut haqida o‘ylashga vaqti
yo‘q. Ko‘kdagi bulut bilan yerdagi hukmfarmo o‘rtasida qanday aloqa bo‘lishi
mumkin?
Yurishda ketayotganlarning birontasi ham bulutni payqamadi, unga hech kim
ahamiyat bermadi. O’sha kuni mo‘‘jiza ro‘y berganini hech kim xayoliga ham
keltirmadi. Ikki ko‘zi tizginda-yu oyoq ostida bo‘lgan jangchilarga ko‘kda pishirib
qo‘yibdimi. Tumonat qo‘shin bir maromda shaxt bilan olg‘a bosar ekan, goh
pastlikka tushar, goh esa tepalikka ko‘tarilar, otlarning tuyoqlaridan,
aravalarning g‘ildiraklaridan ko‘kka chang-to‘zon o‘rlar edi, dala-dasht hech
narsa bo‘lmaganday doimgiday keng yastanib yotardi. Bu mislsiz yurish, selday
oqish xonning vasvasasi va irodasi bilan bo‘layotir, o‘n minglarcha kishi o‘zining
shuhratiga shuhrat, hokimiyatiga hokimiyat, yerlariga yer qo‘shish orzusi bilan
nafas oladigan buyuk xoqonning buyrug‘iyu rag‘bati ila jon deb olg‘a bostirib
ketayotir.
Cheriklar shu yurishda kunning kech bo‘lganini ham sezmay qolishdi. Qorong‘i
tushdi degancha to‘xtab tunaladi, saharda yana yo‘lga tushiladi.
Xon va uning a’yonlarining tunashi uchun oldindan shohona o‘tovlar tikilgan. Bu
o‘tovlar uzoq-uzoqlardan oppoq gumbazlarga o‘xshab ko‘zga tashlanadi. Oq
o‘tovlarning o‘rtasida hammadan ulkan, hammadan tantanavor o‘tov yuksalib
turibdi; ana shu xon o‘tovining yonida cho‘g‘day qizil hoshiyali qora shoyi bayroq
shamolda hilpiraydi; tug‘ning o‘rtasida og‘zidan olov purkab turgan ajdaho rangbarang
ipak va zar bilan tikilgan. Qovog‘idan qor yoqqan pahlavon qorovullar
xonni intizorlik bilan kutishmoqda. Xon ko‘ngli suygan kishilar davrasida
ovqatlanadi, shundan so‘ng Chingizxon sarkardalari bilan bugungi yurish
natijalarini va ertangi ish rejalarini maslahatlashib oladi. Yurishning boshlanishi
chakki emas, demak sarkardalar bilan ulfatchilik qilib, ularning so‘zlarini eshitsa,
o‘zi ham ko‘nglidagini aytib olsa yomon bo‘lmas edi; xoqonning har bir so‘zi
qonun, farmon; xon gapirayotganda uni hamma va har bir kishi jon qulog‘i bilan
eshitmog‘i zarur, chunki bu so‘zlar butun Rub’i maskunga qaratilgan, tezda yetti
iqlim uning so‘zlariga g‘ing demasdan quloq osajak, buyuk harbiy yurishdan
murod ham shu — Hammaga o‘z so‘zini o‘tkazishdir. Axir so‘z — bu abadiy
kuch-ku!
Lekin o‘sha kuni ulfatchilik qoldirildi. Birdan xonning yuragida g‘ashlik paydo
bo‘ldi, xonning sirkasi suv ko‘tarmay qoldi. Buning sababini xondan boshqa
hech kim bilmas edi.
Qo‘nish joyiga yaqinlashganda Chingizxon o‘z tepasidagi bulutga yana bir —
uchinchi marta nazar tashlamoqchi bo‘ldi. Osmonga qaradi deguncha yuragi
«shuv» etib ketdi. Bulutdan darak yo‘q. Bu yaxshilikning nishonasi emas edi. Bir
zumda uning eti junjikib, ko‘zi qorong‘ilashib, boshi aylandi, u zo‘rg‘a otining
yolini ushlab qoldi. Umrida bunaqasi bo‘lgan emas, chunki dunyoning poydor
negizi bo‘lgan va Tangri yashash va hokimlik qilish uchun ato etgan Yerdagi
mavjudotlardan birontasi uni kutilmaganda hayratdan og‘zi ochilib qoladigan
darajada esankiratib qo‘ygan emas; ko‘rmagani qoldimi uning, dunyodagi biron
hodisa uni lol qoldira olmagan, qon kechaverib, issiqdan erib, sovuqdan
to‘ngaverib diydasi qotib ketgan jahongir bo‘lar-bo‘lmasga xursand ham, xafa
ham bo‘lavermaydi. Umrida biron marta ham xonlik sha’niga dog‘ tushirmagan
jahongir otining yolidan ushlab qolgan zaifalarga o‘xshab qo‘rqib ketdi.
Bunaqasi bo‘lmagan, bo‘lishi ham mumkin emas, uning yoshligidanoq diydasi
qotib ketgan, u bolalikdan, suv bo‘yida o‘ynab yurganda baliq talashib bir
onadan tug‘ilgan inisi Bekterni o‘q yoy bilan otib tashlagan kezdan boshlaboq
(o‘shanda baliq uchun emas, balki ikki qo‘chqorning boshi bir qozonda
qaynamas deganlaridek, kuni kelib menga raqib bo‘lmasin deb go‘daklik

chog‘idayoq inisining qoniga zomin bo‘lgan edi), hayotning sir-asrorini bilishning
eng to‘g‘ri, xatosiz yo‘li kuch ishlatish ekanligini bilib oldi. Kuchga
bo‘ysunmaydigan, bosh egmaydigan narsa yo‘q bu dunyosida — tosh bo‘lsin,
olov bo‘lsin, suv bo‘lsin, daraxt, hayvon yoki parranda bo‘lsin, hamma-hammasi
bo‘ysunadi, osiy banda haqidaku so‘z bo‘lishi mumkin emas. Kuch-qudrat
shiddatidan tiz cho‘kmaydigan, so‘nmaydigan, barbod bo‘lmaydigan hech narsa
yo‘q ekanligini bilib oldi. Bir kuch ikkinchi kuchni yengganda, ajoyibot o‘rnini
notavonlik, go‘zallik o‘rnini ayanchlilik oladi, shundan chiqadigan xulosa — shu
poymol qilinganlarning hammasi hurmatga sazovor emas, tiz
cho‘kadiganlarning bari esa muruvvatga loyiqdir, bunda muruvvat qiluvchining
marhamati o‘lchov vazifasini bajaradi. Dunyo ana shunday qurilgan…
Odamzotning hokimiyati, kuchi yetmaydigan bir narsa bor — u ham bo‘lsa Ko‘k-
Tangridir. Himolaylik darvesh ulamolar Tangri Abadiylik va Cheksizlik timsolidir
deyishadi. Ko‘k, sirli Tangrigina xoqon hokimiyatiga mute’ emas, unga boqim
emas. Tangri oldida uning o‘zi son-sanoqsiz maxluqlardan biri — Tangriga
qarshi na qo‘l ko‘tara oladi va na yurish qila oladi va uni qo‘rqitib hurkita biladi.
Shuning uchun yerdagilarning taqdirini, himolaylik darvesh ulamolar tili bilan
aytganda — dunyolarning harakatini boshqarib turadigan Ko‘k-Tangriga toatibodat
qilish, sajda qilishdan boshqa iloj yo‘q. Shuning uchun ham u o‘zga
barcha bandalar qatori Tangriga yalinib-yolvorib sig‘inganda va jonlik so‘yib
qurbonlik qilganda Tangridan marhamat etishini va o‘z panohida asrashini,
odamlar ustidan qattiqqo‘llik bilan hukmronlik qilishda yordam berishini iltijo
etadi. Darbadar donishmandlar aytgani kabi, Koinotda oy ostida olamlar sonsanoqsiz
bo‘lsa, Ko‘k-Tangri Yer yuzini boshdan-oyoq Chingizxonga, uning
avlodlari ixtiyoriga topshirib qo‘ya qolsa xazinasi kamayarmidi yoki
Chingizxondan ham qudratli, undan ham munosib Tangrining bandasi
bormikin? Yo‘q, butun Rub’i maskunni idora qila oladigan, undan kuchli odamni
hali onasi tug‘magan. U xufiya niyatlar qilganda Tangri Taolodan shu vaqtgacha
hech kim jur’at etmagan narsani — barcha xalqlar ustidan hokimi mutlaqlikni
so‘rashga ayricha huquqqa ega ekanligiga o‘zida tobora ko‘proq ishonch seza
boshladi — axir kimdir birov yakka hokim bo‘lishi kerak-ku? Demak boshqalarni
kuch ishlatib bo‘ysundira oladigan kishigina hukmron bo‘lishga haqlidir. Tangri
cheksiz marhamat ko‘rsatib uning boshqa birovlarning yerlarini bosib olishiga,
shu yo‘l bilan davlatining kuch-qudratini orttirishga monelik qilmadi va u borgan
sayin Tangrining sevgan quli ekanligiga, Tangrining odamlar bilmaydigan
kuchlari unga ko‘mak berayotganligiga ko‘proq ishonch hosil qildi. Hammasiga
unnab ko‘rdi. Yaxshilik ham, yomonlik ham qildi, axir u qilich yalong‘ochlab o‘t
qo‘yib o‘tgan barcha o‘lkalarda jabrlanganlar xoqonni nimalar deb qarg‘amadi
deysiz, lekin bu qarg‘ishlardan birontasi unga pashsha chaqqancha ham ta’sir
etmadi, aksincha jahongirning shon-shuhrati va kuch-qudrati ortgandan ortib
boraverdi: jabr-diydalarning oh-fig‘onlari va la’natlari Ko‘kka yetmadi. Shunday
bo‘lsa ham ba’zan qilgan ishlaridan pushaymonga tushib, Tangrining qahriga
yo‘liqmadimmikin, Ko‘kning g‘azabi kelmadimikin degan shubha dilini kemirgan
paytlar ham bo‘lgan. Bunday hollarda buyuk xoqon bir pas taxtaday qotib qolar,
o‘zini koyib, tobelarga bir oz nafasini rostlab olishga imkon berar va Tangrining
adolatli malomatini qabul etar, hatto tovba-tazarru ham qilar edi. Biroq
Tangrining
qahridan, noroziligidan nom-nishon yo‘q — uning lutfikaramidan xon hamon
bahramand. Shunga aqli yetgach, oshig‘i olchi qimorbozga o‘xshab tavakkal
yo‘lini tutib ilohiy adolatga qarshi, Tangrining jig‘iga tegadigan ishlar qila
boshladi. Shunda ham baribir Tangrining g‘azabidan darak bo‘lmadi. Shundan
so‘ng u men endi bilgan noma’qulchiliklarimni qilsam bo‘laverar ekan degan

xulosaga keldi. Va oradan yillar o‘tdi, endi u o‘zini Tangrining suygan bandasi
ekanman, Tangri Taoloning farzandi ekanman degan qat’iy ishonchga keldi.
Bunday ishonch xoqonda o‘z-o‘zidan paydo bo‘lgani yo‘q — faqat
cho‘pchaklardagina shunday bo‘lishi mumkin; gurkiragan to‘y-tomoshalarda
baxshilar otga minib olib olomonga qarab xoqonni ko‘kka ko‘tarib madhiyalar
aytganlari, uni Tangrining farzandi deb ataganlari, xaloyiq zavq-shavq bilan
qo‘llarini duoga ko‘tarib hamdu sano o‘qiganlari hisobga kirmaydi, bularning
hammasi xushomadgo‘ylikdan boshqa narsa emas edi. Bunda u o‘z tajribasidan
shunday xulosaga keldi. U Ko‘k-Tangrining fikr-zikrlariga labbay deb javob
berganidan Tangri Taolo uning barcha ishlariga homiylik qiladi, boshqacha
aytganda, u Tangri Taoloning yerdagi xalifasi, noibidir. Ko‘k esa xoqon kabi
faqat kuch-qudratni, nuqul kuch ishlatishni, faqat kuch-qudrat egasini tan oladi;
u o‘zini ana shunday deb bilar edi.
Asrlar osha ovchilik va mol boqish bilan shug‘ullanib kelgan qiyot qabilasining
qashshoqlashib qolgan kichik urug‘laridan chiqqan yetim bolaning osmonga
shaxt bilan parvoz qilgan shunqor kabi dunyoni g‘ulg‘ulaga solgan favqulodda
shuhrat qozonishini, jahongirlikka erishishini bundan boshqacha yana qanday
tushuntirsa bo‘ladi? Tarixda misli ko‘rilmagan ulkan hokimiyat qanaqa qilib
qo‘lga kiritildi — noilojlikda qolgan notavon yetimcha nari borsa shovvoz ot
o‘g‘risi bo‘lib yetishishi mumkin edi (aslida u ishni ot o‘g‘irlashdan boshlagan).
Folbinlikning keragi yo‘q — Tangrining qudrati bo‘lmasa, bir oti ikki bo‘lmagan
Temuchin og‘zidan olov purkab turgan ajdaholar tasviri zarhal bilan tikilgan
bayroq ko‘tarmagan, hech qachon Chingizxon nomini olmagan va Oltin o‘tovda
taxtda o‘tirmagan bo‘lur edi.
Bunga yana bir dalil shuki, Osiyo xoqoniga Tangri iltifot ko‘rsatganining rad etib
bo‘lmaydigan isboti ko‘z o‘ngimizda turibdi. Mana ko‘kka boqing — chiroyli oq
bulut suzib yuribdi, buni o‘z hayotini tahlika ostiga qo‘yib, darvesh folbin aytib
bergan edi. Mana uning so‘zlari to‘g‘ri chiqdi. Oq bulut — Tangri farzandiga
Ko‘kning tuhfasi, uning marhamati va inoyati, kelajakda buyuk zafarlar
nishonasi edi.
Yurish qilib ketayotgan ko‘p ming kishidan birontasi bunday mo‘‘jiza ro‘y
berishini xayoliga ham keltirmas, osmonda bilinar-bilinmas kezib yurgan oq
bulutga qarab ham qo‘ymas, bulut qayoqdan va nima uchun paydo bo‘lgani
haqida o‘ylab ham o‘tirmas edi. Ko‘kda shamol haydab yurgan bulutlarni hisobkitob
qilish aqldanmi?.. Faqat dashti biyobonda qo‘shinlarini yangi yerlarni zabt
qilish uchun boshlab ketayotgan buyuk xoqongina ana shu kichkina oq bulutda
sir borini sezib, aql bovar qilmas xayollarga cho‘mdi va bunday mislsiz
hodisaning bo‘lishiga bir ishonsa, bir ishonmadi. Xoqon o‘ylab qoldi — bulut
ustida olib borgan kuzatishlari va fikr-xayollarini boshqalarga aytsammikinaytmasamikin?
Bordiyu u dili ochilib, sirni birovlarga aytib bersa-da, bulut ko‘z
ochib yumguncha yo‘qolib qolsa-chi? Odamlar uni aqldan ozibdi
deyishmasmikin?
Shundan so‘ng u yana o‘zini qo‘lga oldi va bu bulut oddiy bulut emas, u o‘zo‘
zidan yo‘qolib qolmaydi, u Tangri tomonidan nozil qilingan nishonadir deb
ishonch hosil qildi-yu, quvonchga to‘ldi, o‘zini qanot bog‘laganday sezdi,
kelajakdan bashorat qila olishiga, G’arbga qilingan yurishining zafarli yakuniga
ishondi va dunyoviy saltanat barpo etish yo‘lidagi orzusini qo‘liga qilich olib,
amalga oshirajagiga yanada ko‘proq umid bog‘lay boshladi. U ana shu niyatlar
bilan olg‘a qarab borar edi. Hozir qo‘lga kiritilgan yerlar unga kam ko‘rinar edi.
Yana boshqa o‘lkalarni zabt etish, boyish kerak…
Kunlar shu zaylda o‘ta bordi.
Oq bulut bo‘lsa osmonda mashhur samani Xuba yo‘rg‘asida ketayotgan

Chingizxonning ko‘z o‘ngida bilinar-bilinmas suzib boraverdi. Otining yoli oq,
dumi qora. U dunyoga shunday kelgan.
Sinchilarning gaplariga qaraganda, baxt yulduzi ostida ming yilda bitta ana
shunday ot tug‘ilar ekan. Bu ot poyga uchun emas, balki salt minish uchun
charchash nima ekanini bilmaydigan tengsiz ulov edi. Xuba yo‘rg‘a edi, u
yo‘rg‘alaganda yerning issiq taftini oladigan jala kabi bir maromda
to‘xtovsiz oqib ketaveradi. Agar yugan-suvlig‘i bo‘lmasa edi, bunday ot
to‘xtovsiz chopaverib issiqlab o‘lgan, yog‘ib o‘tgan yomg‘ir kabi bir tomchisi ham
qolmay yerga singib ketgan bo‘lur edi. Qadim zamonda bir qo‘shiqchi aytgan
ekan: bunday ot mingan odam o‘zini abadiy o‘lmaydiganday sezadi…
Chingizxon mamnun, baxtli edi. U kuchiga kuch qo‘shilganday, xuddi
charchamas yo‘rg‘asi kabi harakat qilgisi, marra sari uchib ketgisi kelar edi, u
go‘yo o‘zini charchamas yo‘rg‘a samaniday his qilar, xuddi bir tekisda chopib
ketayotganday, uchib borayotgan otining jo‘shgan qoni va joni bilan qo‘shilib
ketganday sezar edi o‘zini.
Ha, chavandoz ham, ot ham bir-biriga monand edi,— kuchi kuchiga teng edi.
Shuning uchun chavandoz otga qo‘ndirib qo‘yilgan shunqorni eslatar edi.
Egarda mahkam o‘tirib olgan chorpaxil bug‘doyrang suvoriy oyoqlarining uchi
bilan uzangiga bosib, viqor va ishonch bilan olg‘a borar edi. U otga taxtda
o‘tirganday minib olgan edi — boshini baland ko‘tarib tik o‘tirar, yanoqlari turtib
chiqqan, yuzi va po‘stakning teshigiday ko‘zlarida mehr-shafqatdan nishona
yo‘q edi. Undan beadad qo‘shinni shon-shuhrat va g‘alaba sari eltayotgan
buyuk jahongirga xos kuch va iroda anqib turar edi…
Chingizxonni ruhlantirishga o‘zgacha sabab bo‘lgan narsa uning tepasida timsol
kabi, buyuk salohiyat toji kabi porlab oq bulut suzib borar edi. Shu ma’noda
hamma narsa bir-biriga mutanosib edi. Bulut… Ko‘k… Oldinda esa qo‘shin
harakatiga bosh bo‘lganday bayroq hilpirab ketayotir — Chingizxon qaerda
bo‘lsa, bayroq ham o‘sha yerda. Bayroqni uch kishi olib bormoqda — bu vazifa
uchta devday yigitga topshirilgan. Uchalasi ham yulduzni ko‘zlaydigan bir xil
qora ot minib olishgan. Ґrtadagi tug‘bardor bayroq o‘rnatilgan tayoqni ushlab
boradi, ikki yonidagilar qo‘lidagi nayzasi bilan tug‘ni o‘rta belidan tutib turadi.
Ipak va zar bilan tikilgan qora tug‘ bayroq xoqonning yo‘lini munavvar qilganday,
shamolda hilpirar, og‘zidan qizil olov purkab turgan ajdaho xuddi tirikka
o‘xshardi. Ajdaho sakrayotgan holda tasvirlangan, jahli chiqqanida bo‘rtib
turgan, tuyanikiga o‘xshash o‘tkir ko‘zlari bayroq bilan birga chayqalib, chindan
ham tirikka o‘xshardi.
Horish-charchash nima ekanini bilmaydigan xoqon egarda o‘tirib ertalabdan
qo‘shinga qo‘mondonlik qilib bordi. Turli tomondan unga no‘yonlar chopib kelib
xabarlar keltirishar, o‘sha zahoti ko‘rsatma olgach, ketib borayotgan qo‘shindan
yana o‘z o‘rnini topib olishar edi. Qish arafasidagi yomg‘irlar va loygarchilik
boshlanmasdan buyuk yurish yo‘lidagi eng katta to‘siq — azim Idil daryosi
sohiliga yetib olish uchun shoshilish kerak edi, shu yerda sovuq tushgandan
keyin muz ustidan o‘tib g‘arbni zabt etish uchun yana oldinga qarab yurish
mo‘ljallangan.
Yurish oqshom cho‘kkuncha davom etdi. Yalang dasht kechga qurun yanada
bepoyonlik kasb etdi. Bu esa dunyoning beadadligidan nishona edi. G’ira-shira
boshlanmasdan dasht botib borayotgan quyoshning qizg‘ish nurida tag‘inda
cheksiz, yanada hadsizday tuyuldi. Qizarib botayotgan va yarmi ufq ortiga
yashiringan quyoshdan yog‘du olgan biyday dashtda son-sanoqsiz lashkar,
minglab otliqlar, har bir qo‘shin o‘zining cheki-yo‘lini bilib olg‘a qarab borar ekan,
botib borayotgan quyosh ketidan zabt bilan quvib ketayotganga o‘xshar, bu hol
uzoqdan qaraganda qoramtir suv zarralariyu bug‘ purkayotgan toshqin

mavjlarini eslatar edi.
Qo‘shin tunash uchun qo‘nim olgandagina otlar-u suvoriylarga dam beriladi.
Lekin tong sahardanoq ho‘kiz terisidan qilingan ulkan dovullar-do‘llar tilga kiradi,
tin olayotgan lashkarni yana yurishga chorlaydi. Shirin uyquda yotgan o‘n
minglarcha kishini uyg‘otishning o‘zi bo‘lmaydi. Buning uchun lashkarlar
qo‘ngan barcha manzil hamda qarorgohlarda dovullar quloqni qomatga keltirib
hamma turguncha tinmaydi.
Xoqon allaqachon oyoqqa turgan. U hammadan oldin uyg‘ongan, kuzning hidi
anqib turgan nurli sahardanoq xon o‘tovi yonida o‘yga tolib yurar ekan, kechasi
tinim bermagan o‘y-fikrlarini tafakkur tegirmonidan o‘tkazar, qo‘shinlarga
ko‘rsatmalar berar, yov-qurlarni otlarga va aravalarga undayotgan dovullarning
shovqiniga quloq solishga ham vaqt topar edi. Yana bir yangi kun boshlandi,
yana odamlarning qiy-chuvi, otlarning dupuriyu aravalarning g‘ichir-g‘ichiri
avjiga chiqib, tunda uzilib qolgan yurish yana yangisiga ulanib ketdi.
Dovullarning darang-durungi hamon tinmas edi. Dovullar jangchilarni uyg‘otish
uchungina dunyoni boshiga ko‘tarib shovqin solayotgani yo‘q, bunda boshqa bir
muhim sir ham bor: Chingizxon buyuk yurishda o‘zi bilan birga qadam
tashlayotgan har bir sipohni dovul ovozlari yordamida olg‘a chorlaydi, bu
talabchan va qaddi bukilmas hokimi mutlaqning dovul ovozi ta’sirida yopug‘lik
eshikka bostirib kirganday endigina uyg‘onib kelayotganlarning ongiga birinchi
bo‘lib kirib borish usuli edi, shunda askar jahongirning kuchi va erki bilan majbur
qilingan o‘y-fikrlardan o‘zga xayolot olamida sayr qilish imkonidan mahrum
etiladi, nimaga deganda inson tushida o‘z erkiga ham, boshqalar erkiga ham
bo‘yin egmaydi, tush shunday yaramas, behuda, xatarli erkinlikki, uyg‘ongan
zahoti bu erkinlikdan voz kechmoq, uyqudan turganlarni qo‘pollik qilib bo‘lsa
ham oldingi holiga, o‘ngiga — xizmatiga, so‘zsiz itoatkorlikka, sa’y harakatga
qaytarmoq joiz.
Dovullarning buqa bo‘kirganday tevarak-atrofni larzaga solgan shovqinini
eshitganda har safar Chingizxon badani jimirlab ko‘hna bir voqeani eslaydi:
o‘smirlik paytida yonginasida ikkita buqa tuyoqlari bilan chang-to‘zon ko‘tarib,
dahshat solib bo‘kirar va bir-birlarini suzib jon-jahdi bilan bellashar edi,
buqalarning bo‘kirishiga mahliyo bo‘lib qolganidan qo‘liga o‘q-yoy olib nariroqda
uyqusirab o‘tirgan Bekter ismli ukasini otib qo‘yganini bilmay qoldi, bundan sal
oldinroq u daryodan tutib olgan baliqchani talashib Bekter bilan janjallashib
qolgan edi-da. Bekter dod solib baqirdi, o‘rnidan sakrab turdi-da, yana ag‘anab
tushib, qonga belandi. Temuchin esa (Ha, o‘sha paytlarda u bor-yo‘g‘i
Temuchin edi, yoshligida o‘lib ketgan Yesugay bahodirning yetimchasi edi),
qo‘rqib ketganidan o‘tov yonida yotgan dovulni yelkasiga qo‘ydi-da toqqa chiqib
ketdi. U tog‘da dovulni bir maromda urib o‘tiraverdi, uning onasi Agolen esa
pastda faryod solgancha sochini yulib o‘z jigargo‘shasini o‘ldirib qo‘ygan o‘g‘lini
tinimsiz qarg‘ar edi. Shundan so‘ng odamlar yig‘ilib unga musht o‘qtalib
nimalardir deb tomoqlarini yirtar edilar. Temuchin bo‘lsa, to‘xtovsiz dovulini
chalar, hech narsani eshitmas edi. Nima uchundir uning oldiga hech kim chiqib
bormadi. U tong otguncha tog‘ tepasida dovul chalib o‘tirdi…
Yuzlarcha dovullarning gumburlagan ovozi endilikda uning jangovar xitobi,
g‘azabnok hayqirig‘i, jasorat hamda qahrining alomati, u bilan birga yurish
qilayotganlarning hamma-hammasiga xabari edi — quloq osinglar, oyoqqa
turinglar, maqsadga erishish va dunyoni zabt etish uchun yo‘lga chiqinglar
degani edi. Ular to oxiriga qadarli unga ergashib borishadi — axir, qaerdadir
ufqning, yerning chegarasi, nihoyasi bo‘lishi kerak-ku — Hamma odamlar va
ko‘z-quloqli barcha maxluqlar ich-ichidan seskanib bo‘lsa ham dovullarga quloq
soladi. Va hatto kichkinagina oq bulut ham yaqindan buyon xoqonning botiniy

o‘y-xayollarining ajralmas shohidi o‘laroq dovullarning sahargi na’rasiga jo‘r
bo‘lganday tepada ohista suzib yuribdi. Og‘zidan olov purkab turgan ajdaho
rasmi zar bilan tikilgan xoqon tug‘i shamolda hilpiraydi. Mana, ajdaho bayroqda
jonlanib og‘zidan qizil yolqin chiqarib chopib ketayotir.
O’sha kunlari tong paytlari o‘ta ko‘ngilli bo‘ldi.
Chingizxon kechasi ham uyqu oldidan qo‘shinlarni ko‘zdan kechirish uchun
aylanib yurardi. Qaerga qaramasin, cho‘lning u yer-bu yerida yoqilgan
gulxanlarga ko‘zi tushar edi. Jangchilar qo‘ngan manzillar, ot-aravalar to‘xtab
turgan maydonlar va yilqiboqarlar dam olayotgan sayxonliklar ustida oqish tutun
suzib yurar edi, shu paytda hamma sho‘rva bilan go‘shtga to‘yib terlab
o‘tirishgan edi. So‘yilgan mollarning ichak-chavoqlari va yeyishga yaroqsiz
boshqa chiqindilari, shuningdek, qozonlarda qaynatib pishirilgan go‘shtlarning
totli hidlari dashtlardagi och jonivorlarni o‘ziga jalb qilgan. Dasht darrandalari
ochlikka bardosh berolmasdan g‘ingshib uvillashar, dam olib yotgan qo‘shinning
atrofidan uzoqqa ketisholmas edi.
Ana shu mahalda barcha sipohlar qotib uxlab yotgan edi. Qo‘shinlarni aylanib
yurgan tunqotar soqchilarning «ha-ha»lagan ovozlarigina kechasi ham tartibintizom
joyida ekanligini ko‘rsatar edi. Shunday bo‘lishi tabiiy edi, albatta.
Chunki hammaning o‘z vazifasi bor, bular barchasi pirovard natijada yagona va
oliy maqsadga — Chingizxonning butun dunyoni bosib olish g‘oyasiga so‘zsiz
va majburiy xizmat qilishi kerak edi. Shunday paytlarda u zavq-shavqqa to‘lib
o‘zining kimligini, o‘ta qudratli odam ekanligini, hokimiyat desa o‘zini tomdan
tashlaydigan jahongir ekanini payqaydi — uning saltanati ortgan sari
hokimiyatga bo‘lgan «ishtahasi» ham orta boradi, shundan muqarrar ravishda
mutlaq bir xulosa chiqadi: jahongirning tobora o‘sib borayotgan maqsadiga mos
keladigan narsalargina zaruriy hisoblanadi, bu maqsadga javob
bermaydiganlari yashashga qodir emas.
Shuning uchun ham Sario‘zakda qotillik ro‘y berdi, oradan ko‘p vaqtlar
o‘tganidan keyin ana shu qotillik haqidagi rivoyatni Abutalip Quttiboev
o‘zining boshiga balo qilib yozib olgan edi…
Kechasi otliq soqchilar o‘ng tuman qo‘shinlarini aylanib yurib edi.
Jangchilar dam olib yotgan manzilgohlardan nariroqda arava
haydovchilar, molboqarlar va har xil yordamchi xizmat vakillari qo‘nim
olgan edi. Soqchilar bu yerlarni ham yaxshilab ko‘zdan kechirdi. Hamma
narsa joyida. Yo‘lda yuraverib charchagan odamlar o‘tovlarda,
chodirlarda, ko‘plar esa dalada gulxanlar atrofida dumalab-dumalab
yotishardi. Hamma yoq jim-jit, barcha o‘tovlar qorong‘i. Otliq soqchilar
chor atrofni qarab chiqishdi. Ular uch kishi edi. Keyin otdan tushishib
suhbatlashib o‘tirishdi. Soqchilarning oqsoqoli — yuzboshilik telpagini
kiygan baland bo‘yli yigit sekingina buyruq berdi:
— Yetar. Senlar boringlar, mizg‘ib olinglar. Men esa bu yerni yana bir bor
nazardan o‘tkazay.
Ikki otliq jo‘nab ketdi. Yolg‘iz qolgan yuzboshi soqchi dastlab gir atrofni
diqqat bilan ko‘zdan kechirdi, har xil pasti-baland ovozlarga quloq soldi,
shundan so‘ng otdan tushib otini yetaklagancha aravalar turgan joylar va
ko‘chma ustaxonalar yonidan, sarrojlar, kiyim tikuvchilar va qurolsozlar
oldidan o‘tib, qarorgohning chekkasidagi yolg‘iz o‘tov tomon qarab ketdi.
U xayolga cho‘mib va shovqinlarga quloq solib borar ekan, uning
tovoqday yuziga va yetaklab ketayotgan otining yaltiroq yirik-yirik
ko‘zlariga oy nuri tushib turar edi.

Yuzboshi Erdene o‘tovga yaqinlashib bordi. Aftidan, uni kutib o‘tirishgan
bo‘lsa kerak, o‘tovdan yelkasiga ro‘mol tashlab olgan ayol chiqdida eshik
oldida uni kutib turdi.
— Sambaynu1, — ayolga salom berdi u. — Xo‘sh, ishlar qalay? — soYadi
u xavotirlanib.
— Hammasi joyida, hammasi yaxshi bo‘ldi. Tangriga shukr, endi xavotir
bo‘lma, — pichirladi ayol. — U senga juda muntazir. Eshityapsanmi, seni
ko‘zi to‘rt bo‘lib kutib o‘tiribdi.
— O’zim ham butun qalbim bilan talpinayapman, — javob berdi yuzboshi
Erdene. — Kelolmay qoldim, baxtga qarshi no‘yonimiz yilqi sanaymiz deb
qolsa bo‘ladimi!? Uch kundan beri yilqining oldidan nari keta olmadim.
— Xafa bo‘lma, Erdene. Kelganingda bir narsa qilib berarmiding. Birovlar
seni bu yerlarda nima qilib yuribdi ekan deb o‘ylab yurishmasin. — Ayol
Erdenega dalda berib boshini irg‘adi va qo‘shib qo‘ydi: — Eng muhimi —
eson-omon ko‘zi yoridi. OgYiqsiz, qiynoqsiz bo‘lmaydi, albatta. Lekin bir
marta voy deb ham qo‘ymadi-ya! Saharda usti yopiq aravaga oborib
qo‘ydim. Hammasi imi-jimida bo‘ldi. Do‘g‘ulang deganing zoY juvon ekan.
Baxt qushing qutlug‘ bo‘lsin!— dedi ayol. — Endi o‘g‘lingning otini o‘zing
qo‘y.
— Sening so‘zlaring Tangriga yetsin, Oltun. Biz Do‘g‘ulang ikkalamiz umr
bo‘yi sendan minnatdor bo‘lamiz, — deb o‘z tashakkurini bildirdi yuzboshi.
— Ot qo‘yish qochmaydi, biron ism toparmiz.
U otdan tushib tizginini ayolning qo‘liga berdi.
— Xavotir olma, qancha kerak bo‘lsa, shuncha qarab beraman, —
ishontirdi Oltun. — Bor, bor. Do‘g‘ulang seni kutib o‘tiribdi.
Yuzboshi o‘zini tutib olish uchun bir oz turib qoldi, so‘ngra o‘tov yoniga
keldi-da, kigizdan qilingan og‘ir eshik pardani ko‘tarib, engashib ichkari
kirdi. O’tov oYtasida kichikkina o‘choqda miltillab olov yonib turar edi,
olovning xira yorug‘ida o‘zining Do‘g‘ulangini koYdi, Do‘g‘ulang o‘tovning
toVida yelkasiga suvsar po‘stin tashlab o‘tirgan edi. O’ng qo‘li bilan qaviq
koVpa yopilgan beshikni sekingina tebratib qo‘yar edi.
— Erdene! Men bu yerdaman, — ohistagina ovoz chiqardi Do‘g‘ulang,
yuzboshiga ko‘zi tushib. — Biz bu yerdamiz, — deb tuzatish qildi ayol
kulib, uyalgan bir ohangda. Yuzboshi o‘qdonni, yoyni, qinga solingan
qilichini yechib, qurollarni eshik oldiga qoldirdi-da, Do‘g‘ulangga yaqin
borib qo‘lini cho‘zdi. Ular boshlarini bir-birining yelkasiga qo‘yib,
quchoqlashib koYishishdi. Uzoq achomlashib turishdi. Ularning nazdida
hozir butun dunyo mana shu o‘tov ichiga jo bo‘lgan edi. Ana shu ko‘chma
boshpanadan tashqaridagi jamiki narsalar ular uchun o‘z ahamiyatini
yo‘qotgandi. Erdene bilan Do‘g‘ulangning ko‘zlariga o‘zlari-yu ularni
bog‘lab turgan jajjigina bir inson — uch kun oldin dunyoga kelgan
go‘dakchadan boshqa hech kim va hech narsa ko‘rinmas edi. Birinchi bo‘lib
Erdene tilga kirdi:
— Endi, qalaysan? Yaxshimisan? — so‘radi u shodligini bosolmay, entikkan bir
holda. — Men juda xavotirda edim.
— Tangri oson qilaman desa hech gap emas ekan, — javob berdi ayol
nimqorong‘ida jilmayib. — O’tgan ishga salovat. Undan ko‘ra chaqaloqni,
o‘g‘limizni ayt. Juda baquvvat. Ko‘krakka yopishib qattiq emadi. O’zingga
o‘xshaydi. Oltun o‘g‘lingni quyib qo‘ygan Erdene deydi.

— Men bir ko‘ray-chi, Do‘g‘ulang. Qanday yigit ekan? Do‘g‘ulang bolani
ko‘rsatishdan oldin keraganing ham qulog‘i bor deganday tashqariga diqqat
bilan quloq soldi. Tiq etgan ovoz yo‘q edi.
Yuzboshi beshikdagi o‘g‘liga uzoq tikilib qaradi, uxlab yotgan chaqaloqning yuzko‘
zlaridan o‘zinikiga o‘xshash hech narsa sezmadi. Endigina tug‘ilgan
farzandining yuzini diqqat bilan ko‘zdan kechirayotganda, ehtimol, yangi
avlodning dunyoga kelishi abadiylikning ilohiy mohiyati ekanligi haqida
o‘ylagandir. Shuning uchun bo‘lsa kerak, u har bir so‘zini salmoqlaganday
cho‘zib bunday dedi:
— Endi men har doim sen bilan bo‘laman, Do‘g‘ulang, agar boshimga har
qanday savdo tushganda ham yoningdan ketmayman. Chunki sening qo‘lingda
mening o‘g‘lim bor.
— Mening yonimdami? Qaniydi endi! — ayanchli bir holda iljaydi ayol. — Sen
demoqchisanki, go‘dak — sening ikkinchi timsolingdir, xuddi Buddanikiday.
Bolani emizayotib, shu haqda o‘ylabman. Men bolani qo‘limda ushlab turibman,
holbuki uch kun oldin undan darak ham yo‘q edi, shundan so‘ng sening yangi
timsoling paydo bo‘lganligini tuydim. Hozir sening ham xayolingga shu narsa
keldimi?
— Keldi. Lekin men boshqacharoq o‘yladim. Men o‘zimni Budda bilan qiyoslay
olmayman.
— Qiyoslamasliging mumkin. Sen Budda emassan, sen mening ajdahomsan.
Men seni ajdaho bilan qiyoslayman, — dedi Do‘g‘ulang erkalanib sekingina. —
Men bayroqlarga ajdaholarning timsolini tikaman. Bu ajdaholarning hammasi
sensan. Men tikkan tug‘larning barchasida sen borsan. Ba’zan tushlarimda ham
ajdahoni ko‘raman, ajdahoning rasmini tikaman, ajdahoga jon kiradi, lekin sen
kulma, uni tushimda quchog‘imga olaman va biz birga uchib ketamiz, men u
bilan uchaman, ana shu lazzatli lahzada sen paydo bo‘lasan. Sen goh odam
timsolida, goh ajdaho timsolida tushimdasan doim. Uyg‘onib ketamanda,
qaysisiga ishonishni bilmay qolaman. Men senga ilgari ham aytib edim-ku,
Erdene, sen mening olov purkaydigan ajdahomsan. Bu borada men
hazillashgan emasman, bo‘lgan gapni aytganman. Men bayroqqa sening
timsolingni ajdaho ko‘rinishida tikaman. Endi esa ajdahodan bola tug‘ib
olibman-da.
— Mayli, sen xohlaganday bo‘la qolsin. Lekin mening nima demoqchi
ekanimga quloq sol. Do‘g‘ulang. — Yuzboshi bir oz sukut saqlab, so‘ng so‘z
boshladi: «Mana biz bolalik ham bo‘ldik, endi buyog‘i qanday kecharkin, shuni
o‘ylash kerak. Hozir shu haqda gaplashib olamiz. Lekin bundan oldin aytmoqchi
bo‘lganim — shu narsani bilib qo‘yishing kerakki, sen buni bilasan ham, lekin
baribir aytaman — men seni har doim sog‘inar edim va sog‘inave-raman. Lekin
men qo‘rqqan eng dahshatli narsa jangda kal-ladan judo bo‘lish emas, balki
sog‘inchimni yo‘qotish, senga bo‘lgan sog‘inchimdan judo bo‘lishdir. Janglarda
qo‘shin bilan ba’zan bir tomonga, ba’zan ikkinchi tomonga ketib qolishga to‘g‘ri
kelardi, lekin har doim o‘ylar edimki, mana shu sog‘inch men bilan birgalikda
badar ketmasdan senda qolsa. Men buning hech ilojini topa olmadim, biroq
orzuga ayb yo‘q deganlaridek, menda qandaydir umid, istak paydo bo‘ldi —
qani mening sog‘inchim biron qush bo‘lib qolsa yoki biron hayvon, qandaydir
tirik jon bo‘lib qolsa-da, men uni senga topshirsam: «mana ol, bu mening
sog‘inchim, u doimo senda, sen bilan birga bo‘lsin» desam. Ana shunda mening
o‘lishim qo‘rqinchli bo‘lmas edi. Men endi tushunyapman — mening o‘g‘lim
senga bo‘lgan sog‘inchimdan tug‘ildi. U endi doimo senda, sen bilan birga
bo‘ladi.
— Lekin biz hali unga ot qo‘yganimiz yo‘q-ku. Unga munosib ism topdingmi? —

so‘radi ayol.
— Ha, javob berdi yuzboshi. — Sen rozi bo‘lsang, unga yaxshi ism qo‘yamiz —
G’unon!
— G’unon.
— Ha.
— Bo‘pti, juda yaxshi. G’unon, yosh arg‘umoq, ekan-da.
— Ha, uch yoshar degani. Endi kuchga to‘lib kelayotgan ayg‘ir. Yoli
qamishday, tuyog‘i-qo‘rg‘oshinday.
Do‘g‘ulang go‘dakning qulog‘iga pichirladi:
— Eshityapsanmi, otang senga ot qo‘ydi. Erdene javob qildi:
— Sening oting G’unon bo‘ldi. Eshitayapsanmi, o‘g‘lim? Oting G’unon. Ilohim
shunday bo‘lsin! Ular jim qolishdi, ularning nazdida shu lahzada butun bir borliq
mujassamlashganday edi. Kechasi
sokin edi, sal nariroqda o‘tovlar yonida it vovullar, uzoqda ot kishnar edi —
ehtimol, ot o‘zining o‘ynoqlab yurgan tog‘larini, sho‘x daryolarni, qalin o‘to‘
lanlarni, oftobda yayrab yurgan uyurni qo‘msagandir. G’unon ismli chaqaloq
esa betashvish uxlab yotar, uning go‘dak qismati ham hozircha u bilan birga
tinchgina uyquda edi. Lekin go‘dakning taqdiri sal o‘tmasdan, ko‘radiganini
ko‘rdi.
— Men o‘g‘limizning ismi haqidagina o‘ylayotganim yo‘q, — jimlikni buzdi
yuzboshi Erdene va dag‘al kaftlari bilan mo‘ylovini silar ekan, xo‘rsinib dedi, —
boshqa narsani ham o‘ylayapman, Do‘g‘ulang. O’zing tushunib turibsan, sen
qo‘lingdagi bo‘bak bilan bu yerda yurishing mumkin emas. Tezroq ketishing
kerak.
— Ketishim kerak?
— Ha, Do‘g‘ulang, ketishing lozim, qancha tez ketsang, shuncha yaxshi.
— Men ham shuni o‘ylovdim, lekin qayoqqa ketaolaman, qanday qilib? Senchi?
— Hozir hammasini aytaman. Men ham senlar bilan ketaman.
— Bizlar bilan-a? Buning iloji yo‘q, Erdene!
— Faqat birga bo‘lamiz. Boshqacha bo‘lishi mumkinmi?
— Lekin nima deyayotganingni o‘ylab ko‘r, axir sen o‘ng tumanning
yuzboshisan-ku!
— Men o‘ylab ko‘rdim, hammasini o‘yladim.
— Xo‘sh, sen xoqonning qo‘lidan qayoqqa qochib qutulasan, dunyoda bunday
joyni topib bo‘lmaydi, Erdene, hali ham o‘ylab ko‘r!
— Men hammasini obdon o‘yladim. So‘zlarimga diqqat bilan quloq sol. Biz
imkoniyati bo‘lgan paytlarda, gavjum bozorlari, daydi-darbadarlar to‘lib yotgan
azim shaharlarda boshida yashirinib qololmadik. O’sha paytlarda, Do‘g‘ulang,
juldur, jandalar kiyib boshqa yurtliklarga o‘xshab olaylik-da, darveshlarga
qo‘shilib, ovorai jahon bo‘lib ketaylik deganim shundan edi.
— Ovorai jahon deganing nimasi, Erdene, — dedi ayol alam bilan.
— Bu dunyoda biz bemalol yashay oladigan biron boshpana topilarmikin?
Xudodan qutulsa bo‘lar, lekin xoqoningdan qutulib bo‘lmaydi. Shuning uchun
sening taklifingga rozi bo‘lmaganmiz, bunga o‘zingning ham aqling yetadi.
Qo‘shinda hech bir kimsa bunga jur’at eta olmaydi. Biz qo‘rqinch va sevgi
o‘rtasida ana shu maxfiy sirimiz bilan qolishga rozi bo‘ldik, — sen qo‘shindan
keta olmas eding, aks holda kallangdan judo bo‘lar eding, men esa baxtimdan
judo bo‘lishdan qo‘rqib seni tashlab keta olmas edim. So‘qqabosh emasmiz.
Ґg‘limiz bor.
har ikkalasining ko‘ngli cho‘kib indamay qolishdi. Shunda yuzboshi dedi:
— El-yurt oldida sharmandayi-sharmsor bo‘lib or-nomusini yo‘qotib qochib

yurganlar bor, birovlarga xiyonat qilib qo‘yib, uyatiga chidamay odamlarning
yuziga qaray olmay yashirinib yurganlar ham serob. Ular chivinday jonini
asraydigan boshpana topsa bas, yuraverishadi. Bizning yo‘rig‘imiz boshqa —
biz bolalik bo‘ldik, endi uch kishi jonimizni saqlab qolish yo‘lini qidirishimiz
kerak. Bizga hech kim rahm-shafqat qilmaydi. Xoqon o‘z buyrug‘idan qaytgan
emas, qaytmaydi ham. Ketishimiz kerak, Do‘g‘ulang, hozir yo‘lga chiqishimiz
shart, boshqa iloji yo‘q. Boshingni chayqama, yo‘q deya ko‘rma. Boshqacha yo‘l
yo‘q. Baxt bilan bebaxtlikning ildizi bir. Baxt qushi qo‘ndi, endi bebaxtlikni
ko‘raylik. Ketamiz.
— Gaping to‘g‘ri, Erdene, — sekingina javob qildi ayol. Sen haqsan, so‘z
bo‘lishi mumkin emas. O’lish kerakmi, yashash kerakmi — shu to‘g‘rida o‘ylab
turibman. Men o‘zimni aytayotganim yo‘q. Sen bilan baxtliman, men o‘zimga
shunday so‘z berganman, o‘lsam o‘lamanki, lekin sendan bo‘lgan mana shu
norastaning nobud bo‘lishiga ikki dunyo yo‘l qo‘ymayman. Bu ishga qo‘lim
bormadi — to‘g‘ri ish qildimmi, noto‘g‘ri ish qildimmi — bilmadim.
O’zingni ko‘pam qiynayverma, yashash kerakmi-yo‘qmi deb o‘zingni azobga
solma. Biz bola tug‘ilsa yo‘q qilamiz deb bir yostiqqa bosh qo‘yibmidik?
Ikkalamiz ham o‘g‘il bola bo‘lishini xohladik. Endi ana shu go‘dak uchun
yashashimiz kerak. Quloq eshitib ko‘z ko‘rmagan yoqlarga ketishimiz shart.
— Men o‘z taqdirim haqida emas, boshqalar taqdiri haqida o‘ylayapman. Qani
menga ayt-chi — ana shu qilgan ishimiz uchun meni o‘ldirishib, sen bilan
o‘g‘ilchamizni omon qoldirishlari mumkinmi?
— Bunday dema. Bu bilan meni haqorat qilyapsan, Do‘g‘ulang. Hozir gap bu
haqda emas. Undan ko‘ra o‘zing haqingda gapir — o‘zing bardammisan? Yo‘lga
chiqa olasanmi? Oltun ikkalang aravada bo‘lsalaring, men otda senlarni
qo‘riqlab ketaman.
— Sen nima desang shu, — qisqacha javob berdi kashtado‘z. — Yoningda
yursam bo‘ldi. Ikkalasi ham belanchakka engashib bolaning yuziga
termilgancha jim bo‘lib qolishdi. Bir ozdan
keyin Do‘g‘ulang so‘z qotdi:
— Qo‘shinlar yaqinda Yoyiq2 daryosi sohiliga yetarmish, shu gap to‘g‘rimi?
Oltunga shunday deyishibdi.
— Bir kunlik, ikki kunlik yo‘l qoldi shekilli, har holda uzoq emas. Ertagayoq
daryo yoqasidagi chakalaklar, buta-lar, siyrak o‘rmonlar boshlanadi, naryog‘i
Yoyiq degan so‘z.
— Yoyiq katta daryo bo‘lsa kerak-a?
— Idil daryosiga boraverishda eng katta daryo. Ana shu Yoyiq.
— Chuqurmi?
— Chuqurlikka chuqur, hamma-ham o‘tavermaydi, ot ham o‘tolmaydi.
Tarmoqlari sayoz, albatta.
— Demak, chuqur bo‘lsa, sekin oqar ekan-da?
— Jimirlab sekin oqadi, tez oqadigan joylari ham bor. O’zing bilasan-ku,
mening yoshligim Yoyiq dashtlarida o‘tgan. Biz shu yerlik tug‘di-bitdimiz. Bizning
qo‘shiqlarimiz ham Yoyiq haqida. Oydin kechalari ota-bobolarimiz daryo
yoqasiga kelib qo‘shiq aytishar edi.
— Esimda, — dedi o‘ylanib turib ayol. — Bir qo‘shiq aytib berib eding, hamon
unuta olmayman, sevgilisidan ayrilib qolgan qiz qo‘shig‘i edi. Keyin bu qiz
Yoyiqqa cho‘kib ketgan.
— Bu juda ko‘hna qo‘shiq.
— Men o‘sha qizning armonini oq shoyiga kashta bilan tiksam deyman. Erdene.
Qiz cho‘kib ketdi, bilinar-bilinmas to‘lqin halqalari tarqalyapti, atrofda esa
o‘simliklar, qushlar, kapalaklar ko‘zga tashlanadi, lekin qizdan darak yo‘q, u

ayriliqqa bardosh bera olmadi. O’sha tasvirni ko‘rgan odam mungli daryo ustida
yangrayotgan mungli qo‘shiqni tinglayotganday sezsin o‘zini.
— Bir kundan keyin o‘sha daryoni ko‘rasan. Gaplarimga diqqat bilan quloq sol.
Do‘g‘ulang. Sen erta kechqurun tayyor bo‘lib turishing kerak. Qochib ketamiz.
Men ot yetaklab keldim deguncha belanchakni ko‘tarib chiqasan, kechiktirib
bo‘lmaydi. Bu yog‘iga hayallash mumkin emas. Menga qolsa senlarni bugun,
hoziroq boshim oqqan tomonga olib ketgan bo‘lur edim. Lekin aksiga olib shu
kunlari kechalari oydin, buning ustiga kaftday tekis dashtda yashirinish amri
mahol. Aravada esa qochib qutulib bo‘lmaydi. Yoyiq yoqasiga yetib olsak marra
bizniki, chakalakzorlarda boshpana topish hech gap emas.
Ikkalasi uzoq gaplashishdi. Ilgarilari ikki kishi bo‘lsa, endi uch kishi. Uch
odamning taqdiri haqida o‘ylash osonmi? Beshikda yotgan norasta «meni ham
unutmanglar» deganday kuchukchaday g‘ingshib, yig‘lab yubordi. Do‘g‘ulang
bolani olib iymanganday yarim o‘girilib uning og‘ziga ko‘kragini soldi. Yuzboshi
necha martalab hidlab o‘pgan ana shu oppoq silliq mamma endi Erdenega
shahvoniy hirs uyg‘otish manbai emas, balki chaqaloqning hayot bulog‘i
vazifasini o‘tamoqda edi. Endi mamma
bolaniki. Sho‘rillatib emayotir. Yuzboshi hayratdan boshini irg‘ab qo‘ydi-da
o‘ylab ketdi: tasannolar aytasan dunyoga, keyingi kunlarda qanchadan-qancha
tashvishlar boshdan o‘tdi — nihoyat oy kuni yetib tabiat o‘z ishini qildi: endi u —
ota, Do‘g‘ulang — ona, ularning o‘g‘li bor, ona bolasini emizyapti… Azaldan
shunday bo‘lib kelgan. Giyohdan giyoh bitadi, bu tabiatning irodasi,
jonivorlardan jonivorlar tug‘iladi, bu ham tabiatning irodasi va faqat insonning
injiqliklarigina tabiat qonunlariga xalaqit berishi mumkin.
Chaqaloq onasining ko‘kragini cho‘lpillab so‘raverib to‘ydi.
— Voey, voey qitig‘im keldi, — xursand bo‘lganidan kulib dedi Do‘g‘ulang. Juda
tiyrak bola chiqib qoldi bu. Bir emishga boshlasa hech og‘zidan qo‘ymaydi, —
dedi u o‘zining nega kulganini izohlaganday. — Qara. G’unonimiz quyib
qo‘yganday o‘zing. Bu bizning kichkinagina ajdahomiz, katta ajdahoning o‘g‘li!
Ana ko‘zlarini ochdi! Qara, qara, Erdene, ko‘zlari ham sening ko‘zlaringga
o‘xshaydi, burni, lablari ham tayyor seniki.
— O’xshaydi, albatta, juda o‘xshaydi, — dedi yuzboshi. Ko‘rib turibman: birovga
juda o‘xshaydi.
— Birovga deganing kim ekan? — ajablandi Do‘g‘ulang.
— O’zim-da, albatta, o‘zim.
— Mana, ushla, qo‘lingga olib ko‘r. Bir parcha tirik et. Yengilligini aytmaysanmi!
Qo‘lingda quyon bolasini ushlab turganday sezasan o‘zingni.
Yuzboshi qo‘rqa-pisa bolani qo‘liga oldi, uning baquvvat qo‘llari bir parcha tirik
jonni, nozik bir norastani avaylab, asrab ushlashni eplay olmaydiganday qo‘pol,
dag‘al tuyuldi, Erdene o‘g‘lini qo‘llari bilan sekingina yuragiga yaqin olib borar
ekan, otalik mehri uyg‘onib, baxtiyor bir iljayib qo‘ydi, shu onda uning nigohida
yangi bir tuyg‘u jamol ko‘rsatayotganday hayajonlanib dedi:
— Bilasanmi, Do‘g‘ulang, quyoncha emas, men o‘z yuragimni qo‘limda ushlab
turganga o‘xshayman.
Chaqaloq tezda uxlab qoldi. Yuzboshining o‘z o‘rniga qaytadigan payti bo‘lib
qolgan edi.
Erdene yarim kechada sevgilisining huzuridan chiqar ekan, oltin kuz paytida
dasht ustida kumush yog‘du taratib turgan oyga tikildi va o‘zining tanholigidan,
chorasizligidan o‘kindi. Bu yerdan nari ketish o‘rniga yana o‘g‘li bilan xotini
yoniga qaytgisi keldi. Cheksiz-poyonsiz dasht kechasida taralgan qandaydir sirli
ovozlarga quloq solib, turib qoldi. Dil qa’rida yashirinib yotgan mash’um xayol
yana o‘z komiga tortdi-taqdir taqazosi ila buyuk xoqonning buyuk ishlariga bosh

qo‘shib, ikkalasi ham olampanoh yetakchiligida G’arbga yurish qilib, o‘zlarini ajal
qilichiga urishdi — bola tug‘ilganini bilib qolsa, xoqon o‘sha zahoti chil-parchin
qilib tashlashi turgan gap. Ularning Rub’i maskun hukmdori bilan taqdirdosh,
maydondosh bo‘lishining o‘zi yaxshilikdan nishona emas, o‘zlarining shaxsiy
hayotlariga zid bir holat edi, shuning uchun bitta-yu bitta yo‘l qoldi — u ham
bo‘lsa qochish, uchar qushday erkinlikka erishish, bolaning hayotini qutqarib
qolish edi.
Tezda u nariroqdagi xizmatchisi Oltunni qidirib topdi, u otga yem berib ivirsib
yurgan ekan.
— Xo‘sh, o‘g‘lingni yaxshilab ko‘rib oldingmi? — dedi Oltun shosha-pisha.
— Ha, rahmat, diydoriga to‘ydim.
— O’g‘lingga ot qo‘ydingmi?
— Ha, G’unon deb ot qo‘ydim.
— Yaxshi ism qo‘yibsan — G’unon.
— Ha, yaxshi ism. Xudo shohid Oltun, senga aytadigan gapim bor.
Shoshilinch. Hozir aytishim kerak. Men seni tug‘ishgan opamday ko‘raman.
Ґg‘limiz uchun tutingan ona bo‘lding. Agar sen bo‘lmaganingda edi, biz
Do‘g‘ulang ikkalamiz topisha olmagan bo‘lar edik. Ehtimol, Do‘g‘ulang bilan
ikkalamiz boshqa uchrasha olmasdan, hijron qiynog‘ida azob chekkan bo‘lur
edik. Urushning oti ham urush, o‘zi ham, kim urush boshlasa, ikki hissa azob
chekadi. Men sendan minnatdorman.
— Tushunaman, — dedi Oltun. — Hammasini tushunaman. O’zing ham,
Erdene, odam bolasi jur’at etolmaydigan ish qildingda! — Oltun boshini
chayqadi. Keyin qo‘shib qo‘ydi: — Ilohim, ishlaring o‘ngidan kelsin. Men
tushunib turibman, — davom etdi ayol. — Sen bu tumonat qo‘shinda bugun
yuzboshisan, ertaga no‘yon — mingboshi, keyin umr bo‘yi izzat-hurmatda
bo‘lasan. O’shanda biz bugungiday gaplasha olmagan bo‘lur edik. Sen —
yuzboshi, men cho‘riman. Farqini hamma biladi. Lekin sen harbiy ish bilan bir
qatorda diling amriga ham quloq solding. Men bu ishda ozmi-ko‘pmi yordam
qildim, yo‘q deganda otingni ushlab turdim. Sening Do‘g‘ulangingga ham xizmat
qildim, xabaring bor. Endi butun vujudim bilan unga mehr qo‘yib qoldim, mening
nazdimda Do‘g‘ulang go‘zallik ma’budasining qiziga o‘xshaydi. Ha, xuddi
shunday! U go‘zallikda tengi yo‘q. Shunday. Lekin gap bu haqda ketmayotir.
Men bu ayolning boshqa bir fazilati haqida gapirmoqchiman. Uning qo‘lida
qandaydir mo‘‘jizakor kuch bor, ayol zoti borki, ip ishlatadi, nimalarnidir tikadi,
lekin kashtado‘zlikda hech kim Do‘g‘ulangning oldiga tusha olmaydi. Men
buning guvohiman. Bayroqlarga tikilgan ajdaholar tirikka o‘xshaydi.
Yulduzlarning rasmi esa osmondagi yulduzlar kabi porlaydi. Xudo bergan
san’at. Undan hecham ajralmayman. Agar senlar ketsalaring men ham birga
ketaman. Uning bir o‘zi qochib ketolmaydi. Yaqinda bo‘shanganku, axir.
— Gap ana shunda-da, Oltun. Ertaga, yarim kechalarda tayyor bo‘lib turish
kerak. Qochamiz. Sen Do‘g‘ulang ikkalang bola bilan aravada ketasanlar, men
esa bir otga minib, bittasini yetaklab olaman. Yoyiq daryosi yoqasidagi
chakalakzorga yetib olishimiz kerak. Eng muhimi tong otmasdan bu yerdan
ancha o‘zib ketishimiz shart, shunday qilmasak izimizga tushib topib olishadi.
Ular indamay qolishdi. Erdene otga minishdan oldin xizmatchi Oltunning
burishib qolgan ozg‘in qo‘lining kaftidan o‘pdi, bundan bir necha yil oldin Xitoy
hududida bo‘lgan janglarda asirga tushib, butun umri Chingizxon karvonlarida
xizmatkor bo‘lib kelgan mushtdaygina bu keksa ayol Do‘g‘ulang bilan
Erdenening baxtiga bitgan qut bo‘ldi. Bo‘lmasa bu ayol Erdenega hech kim
emas — Chingizxonning G’arbga qilgan yurishida xizmat qilib yurgan ayollardan
biri. Lekin jonini tahlikaga qo‘yib sevishgan ikki yoshning birdan-bir ishonchli

tayanchi bo‘ldi. Yuzboshi bu ishda faqat shu ayolga, zahmatkash Oltunga
ishonish mumkinligini, dunyoda boshqa biron insonga ishonib bo‘lmasligini
tushundi. Olamga dahshat soluvchi xitoblar bilan g‘arbga yurishda ishtirok
etayotgan o‘n minglagan maydondosh, taqdirdosh jangchilar ichida shu ayoldan
boshqa Erdenening yonini oladigan bironta odam topilarmikin — yolg‘iz ana shu
Oltungina shunday qilishi mumkin edi. Shunday qildi ham. Erdene tun
qorong‘usida Oqyulduz laqabli qashqa otini minib olib, qo‘nishlarda va
aravalarning yon-verlarida uzala tushib yotgan harbiylarni chetlab o‘tar ekan,
oldinda qanday qismat kutayotgani haqida o‘yladi, va xudodan endigina yorug‘
dunyoga kelgan begunoh go‘dakning baxtini so‘radi, axir har bir tug‘ilgan bola
— Tangrining inoyatidir. Tangrining amri ila qachonlardir kimdir inson
ko‘rinishida insonlar oldida paydo bo‘ladi, bu esa Tangrining inson oldidagi
zuhuridir. Shunda odamning qanday bo‘lishi kerakligini hamma ko‘radi. Tangri
degani cheksiz, mislsiz Ko‘k degani, Osmon degani. Hammaning taqdiri —
kimningdir tug‘ilishi, kimning yashashi, kimning o‘lishi Tangri ixtiyoridadir.
Yuzboshi Erdene ot ustida turib yulduzli osmonni ko‘zdan kechirishga,
Tangridan iltijo qilishga, o‘z taqdirini bilishga urinib ko‘rdi. Lekin Ko‘k javob
bermas edi. Oy bo‘lsa osmonda yolg‘iz o‘zi hukmronlik qilar, tun zulmati ichra
dong qotib uxlab yotgan Sario‘zak dashti ustida o‘zining ko‘kimtir nurini sochib
turar edi…
Saharda yana dovullar tilga kirib gumburlab hammani shirin uyqudan uyg‘otdi,
qurol-yarog‘larni taxt qilib otlanishga, asbob-uskunalarni aravalarga ortib yo‘l
olishga buyruq berildi, xoqonning shiddatli hokimiyatidan ilhomlangan va
harakatga kelgan selday qo‘shin yana G’arbga tomon yo‘l oldi.
Yurish boshlanganiga mana o‘n yetti kun bo‘ldi. Sario‘zak dashtining yurish
qiyin bo‘lgan bepoyon bo‘shliqlari orqada qoldi, endi bir-ikki kun deguncha
Yoyiq daryosi bo‘yidagi butazorlar boshlanadi, undan narida buyuk Idil daryosi
oqib yotibdi — Idil daryosi yer kurrasini ikki qismga — G’arb va Sharqqa bo‘lib
turadi.
Yurish odatdagiday davom etmoqda. Oldinda gijinglagan qora bedovlarda
bayroqdorlar ketayotir. Ularning ortida soqchilar va a’yonlar qurshovida
Chingizxon. Xoqon o‘zining oq yolli yo‘rg‘a sevimli Xubasiga minib olgan.
Tepada bo‘lsa, xoqonning ko‘ziga quvonch, diliga shodlik baxsh etib, g‘ururiga
g‘urur qo‘shib har doimgiday ajralmas yo‘ldoshi — oq bulut suzib ketayotir.
Xoqon qaerga borsa, bulut ham o‘sha yoqqa boradi. Yerda esa butun borliqni
to‘ldirib ikki oyoqlilar bilan to‘rtoyoqlilar dengizi — Chingizxonning qo‘shinlari,
ulovlari, ot-aravalari-yu, so‘yish mollari o‘rkach-o‘rkach to‘lqinlar kabi oqib
ketayotir. Guvullagan shovqin uzoqda quturayotgan dengiz to‘lqinlari qa’ridan
chiqayotganga o‘xshardi. Ana shu hisob-kitobsiz odamlarniyu jon-jonivorlarni,
jonsiz aravalarni Chingizxon, uning kuch-qudrati-yu rejalari, o‘y-fikrlari olg‘a
haydamoqda. Hozir ham u ot ustida ketayotib yana o‘sha rejalar haqida,
kamdan-kam inson jur’at eta oladigan orzu — butun dunyoga hokim bo‘lish,
mangulikka bir butun davlat tuzish, yetti pushtigacha shu behudud mamlakatni
idora qilish haqida o‘ylab borayotir. Xo‘sh, bu rejalarni qanday amalga oshirsa
bo‘larkin? Buning faqat bir yo‘li bor — u ham bo‘lsa zarvaraqlarda amrfarmonlar
berishdir. Uning dunyoni qanday idora qilish haqida qoyalarga bitilgan
farmonlari o‘sha tog‘lar kabi dunyo turguncha turaveradi. Xoqon ot ustida ana
shu haqda xayol surib ketayotgan edi. Tog‘u-toshlarda yozuvlar qoldirish o‘z
nomini abadiylashtirishning eng ishonchli vositasi edi-da! Xoqon bu ishni
qahraton qish kunlarida, Idil bo‘yidagi qoyalardan boshlaydi. Azim daryoni
kechib o‘tish oldidan olimlar, donishmandlar va bashoratgo‘y-baxshilar
ishtirokida majlis o‘tkazadi, xoqon o‘zining umri boqiy davlat haqidagi

farmonlarini joriy qiladi va bu oltin so‘zlar qoyalarga bitiladi. Bu so‘zlar dunyoni
ag‘dar-to‘ntar qiladi va butun olam uning poyiga yiqiladi. Jahongir hozir ana shu
shirin orzu bilan oldinga qo‘shin surayotir. Ro‘yi zaminda hamma shu maqsadga
xizmat qilmog‘i kerak. Harbiy yurishga muvaffaqiyat keltirmaydigan jamiyki
narsalar yo‘l-yo‘lakay barbod etilmog‘i, bartaraf qilinmog‘i darkor.
Va yana qo‘shiqlar to‘qildi:
Bu dunyoni kim so‘raydi?
Men so‘rayman.
Gavhar qilib, oyni osmonga ilaman.
Qarab tur!
Men yetmagan joy qutulgaymi?
Qolmas, qolmas!
Qochib birov qutulganmi?
Qutula olmas!
Qarab tur!
Biz ketsak-da o‘rnimizga
Tag‘in yangi avlod yetur,
Dunyoni tugal olib berganimga,
Ot ustida o‘tkazgan bul umrimga,
Olqish aytur, tahsin aytur,
Qarab tur!
Baxtga qarshi, xuddi o‘sha kuni, tush paytida xonning farmoni oliylariga zid
o‘laroq karvondagi bir ayolning bola tug‘ib qo‘yganligi haqidagi xabar
Chingizxon qulog‘iga yetdi. Bolaning kimdan bo‘lganligi ma’lum emas emish. Bu
xabarni ayg‘oqchi Arasan ko‘tarib kepti. Ko‘zlari chaqnab turgan, charchash
nima ekanligini bilmaydigan, yerning ostida ilon qimirlaganidan xabardor qizil
yuzli ayg‘oqchi bu gal ham birinchi bo‘lib xabar keltirdi: «Janobi oliylari, mening
burchim bo‘lgan gapni senga yetkazib turishdan iboratdir, sening farmoni
oliyingga qaramasdan shu voqeaning sodir bo‘lgani rost». Bu jir bosib
ketganidan bo‘lsa kerak, xirillagan ovozda o‘z xabarini tugatdi ayg‘oqchi Arasan,
shamolda so‘zlari yaxshiroq eshitilsin uchun uzangisi uzangisiga tegadigan
darajada xoqonga yaqin kelib.
Chingizxon ayg‘oqchining gaplariga ha deganda tushunavermadi, so‘z ham
ochmadi. Qoyalarni o‘yib tarixiy so‘zlarni yozdirish fikri bilan band bo‘lganidan
noxush xabarga o‘sha onda ahamiyat bermadi ham. So‘ngra voqeaning
mohiyatiga yetgach ichidan zil ketdi. Chingizxon o‘zini haqoratlangan sezib, jim
qoldi, alamini qamchi bosib otidan oldi. Otning shaxt bilan oldinga
tashlanganidan mo‘ynali po‘stinining barlari hurkkan qushning qanotlari kabi
shamolda lopillab ketdi. Xoqon bilan yonma-yon ketayotgan ayg‘oqchi Arasan
nima qilishini bilmay qoldi — u xoqonning jig‘iga tegib ketmay deganday goh
otining jilovini tortar, hokimi mutlaqning so‘zlarini yaxshiroq eshitib olish uchun u
bilan yana otini qamchi bosib uzangima-uzangi bo‘lib olar edi. Ayg‘oqchi hech
narsaga tushunmay qoldi — Chingizxonning bu qadar uzoq javob qaytarmagani
sababiga aqli yetmadi, axir xoqon «ayol qatl etilsin» desa bas, qolganini bajo
keltirishaveradi, — birpasda o‘sha ayolni haromzodasi bilan birgalikda
aravaning o‘zidayoq gum qilib tashlashadi-qo‘yadi — farmoni oliyni oyoq osti
qilganning jazosi shu. Uni kigizga o‘rab bo‘g‘ib tashlashsa bo‘ldi, o‘ladi-qoladi,
— bu boshqalar uchun saboq.
Birdan xoqon ayg‘oqchi tomonga keskin burilib:
— O’sha qanjiq aravada tug‘ib olguncha, ikkiqat bo‘lib yurganini hech kim

sezmabdimi? Yoki bilsa ham, bilmaslikka olibdimi? — deb edi, Arasan yuragi
chiqqanidan, uzangisini tepib egarda tik turganini o‘zi ham sezmay qoldi.
Ayg‘oqchi Arasan voqeaning qanday sodir bo‘lganini xonga tushuntirib
bermoqchi bo‘lib endi og‘iz juftlagan edi, xon uning poyma-poy so‘zlarini qahr
bilan kesib dedi:
— O’chir! Oradan biroz vaqt o‘tgach xoqon jahd bilan so‘radi:
— O’sha manjalaqining eri-ku yo‘q ekan, aravada tug‘ib olgan xotin kim ekan
o‘zi — oshpazmi, go‘laxmi, molboqarmi?
Xoqon tug‘ib qo‘ygan ayolning bayroqlarga gul tikadigan kashtado‘z ekanini bilib
juda hayron qoldi, kimningdir bu ish bilan shug‘ullanishini, kimningdir shohona
bayroqlarni bichib, zar bilan gullar solib bezab tikishini, shuningdek kimningdir
xon etigini tikkanini yoki umr bo‘yi rohatini ko‘rib kelgan o‘tovlarning kimningdir
oyoqqa turg‘izganini hech qachon o‘ylab ham ko‘rmagan ekan. Oldinlari bunday
ikir-chikir, mayda narsalar haqida o‘ylashni o‘ziga ep ko‘rmagan edi. Nima bo‘pti
— bayroq degani xoqonning qo‘shinlarida har doim bo‘lgan: askar qo‘nim olgan
joylarda deysizmi, yurib ketayotgan otliq askarlarning qo‘llarida yoki ziyofat
berilayotgan joylarda deysizmi, bayroqlar yoqib qo‘yilgan gulxanday xon
kelishidan oldinoq yal-yal yonib hilpirab turgan. Hozir ham shunday — xoqonga
oq yo‘l tilab bayroqdorlar otlarini gijinglatib hammadan oldin borishmoqda.
Jahongir G’arbga tomon yurish qilib borayotgan ekan, o‘zgalarning bayroqlarini
oyoq osti qilib, o‘z tug‘larini tikish ilinjida ketayotir. Shunday bo‘ladi ham.
Dunyoni zabt etish uchun xoqon bilan birga borayotgan har qanday kishi bir oz
bo‘lsa ham itoatsizlik qilsa, o‘lim jazosiga mubtalo bo‘ladi, vassalom. Itoat
qildirish uchun jazolash bir kishining ko‘pchilik ustidan hukmron bo‘lishining
hamishalik qurolidir.
Lekin kashtado‘zning qilmishi aniq. U jazosini tortadi, biroq bu ishda yana kimdir
arava yoki qo‘shinda yurgan biron yigit aybdor albatta… O’sha kim ekan?
Endi Chingizxonning fe’li aynidi, qovog‘i osilib, rangi o‘chdi, silovsin ko‘zlariday
qo‘rqinchlik ko‘zlarini o‘qraytirib, uzangini chiranib bosdi-da, egarda dong
qotganday o‘tirib qoldi. Har qancha shoshilinch ishi bo‘lganlar ham xoqonning
yoniga yo‘lay olmay qoldi, uning bu qadar jahli chiqishiga sabab o‘sha kashtachi
bilan qandaydir o‘ynashining qatag‘on shartlarini buzib gunohi azimga qo‘l
urganigina emas edi, bu voqea xoqonning dilida achchiq, o‘chmas va uyatli iz
qoldirgan butunlay boshqa bir tarixni esiga soldi.
Yoshligida bo‘lib o‘tgan voqeani eslab yurak-bag‘ri qon bo‘ldi. Otasiz o‘sgan
Temuchin davri kelib Rub’i maskunning hukmroni bo‘lishini hech kim, hatto o‘zi
ham xayoliga keltirmagan. O’shanda bo‘z bolalik paytida og‘ir bir isnodga
qolgan. Bolaligidayoq ota-onalari unashtirib qo‘yishgan qaylig‘i Bo‘rteni
uylanganiga bir oy bo‘lmasdanoq qo‘shni merkit qabilasi bostirib kelib o‘g‘irlab
ketgan. Temuchin merkitlarga hujum qilib xotinini qutqarib kelguncha oradan
talay kun o‘tadi, xon dunyoga hukmron bo‘lmoq, taxtda o‘tirib o‘z nomi-ni abadiy
yuksaklikka ko‘tarmoq uchun, hamma o‘tgan narsalarni unutmoq uchun ko‘p
ming qo‘shin bilan G’arbga yurish qilayot-gan hozirgi paytda ham o‘sha
mudhish kunlarni eslashga yuragi betlamadi. O’shanda kechasi merkitlar uch
kunlik qon-li jangdan so‘ng ayovsiz hujumga bardosh berolmay faqatgina o‘z
jonlarini saqlab qolish uchun uyur-uyur yilqilari-yu, qarorgohlarini tashlab
qasosdan qo‘rqib tum-taraqay qochib keta boshladilar. Qasos haqidagi
qasamda bunday deyiladi.
…Jonliq so‘yib, qon chiqardik,
Qadimiy bayroq, shonli bayroq.
Bayroqni qonga soldik,

Dovul qoqdik dang‘illatib,
Qoyaga ursa, tosh kesar,
Bo‘yinga ursa, bosh kesar.
Qilichni qiya bog‘ladik,
O’q o‘tmas sovut kiydik.
Endi merkit, ajaling yetgani shu.
Ont ichdik:
Bittang ham sog‘ qolmaysan — yo‘q qilamiz,
Makoningni yaydoq qilamiz.
Ana shu qasamga sodiq qolish uchun hamma jon berib, jon olib jang qildi,
qorong‘i kechada baqiriq-chaqiriq, dodu-faryodlar avjiga mindi, sarosimaga
tushib qochayotganlar orasida yopiq aravada xotin-xalaj ketayotgan edi.
Temuchin xotinini yo‘qotib qo‘ygan edi, u xotinini topa olmasdan jon achchig‘ida
«Bo‘rte! Bo‘rte! Qaerdasan, Bo‘rte!» deb qichqirib, rafiqasini chaqirar, o‘zini
o‘tga ham, suvga ham urib zir yugurar edi. Lekin Bo‘rtedan darak topolmasdi,
nihoyat Temuchin bir yopiq aravani quvib yetdi, yigitlari aravakash ayollarni qatl
qilib bo‘lishgach, xotinining ovozi eshitildi: U «men bu yerdaman! Men
Bo‘rteman» deb aravadan o‘zini yerga otdi. Temuchin otidan sakrab tushdi-da,
qorong‘ida bir-birining quchog‘iga otilishdi. Temuchin yosh xotinini sog‘-salomat
topib bag‘riga bosib turgan onda yuragida nashtar sanchilganday og‘riq sezdi –
undan qandaydir begona hid anqirdi, bu ehtimol, Bo‘rtening silliq va iliq
bo‘ynidan o‘pgan biron giyohvand erkak zotining isidir, u shu haqda o‘ylar ekan,
o‘z labini qonatib tishlaganicha turib qoldi. Yonverida esa ayovsiz jang, urush
davom etmoqda, jon berib, jon olish davom etayotir.
Shu-shu u jangga boshqa kirmay qo‘ydi. Asirlikdan qutqarib olgan xotinini
aravaga o‘tirg‘izdi-da dilini qiynayotgan butun sirni aytib solmaslik uchun o‘zini
qo‘lga olib orqaga qaytdi. Shundan buyon butun umri vujudi qiynoqda.
Xotinining dushman qo‘liga o‘z xohishi bilan tushmaganini yaxshi biladi.
Shunday bo‘lsa ham vijdon azobi tinchlik bermaydi unga — nega xotini ozibto‘
zmagan? Axir uning bironta sochi to‘kilmabdi. Demak, Bo‘rte asirda qiyinchilik
ko‘rmagan, rang ko‘r, hol so‘r. Bu haqda o‘shanda ham, undan keyin ham
ikkalasi ochiqchasiga gaplashishga jur’at etishmadi.
Merkitlar Temuchin bilan bo‘lgan jangda yengilgandan so‘ng bu qabilaning
boshqa o‘lkalarga yoki borish qiyin bo‘lgan joylarga ko‘chib ketishga ulgura
olmagan vakillari hech qanday xavf tug‘dirmas, ko‘plari molboqar va xizmatkor
bo‘lib ishga kirgan yoki qul bo‘lib ketgan edi, shundan keyin ham endi
Chingizxon nomi bilan mashhur bo‘lgan o‘sha alamzada Temuchinning
merkitlardan hamon ayovsiz o‘ch olishining sababini hech kim tushunmas edi.
Oqibatda qochib ketishga ulgurmagan barcha merkitlar qirib tashlandi, ulardan
birontasi ham Bo‘rte merkitlar qo‘lida asirda bo‘lganligiga aloqador biron narsa
aytib bera olmas edi.
Keyinchalik Chingizxon yana uchta xotin oldi, lekin taqdirning o‘sha ilk
shafqatsiz zarbasidan qolgan dardni hech nima davolay olmadi. Xoqon butun
umri ana shu dard bilan yashadi. Ana shu qon talashib turgan, lekin zohiran
hech kimga ko‘rinmaydigan qalb yarasi bilan yashab keldi. Bo‘rte to‘ng‘ich o‘g‘li
Jo‘chini tug‘ib bergandan keyin Chingizxon o‘z xotinining homiladorlik kunlarini
sinchkovlik bilan hisoblab chiqdi, shundan keyin aniq bir fikrga kela olmadi:
unday bo‘lishi ham, bunday bo‘lishi ham mumkin, bola uning o‘g‘li bo‘lishi ham,
bo‘lmasligi ham mumkin. Uning or-nomusiga yuzsizlarcha chang solgan
qandaydir noma’lum kishi Chingizxonning bir umrga tinchini buzdi.
Harbiy yurishda kashtado‘z bilan o‘ynashib bola tug‘dirib qo‘ygan o‘sha

noma’lum yigitning xoqonga hech qanday aloqasi bo‘lmasa ham, jahongirning
qoni qaynab ketdi.
Ba’zan kishiga dunyo ko‘z ochib yumguncha ostin-ustun bo‘lib ketganday
tuyuladi. Buyuk xoqonning dilida xuddi ana shunday bir tug‘yon junbushga
kelgan edi. Atrofda esa hamma narsa o‘zgarmagan, oldin qanday bo‘lsa
shunday. Ha, oldinda qora otlar minib bayroqdorlar qo‘llariga ajdaholar rasmi
solingan bayroqlarni ushlab mag‘rur borishmoqda, xoqon esa odatdagiday
jonajon Xubasini minib olgan, uning yonida va orqa tomonida mulozimlar
jahongirga lutf aylab otlariga qamchi bosib borishmoqda, atrofni sodiq soqchilar
— «ponsodlar», navbatchilar o‘rab olgan, butun dashtni ufqqa qadarli harbiy
tumanlar — armiyaning zarbdor kuchi hamda minglab aravalar, qo‘shinlar
egallab olgan. Tepada, odamlar dengizi ustida xoqonning sodiq oq buluti —
Tangri Taoloning inoyati yurishning birinchi kunlaridan boshlab olam kezar edi.
hech nima o‘zgarmagan, ilgari qanday bo‘lsa xuddi shunday edi go‘yo, biroq
dunyoda nimadir o‘zgarib, xoqonning g‘azabini avj oldirmoqda edi. Demak,
kimdir uning irodasiga qarshi ish qilgan, demak kimdir o‘zining shahvoniy
ehtirosini xoqonning buyuk maqsadlaridan yuqori qo‘yishga jur’at etgan, demak,
kimdir qasddan uning farmoniga zid ish qilgan! Uning suvoriylaridan kimdir
namunali harbiy xizmat qilishdan, xoqonga so‘zsiz itoat etishdan ko‘ra to‘shakda
ma’shuqasining pinjiga kirishni a’lo ko‘rgan! Va qandaydir notavon ayol,
kashtado‘z, undan keyin hech kim kashta tika olmaydiganday xon qatag‘onini
bir tiyin qilib tug‘ib olishga jur’at etgan, holbuki aravalardagi boshqa ayollar
maxsus ruxsat bo‘lguncha bola bo‘lib qolmasin deb o‘z nafslarini tiyishgan.
Bu fikrlar uning dilida yovvoyi o‘t, qalin o‘rmon kabi o‘sib, g‘azabdan ko‘z nurini
xiralashtirdi, xoqon shuni ham tushunar ediki, bu aslini olganda favqulodda
ahamiyatga molik katta voqea emas edi, yana bir ko‘ngli shafqatsiz bo‘lishni,
jiddiy jazo berishni, qonunbuzarlarni butun cherik oldida qatl qilishni talab etib,
boshqacha bo‘lishi mumkin emasligini ta’kidlar edi.
Charchoq nimaligini bilmaydigan yo‘rg‘a Xuba xoqon ustidan
tushmagandanmikin, bu gal o‘zini ortiqcha yuk ko‘targanday, yuk borgan sayin
ortib borayotganday sezdi, har doim bir tekisda o‘qday otiladigan yo‘rg‘a bu
safar ola-chalpoq libos kiyganday ter ko‘piklariga o‘randi, otning bunaqa
bo‘lganini hech ham eslay olmaydi.
Chingizxon qovog‘idan qor yog‘ib jim borar edi. Bunday qaraganda yurishda
hech qanday o‘zgarish bo‘lmagan, dasht lashkarlarining G’arbga tomon
harakatiga, dunyoni zabt etishdek buyuk rejalarini amalga oshirishiga hech
qanday kuch monelik ko‘rsatmas edi, lekin nimadir ro‘y bergan edi, xoqonning
amri-farmonlari cho‘qqisidan ko‘z ilg‘amaydigan oshiqday tosh qulab tushdi-yu
jahongir hokimiyati zil ketdi. Bu esa xoqonga tinchlik bermasdi. U ot ustida ham
shu haqda o‘ylar edi: bu fikr tirnoq tagiga kirgan zirapchaday qalbini qiynoqqa
solar edi. Xoqon shu haqda mulohaza yuritgan sari bu ishda o‘z a’yonlarining
ayblarini tuya boshladi. Ular bu haqda bo‘lari bo‘lib bo‘yog‘i singgandan keyin,
ya’ni ayol tug‘ib olgandan so‘ng xabar qilishdi, ular oldin qaerda edilar, qayoqqa
qaradilar, nahotki ayolning ikkiqat davrida sezib bo‘lmasa? Ana shunday
qilinganda ish oson ko‘chgan bo‘lur edi — davosi suyuqoyoqni o‘g‘ri itday urib
haydashganda olam guliston bo‘lardi. Endi nima qiladi? Bu shum xabar
kelganda xoqon aravalar karvoni uchun mas’ul no‘yonni chaqirtirib, qattiq
so‘roqqa tutdi – kashtachi bo‘shanib bola tug‘ib olguncha, chaqaloqning yig‘isi
eshitilmaguncha hamma-hammasini nahotki hech kim payqamagan bo‘lsa,
bunisi qanday bo‘ldi? Buni qanday tushunmoq kerak? Xoqonning bu savollariga
no‘yon dudmal, mujmal javob qaytardi — Do‘g‘ulang ismli bayroqdo‘z har doim
bir chekkadagi alohida o‘tovda yashagan, ayol band ekanligini pesh qilib hech

kim bilan muloqotda bo‘lmagan, o‘zi bir aravada yolg‘iz yashagan, uning bitta
xizmatkori bo‘lgan ekan, xolos. Huzuriga ish bilan kelgan-larida kashtado‘z ipak
bilan tikiladigan bir to‘p gazlamani beliga o‘rab o‘tirarkan. Odamlar ayol buni
chiroyli ko‘rinish uchun shunday qilgan deb o‘ylashgan, chunki u go‘zallik
shaydosi bo‘lgan ekan. Shuning uchun ham ayolning ikkiqatligini payqab
bo‘lmagan. Bolaning otasi kimligi noma’lum. Kashtado‘z esa hali so‘roq
qilinganicha yo‘q. Xizmatkor bo‘lsa, o‘limdan xabarim bor, ammo bundan
xabarim yo‘q, deydi.
Chingizxon bu hodisaning unchalik e’tiborga molik emasligi haqida o‘yladi, biroq
bola tug‘ishni taqiqlagan o‘zi, shuning uchun qo‘shin boshliqlari o‘z hayotidan
qo‘rqib, bo‘lib o‘tgan voqea haqida hokimi mutlaqqa tezroq xabar berishga
oshiqar edi. Demak, xoqon o‘z farmoni oliysining quli bo‘lib qoldi. Buyrug‘idan
chekina olmaydi. Endi jazo muqarrar edi.
Yuzboshi Erdene yarim kechaga yaqin shoshilinch topshiriqlar borligini bahona
qilib, mingboshi huzuriga borishini aytdi, bu esa sevgilisi bilan shu kechasi
qochib ketish uchun bahona topib qo‘nim joyidan chiqishning yo‘li edi. Erdene
xoqonning bu voqeadan xabari borligini, u o‘zining bolani olib Do‘g‘ulang bilan
qochib ketaolmasligini hali bilmas edi.
Yuzboshi Erdene bir otni minib, ikkinchisini ovchi itni ergashtirib olganday
yetaklab qo‘shinlar dam olayotgan yerdan eson-omon o‘tdi. Do‘g‘ulangning
o‘tovi yaqinidagi aravaga yaqinlashganda Xudodan faqat bir narsani: «poko
parvardigoro, no‘yon soqchilarining yuzini nari qil» deb iltijo qildi. No‘yon
soqchilari boshqalar orasida eng injiq, eng qattiqqo‘l soqchilar edi, bordiyu
suvoriylardan birontasi bo‘za ichib mast yurganini sezsa bormi, hech qachon
ayashmaydi, uni ot o‘rniga aravaga qo‘shib, qamchi bilan urib haydashadi.
Erdene o‘z qo‘mondonligi ostidagi yuz chamasi jangchini tashlab qochib ketar
ekan, ushlab olishsa oliy jazoga hukm qilishlarini, kigizga o‘rab dimiqtirib yoki
osib o‘ldirishlarini bilar edi. Faqat boshqa o‘lkalarga, o‘zga mamlakatlarga
qochib keta olgandagina joni omon qolishi mumkin edi.
Bu kechasi ham oy dashtga sutday oq yog‘du sochib turibdi. Qayoqqa bormang
lashkar qo‘nimlari, gulxanlar atrofida uzala tushib yotgan askarlar, uyur-uyur
yilqilar. Ana shunday odamlar bilan aravalar dengizida birovning qayoqqa
ketayotgani bilan kimning nima ishi bor. Yuzboshi Erdene yo‘lga chiqishdan
oldin shuni nazarda tutgan edi, uning Do‘g‘ulang bilan o‘g‘lini olib qochib ketishi
hech gap emas edi, lekin peshonaga bitilgani boshqacha ekan.
U falokat ro‘y berganini ustalar qarorgohiga yaqinlashishi bilan payqadi.
Yuzboshi shartta otdan tushdi-da, otlarini jilovidan ushlab soyada qotib turdi.
Ha, falokat yuz bergan edi. Chekkadagi o‘tov yonida lovillab yonib turgan
gulxan atrofga qandaydir tashvishli nur taratayotganday. O’nga yaqin yasovullar
gulxan atrofida ot ustida turib qattiq-qattiq gapirishyapti. Uch kishi shosha-pisha
aravaga ot qo‘shayotgan edi. Do‘g‘ulang kechasi ana shu aravada qochib
ketishi kerak edi. Shundan so‘ng yasovullar o‘tovdan Do‘g‘ulangni bolasi bilan
olib chiqishdi. Do‘g‘ulang o‘zining suvsar po‘stinini kiyib bolasini bag‘riga
bosgancha, rangi o‘chgan, qo‘rqqan, najotsiz bir holda gulxan yonida turar edi.
Yasovullar undan nimalarnidir so‘rar edi: «Javob ber? Senga aytayapman,
javob ber! Manjalaqi, fohisha!» degan qichqiriqlar quloqqa urildi. Shundan so‘ng
xizmatkor Oltunning chinqirig‘i eshitildi. Ha, bu o‘sha ayolning ovozi edi. Oltun
ovozi boricha baqirib der edi: «Men qayoqdan bilay?! Nega meni urasanlar?
Uning kimdan tug‘ib olganini qaydan bilaman! Ha, yaqinda bola tug‘ib olgani
rost, o‘zlaring ko‘rib turibsanlar. Xo‘sh, voqeaning bundan to‘qqiz oy oldin
bo‘lganiga aqllaring yetmaydimi? Buning qachon va kim bilan nima qilganini
men qayoqdan bilishim mumkin?! Nega meni urasanlar. Bechora ayolni nega

qo‘rqitasanlar, sho‘rlikning yuragi chiqib ketdi-ku! Uning emizikli bolasi bor-ku!
Yo‘q deganda sho‘rlik ayolning xizmatlarining yuzini qilsalaringchi — senlar
yurish qilayotganda dast ko‘tarib yurgan hamma harbiy bayroqlarni shu ayol
tikkan-ku! Nega endi uni o‘lguday urayapsanlar, nega?»
Sho‘rlik Oltun oyoq ostida qolgan nimjon niholday nima qila olar edi, hatto
yuzboshi Erdene ham aralashishga jur’at eta olmadi. Aralashganda qo‘lidan
nima ham kelar edi?! Ulardan ko‘p deganda bitta-ikkitasini o‘ldirib keyin o‘zi
o‘lar. Bundan na hojat! Yasovullar shu yo‘l bilan yen-gib kelishgan. Ular
chiyabo‘riga o‘xshab gala-gala bo‘lib hujum qilishadi, odamlarning tit-pitini
chiqarib qon to‘kishadi.
Oradan sal o‘tmasdan yasovullar Do‘g‘ulangni bolasi bilan sudrab kelib aravaga
tiqishdi. Oltunni ham turtkilab olib kelib ularning yoniga o‘tqazishdi-da,
qayoqqadir olib ketishdi.
Chor atrof birpasda tinchib, jonzotdan darak qolmadi.
Shundan keyin uzoqdan itlarning vovullashi, ot-toylarning kishnashi, yana
qandaydir ovozlar quloqqa chalina boshladi.
Kashtachi Do‘g‘ulang yashab turgan o‘tov yonida yoqilgan gulxan yonib bo‘lib
o‘chay-o‘chay deb qolgan edi. Osmoni falakda g‘am-tashvish nima ekanini
bilmasdan jimgina yog‘du sochib turgan yulduzlar odamlarning tinimsiz yuguryugurlariyu
ayovsiz kurashlarini sezmaganday, ovloq qolgan sayxonlikka beparvogina
boqib turibdi — bo‘lari bo‘lib, bo‘yog‘i singgan edi.
Yuzboshi Erdene yomon tush ko‘rib uyg‘ongan odamday bir seskanib tushdi-da,
yetaklab kelayotgan otning boshidagi yuganini qon yurishmay qolgan sovuq
qo‘llari bilan yechib, uloqtirdi. Yugan sharaq etib yerga tushdi. U entikib, nafas
olishi tobora qiyinlasha boshladi. Yugansiz qolgan otning bo‘yniga bir urdi. Endi
bu ot erkin, hech kimga keraksiz edi, ot buni sezganday qorong‘ida o‘z uyuri
tomon chopa ketdi. Erdene qayoqqa borishini, nima qilishini bilmasdan bepoyon
dashtda bemaqsad qadam tashlay boshladi. Uning Oqyulduz laqabli qashqa oti
egasi yetagida jimgina ketmoqda, Erdene bu otda qancha janglar qilgan, lekin,
na iloj, sevgili yori bilan jigarporasini aravaga solib shu otida qutqarib qololmadi.
Erdene ko‘zdan qolganday boshi oqqan tomonga ketaverdi, ko‘z yoshlari
shashqator bo‘lib soqolidan oqib tushayotgan edi. Erdene oydin kechada o‘ksibo‘
ksib yig‘lar edi. U o‘z galasidan haydalib dunyoda yakka-yolg‘iz qolgan
yirtqichga o‘xshash oyog‘ini sudrab qadam tashlar edi: eplasang — yasha,
eplayolmasang — o‘lib ketaver. Boshqacha yo‘l yo‘q. Endi u nima qilishi,
qayoqqa bosh suqishi kerak? O’lishdan, o‘ziga pichoq urishdan, ko‘kragiga,
alamdan siqilayotgan yuragiga xanjar sanchishdan boshqa yo‘l qolmadi —
yurak-bag‘rini ezayotgan dardu alamdan qutulishning yo‘li shul, yana bir yo‘li —
dunyodan etak silkib oyoq yetgan joyga bosh olib ketish edi. Nochor qolgan
yuzboshi o‘zini tappa yerga tashladi-yu, tosh bormi, qum bormi titkilay ketdi,
lekin yer yorilib uni o‘z komiga tortmadi, shundan so‘ng boshini ko‘tarib,
cho‘kkalab o‘tirdi-da belbog‘idagi xanjariga qo‘l uzatdi.
Dashtda sokinlik, jonzotdan darak yo‘q, tepada yulduzlargina shivirlashadi.
Faqat yonidagi sodiq do‘sti Oqyulduz oydinda sabr-toqat bilan jim turibdi,
egasining imdodini kutib, pishqirib-pishqirib ham qo‘yadi.
O’sha tong paytida dovulchilar tepaga chiqib olib yurish boshlamasdan oldin
dovullarini urib barchani jam bo‘lishga undadi. Dovullar momaqaldiroq
gumburlaganday gulduros shovqin bilan xabar berib daranglar edi. Ho‘kiz
terilaridan yasalgan dovullar qopqonga tushib qolgan yo‘lbarsga o‘xshab na’ra
tortar, bo‘kirardi. Dovullarning yo‘lda ketayotib bola tug‘ib qo‘ygan Do‘g‘ulang
ismli kashtado‘z buzuq ayolning qatl etilishi marosimiga xaloyiqni
chorlayotganidan ham ko‘pchilik bexabar edi.

Dovullarning quloqni qomatga keltirgan shovqini ostida tepalik atrofiga qurolyaroqlarini
shay qilib sonsiz suvoriylar to‘planishdi. Nariroqda aravalar,
aravalarning ustida qo‘shinlarga xizmat qiladigan kishilar, har xil ustalar – o‘tov
ustalari, qurolsozlar, egarsozlar, chevar ayollar, erkaklar va ayollar: hammalari
yosh-yalang, barchalari nasl beradigan navqiron avlodlar. Hammaga saboq
bo‘lsin uchun, barchaning diliga qo‘rquv solish uchun gunohkor ayol butun
xaloyiq oldida qatl etiladi. Xoqon izmidan bosh tortganlar bilib qo‘yishsin, kimki
farmonga bo‘ysunmasa ular ham qatl etilajak.
Dovullar gumburlagandan gumburlab, kishilarning qonini yaxlatib, diliga yanada
qo‘rquv solar edi. Bu ishlarning hammasi Chingizxonning buyrug‘i va ishtiroki
bilan bo‘layotgan edi.
Va nihoyat bebosh ayolni qatl etish haqidagi farmoni oliyga imzo chekkan
xoqonni dovullarning tinim bilmas gumburlari ostida oltin taxtiravonda tepaga
olib chiqishdi, ayol o‘lim xavfi ostida ham bolaning otasi kim ekanini aytmadi.
Taxtiravonni oftobda qovjiragan o‘t-o‘landan tozalangan sayxonlikka qo‘yishdi.
Atrofda og‘zidan olov purkab turgan ajdaholarning rasmlari ipakda tikilgan
bayroqlar endigina yuz ko‘rsatayotgan quyosh nuridan yog‘dulanib, shamolda
hilpiramoqda. Shiddat bilan sakrashga tayyorlanayotgan ajdaho xoqonning
ramzi edi. Lekin kashtado‘z tug‘da tasvirlagan ajdaho xoqonning emas, balki
boshqa birovning timsoli ekanligi jahongirning yetti uxlab tushiga ham kirmagan.
Bu esa qo‘li gul ayolning qo‘ynida erkalangan dovyurak ajdaho edi. Ana shu
ajdahoday jasur, alp qomatli yigit bilan suyushib, uning ramzini bayroqqa tikkani
uchun boshidan judo bo‘layotgani hech kimning xayoliga ham kelmas edi.
Qatl daqiqalari yaqinlashmoqda edi. Dovullarning ovozi asta-sekin pasaya
bordi. Qotillik onlarida pashsha uchsa eshitiladigan sokinlik hukm surmog‘i
kerak. Ana shunday jimjitlik paytlarida odamning tani yaxlay boshlaganday, vaqt
ham parchalanib, yoyilib-chaplashib bir joyda turib qolganday bo‘ladi. Jazo ijro
etildi deguncha dovullar yeru ko‘kka g‘ulg‘ula solib yana o‘kira boshlaydi, bu
tomoshabin bo‘lib turgan xaloyiqda «ajab bo‘ldi, zap bo‘ldi bu qanjiqqa»
deganday o‘z jonining omon qolganiga shukronalar aytish hissini uyg‘otish yo‘li
edi, «har kimning joni o‘ziga» degani shu bo‘lsa kerak-da!
Dovullar jimib qoldi. Turganlar hayajondan dong qotib qolishdi, hatto otlar ham
ustidagi chavandozlarini unutganday quloqlarini ding qilib jim turdi. Chingizxon
o‘zi ham imo-ishorasiz tosh haykalga aylandi qoldi. Jahongirning qattiq qisilgan
lablari va tik boqadigan kichik ko‘zlarining sovuq nigohi hayajondan boshini tik
ko‘targan ilonni eslatardi.
Jazo bajariladigan joyga yaqin turgan Do‘g‘ulangni olib chiqishganda
dovullarning ovozi o‘chdi. So‘laqmonday yasovullar ayolning qo‘ltig‘idan
ushlashib ikki ot qo‘shilgan aravaga chiqazishdi. Ho‘mraygan yosh yasovul
Do‘g‘ulangni tik turg‘izib orqasidan ushlab turdi.
Elning og‘ziga elak bo‘larkanmi, ko‘plar, ayniqsa ayollar shov-shuv ko‘tara
boshladi: Ha, kashtado‘zi shu ekan-da! Yuzi qursin bu g‘arning? Surayyo!
Erining kim ekanini bilmasa! Yoshgina, binoyiday chiroyli ekan, biron no‘yonga
ikkinchi yoki uchinchi xotin bo‘lib tegib olsa o‘larmidi?! Chol bo‘lsa nima qipti,
ering bormi-bor deb tashvishsiz gerdayib yuravermaydimi! Bunga er kerak
emas, o‘ynashdan bo‘lsa ham tug‘ib olsa hisob ekan. Xoqonning yuziga tupurdi
qo‘ydi. Ana endi jazosini tortsin. Tuyaga osib o‘ldirishsin megajinni! Yengil
oyoqliging boshingni yedi, ma’shuqai sohibjamol!
Ana shu kabi achchiq-chuchuk so‘zlar dovullarning g‘azabnok dang‘irdung‘
uriga hamohang edi — Ho‘kiz terisidan yasalgan dovullar xoqonning
nafratiga yo‘liqqan bir urg‘ochiga nisbatan nafrat uyg‘otish, uni sharmandai
sharmsor qilish uchun ham ana shunday jon kuydirib gulduros ila jar solmoqda.

— Hu ana xizmatkoriga qaranglar! Yana bolani ko‘tarib olganiga o‘lasanmi? —
deb qichqirishar edi aravalardagi ayollar bir baxti qoraning baxtsizligidan
sevinganday. Ha, o‘sha ayol chindan ham Oltun ismli xizmatkor edi. O’sha ayol
chaqaloqni lattaga o‘rab olib ko‘tarib kelyapti. Oltun zarbdor yasovul nazorati
ostida qo‘rqa-pisa alang-jalang boqib bukchayib bolani ko‘tarib borar ekan,
o‘limga hukm qilingan kashtachi ayolning chindan ham jinoyatchi ekanini
isbotlaganday qadam tashlar edi.
Jinoyatchilarni hammaga ko‘rsatib olib o‘tishdan maqsad qotillik oldidan
xaloyiqning yuragiga qo‘rquv solish edi. Do‘g‘ulang endi jazoning haq ekanini,
rahm-shafqat haqida so‘z bo‘lishi mumkin emasligini tushundi.
hammaning ko‘z oldida sharmandai sharmisor qilib o‘tovdan olib chiqishdan
oldin Do‘g‘ulang bolasini oxirgi marta emizib olishga ulgurgan edi. Hech
narsadan bexabar sho‘rlik chaqaloq chapillatib mammasini so‘rar ekan,
dovullarning sekinlashib borayotgan saslari allalaganday mudrab ham oldi.
Xizmatkor Oltun qoqib qo‘ygan qoziqday ona-bolaning oldidan bir qadam nari
jilmadi. U faryod solib yig‘lashdan o‘zini tiyib sekingina yig‘lar ekan, har gal
og‘zini kafti bilan to‘sib olar edi. Shu og‘ir daqiqalarda ham ular bir-ikki og‘iz
gaplashib qolishga ulgurishgan edi.
— U qaerlarda yuribdi ekan? — ohistagina shivirladi Do‘g‘ulang, bolani ikkinchi
ko‘kragiga olar ekan, garchi o‘zi bilmaganini Oltun bilmasligiga aqli yetib tursa
ham.
— Qaydam, — dedi Oltun ko‘z yoshini oqizib. — Uzoqlarda yurgan bo‘lsa
kerak.
— Qani endi shunday bo‘lsa! Aytganing rost bo‘lsin! Xudoga yolvorganday dedi
Do‘g‘ulang. — Xizmatkor achchiq-alamda bosh irg‘adi. Har ikkalasining
xudodan so‘ragani bitta — iloyim yuzboshi yashirinib qolgan bo‘lsin, uzoqqa
qochib ketgan bo‘lsin, shaboxun urgani rost bo‘lsin!
O’tov ortidan ovozlar, qadam sharpalari eshitildi:
— Qani, murdorlarni keltir buyoqqa, sudrab kel! Kashtado‘z oxirgi marta bolasini
bag‘riga bosib, uning totli hididan alam bilan nafas oldi va uni
qaltiragan qo‘llari bilan xizmatkorga tutdi:
— O’lmasa qarab turarsan.
— Unday deya ko‘rma! — Oltun qo‘shqo‘llab bolani olar ekan, o‘zini tutolmay
ho‘ngrab-ho‘ngrab yig‘lardi.
Yasovullar chopib kirib, ularni tashqariga sudrab chiqishdi.
Quyosh ufqdan andak ko‘tarilib dasht yalangliklarini o‘z nuridan bahramand qila
boshladi. Gunohkor kashtachi qatl etildi deguncha buyuk yurishni davom
ettirishga tayyor turgan qo‘shinlaru aravalarni gir atrofdan buyuk Sario‘zak
dashtlari o‘rab olgan. Dashtdagi bir tepalik ustida xoqonning taxtiravoni
oltinlanib turibdi. Do‘g‘ulang o‘tovdan chiqqan zahoti taxtiravonga ko‘zi tushdi:
taxtiravon ustida xoqon savlat to‘kib o‘tiribdi, uning atrofida farmoni oliyga
tupurgan ayolning qo‘li bilan tikilgan bayroqlar shamolda hilpirab turibdi.
Chingizxon shohona soyabon tagida o‘tirib tepalikdan chor atrofga dasht
kengliklariga, qo‘shin-cheriklarga, ot-aravalarga ko‘z qirini solmoqda, osmoni
falakda sodiq oq bulut soya solib turibdi. Kashtado‘z ustidan chiqarilgan hukm
ijrosi deb bugun yurish kechiktirildi. Bu ham kerak edi. Bunday sharoitda hukm
ijro etilmasdan turib yo‘lga chiqib bo‘lmaydi. Bu galgi o‘lim jazosi xoqonning
ishtirokida ijro etilgan birinchi va oxirgi qotillik emas — Har xil qonunbuzarlar
xuddi ana shu yo‘l bilan jazolangan va xoqonning shunga imoni komil bo‘ldiki,
jazoni xalq oldida, jangchilarning ko‘z o‘ngida ijro etish raiyatni oliy hokim
tomonidan o‘rnatilgan temir intizomga bo‘ysundirishning zaruriy sharti edi, nima
deganda insonda bir chekkasi hokimiyat qahridan qo‘rqib yaltoqlanish hissi

paydo bo‘lsa, ikkinchi tomondan o‘lim jazosiga boshqa birovlar mahkum
etilganidan mamnun bo‘lishdek tubanlik hissi nish uradi, oqibatda odamlar
shafqatsiz jazoni zaruriy shart deb qabul qiladilar va hokimi mutlaqlarning bu
yo‘ldagi dahshatli harakatlarini ma’qullabgina qolmay, qo‘llab-quvvatlaydilar
ham.
Bu gal ham kashtachi ayolni o‘tovdan sudrab chiqib, sharmandai sharmisor
qilish uchun aravaga solib aylantirib yurishganda odamlar ari to‘dasiga o‘xshab
jonsarak bo‘lib qolishdi. Chingizxonning chehrasida pashsha chaqqanchalik
ham o‘zgarish sezilmadi. Xoqon soyabon tagida o‘tirar ekan, uning atrofida
bayroqlar shamolda hilpirar va soqchilar tug‘ dastalari yonida metin haykallarga
o‘xshab tosh qotib turar edilar. Odamlar bilib qo‘yishsinki, g‘arbga qilinayottan
buyuk yurish yo‘lidagi har qanday g‘ov, hatto arzimas to‘siq ham chilparchin
qilinajak. Bu o‘lim jazosidan murod ham shu edi. Xoqon o‘sha bolali juvon
ustidan bu qadar shafqatsiz jazoga qo‘l urmaslik, uni afv etish mumkinligini dildilidan
tushunar edi, lekin bu mulohazani jo‘yali deb bilmadi — Har qanday
muruvvat, har qanday oliyjanoblik doim ko‘ngilsizlikka turtki bo‘ladi: hokimiyat
zaiflashadi, odamlar itoatsiz bo‘lib qoladi. Yo‘q, xoqon o‘z qaroridan pushaymon
chekmadi, uning faqat bir narsadan ko‘ngli g‘ash edi — o‘sha kashtachining
mahbubi kim ekanligi hamon noma’lumligicha qolayotgan edi.
Osib o‘ldirishga hukm etilgan ayol tushgan arava saf tortib turgan qo‘shinlar va
qator-qator ot-aravalar yonidan o‘tib borar edi, uning ko‘ylagining yoqasi
yirtilgan, sochlari hurpaygan, tong oftobida yog‘dulangan tim qora qalin sochlari
uning bo‘zdek oqargan qonsiz yuzini olomon nigohidan yashirib turar edi. Biroq
Do‘g‘ulang boshini egmasdan tevarak-atrofga loqaydlik bilan motamsaro boqib
borar ekan, endi o‘zgalardan yashiradigan siri qolmagandi. Ha, bir yigitni
o‘zining jonidan ham a’lo ko‘rgan, uning adoqsiz muhabbatidan tug‘ib olgan ayol
ana shu edi. Xaloyiq esa uning sirlarini bilishni istardi. Odamlar qichqira
boshladilar:
— Ey tul biya, ayg‘iring qani? Kim o‘zi u? Olomon gunohi azimdan forig‘ bo‘lish
ilinjida birovning o‘limiga noilojlikdan guvoh bo‘lib turishdan
hayajonlanib, g‘azabi qaynab faryod sola boshladi:
— Qanjiq osilsin! Darhol osilsin! Nega imillashadi? O’lim jazosini ijro etuvchilar
ham jazavasi qo‘zigan olomon junbushga kelib kashtachi o‘z gunohiga
iqror bo‘ladi, jazmanining kim ekanini aytib beradi deb umid qilgan bo‘lsalar
kerak. Shu payt taxtiravon tarafidan xoqonning xizmati yo‘lida sallasini keltir
desa kallasini qo‘shib oladigan bir no‘yon ot choptirib kela boshladi. U o‘limga
olib ketilayotgan kashtachi tushgan arava bilan bolani qo‘lida ko‘tarib
kelayotgan xizmatkor ayol yoniga kelib to‘xtadi:
— To‘xtanglar shu yerda! — dedi-da saf tortib turgan suvoriylarga qarab bor
ovozi bilan murojaat qildi: — Hamma eshitsin! Bu beandisha megajin bolaning
otasini aytib bersin! U kim bilan o‘ynashib yurgan ekan? Endi menga qara,
manjalaqi, mana shu turgan erkaklar orasida bolangning otasi bormi?
Do‘g‘ulang rad javobini berdi. Turganlar yana quloqlarini ding qilib guvillay
boshlashdi. Arava olg‘a qarab sekin yuraverdi. Yuzboshilar bir-birlariga:
— Bizning aravada unaqasi yo‘q, uning eri sening aravangda bo‘lib
chiqmasin, — deb ta’kidlashardi.
O’sha baqiroq no‘yon undan battar jahlga minib, kashtachidan chaqaloqning
otasi kim ekanligini aytib berishni qayta-qayta talab qila boshladi.
Arava yana bir to‘p suvoriylar oldiga kelib to‘xtashi bilan tag‘in ayoldan
so‘rashdi:
— Aytchi, haromi, sen kimdan tug‘ib olding? Xuddi ana shu safda, o‘zining yuz
suvoriysiga bosh bo‘lib, yuzboshi Erdene qashqa Oqyulduz otida

turardi. Do‘g‘ulang bilan Erdene bir-birini ko‘rib qolishdi. Shovqin-suronda
ularning uzoq tikilib turganlarini, Do‘g‘ulangning seskanib, to‘zg‘ib ketgan
sochlarini tartibga keltirganini, chehrasining bir lahza yonib-yorishib ketganini
hech kim sezmadi. Bu ko‘z urishtirishning Do‘g‘ulang uchun qanchalik
qimmatga tushganini, shu bilan birga bu lahza uning uchun qanchalik baxtli,
ayni vaqtda qanchalik azobli onlar ekanini faqat Erdenegina sezar edi.
Do‘g‘ulang bir zum o‘z hushini yig‘ib oldi-da qutirgan itday vovullayotgan
no‘yonning savoliga bamaylixotir javob qildi:
— Yo‘q, bolamning otasi bular orasida yo‘q! Shu so‘zlarni eshitish bilan
Erdenening kallasi shilq etib tushdi, u sir bermaslik uchun shu zahoti
boshini ko‘tarib, hech narsani bilmaganday qotib turdi, buni hech kim
payqamadi.
Jallodlar qatlga tayyor turishgan edi. Qora kiyim kiyib, yengini shimarib olgan
uch kishi ikki o‘rkachli dordaygan tuyani yetaklab o‘rtaga tushishdi. Tuya
deganning shunchalik kattasi ham bo‘lar ekan-da, otning ustida turgan
chavandozning kallasi tuyaning qorniga zo‘rg‘a yetar edi. Yalang dashtlarda
yog‘och-taxta anqoning urug‘i bo‘lganidan ko‘chmanchilar gunohkorni shu
usulda qatl qilib kelganlar — jazoga hukm qilingan kishilarni juft-juft qilib
tuyaning ikki o‘rkachi orasiga osishgan; buning uchun arqonning ikki uchi
ikkalasining bo‘yniga sirtmoq qilib bog‘lanadi-da, arqon tuyaning ustiga
tashlanadi, jinoyatchi bitta bo‘lsa, arqonning ikkinchi uchiga qum to‘ldirilgan qop
bog‘lanadi.
Qum solingan qop Do‘g‘ulang uchun oldindan tayyorlab qo‘yilgan edi. «Cho‘k,
cho‘k!» deb qichqirishib, qamchi dastasi bilan tizzasiga uraverib, baqiroq bug‘ra
tuyani cho‘ktirishdi. Beso‘naqay tuya oyoqlarini bag‘riga buklab yotib oldi, dor
tayyor bo‘ldi.
Dovullar sekin-asta jonlanib, tilga kira boshladi, hozircha pastroq jaranglab
turadi-da, kerak bo‘lib qolgan paytda quloq-miyani yeb, gulduros ovozlar
taratadi.
Shu paytda no‘yon gurullagan ovozda kashtachiga shunchaki ermak uchunmi
yana murojaat qila boshladi:
— Sendan so‘nggi marta so‘rayapman, esi past yengil oyoq ayol — o‘zingku
qatl etilasan, bolang ham bari bir o‘ladi! O’liming oldidan kimdan bo‘g‘oz
bo‘lganingni aytsangchi, nahotki kim bilan o‘ynashganingni bilmasang? O’ylab
ko‘r, balki bilarsan!
— Eslay olmayman. Bu ish ancha oldin va bu yerdan uzoqda bo‘lgan, — dab
javob berdi kashtachi.
Shunda erkaklar xoxolab, ayollar chiyillab kulib yuborishdi. No‘yon bo‘lsa tinmay
savol beraverdi:
— Eslay olmayman deganing nimasi? Nima, bozorda don olishibmiding?
— Ha, bozorda bir yo‘lini qilganmiz, — Ho‘mrayib javob berdi Do‘g‘ulang.
— Savdogarmidi yoki darveshmidi o‘sha ma’shug‘ing? Bozordagi o‘g‘rilardan
biri bo‘lmasin tag‘in?
— Savdogar ekanini ham, dunyo kezib yurgan darvesh ekanini ham bilmayman.
Yana kulgi ko‘tarildi. Savdogar deyishadimi, ovorayi jahon deyishadimi, o‘g‘ri
deyishadimi, Do‘g‘ulangga bari bir edi,
bozorda bo‘lgan ish deb bu savollardan qutilsa bo‘ldi.
Shu payt qalin lashkar orasidan kimningdir qattiq ovozi eshitildi:
— Bolaning otasi men bo‘laman! Mana men, bilib qo‘yinglar. Birdan atrofga
jimjitlik cho‘kdi, hamma serrayib qotib qoldi. O’sha jumard kim ekan, kashtachi
juvon sirini aytmasdan qatl etilayotgan bir onda o‘zini o‘limga urayotgan kim
ekan o‘zi?

Oqyulduzni qamchilab o‘rtaga yuzboshi Erdene kirib kelganda hamma o‘z
ko‘ziga ishonmay, og‘zi ochilib qoldi. Erdene otining tizginini tortib to‘xtatdi,
keyin u uzangiga oyog‘ini tirab, ot ustida tik turdi-da, xaloyiqqa qarab baland
ovoz bilan dedi:
— Ha, menman! Ha, o‘sha go‘dak mening o‘g‘lim! O’g‘limning oti G’unon!
O’g‘lim onasining ismi Do‘g‘ulang! Men esa yuzboshi Erdene bo‘laman!
Yuzboshi shu so‘zlarni aytib otidan sakrab tushdi-da, Oqyulduzning bo‘yniga bir
shapaloq urdi, ot orqaga burilib chopib ketdi.
O’zi esa kashtachi tomonga qarab yo‘l oldi, borayotib qurol-yaroq va sovutqalqonini
yechib uloqtirdi, Do‘g‘ulangni jallodlar mahkam ushlab turardilar. Hali
guvullagan xaloyiq endi jim bo‘lib, o‘zini o‘zi o‘limga olib borayotgan yigitga
tikilib qoldi. Erdene sevgilisi yoniga borib tiz cho‘kdi-da, uning oyoqlaridan
quchoqladi, Do‘g‘ulang esa yuzboshining boshiga qo‘llarini qo‘ydi, ular o‘lim
oldidan yana topishishdi. Xuddi shu paytda dovullar yeru ko‘kni boshiga ko‘tarib
gumburlay boshladi. Dovullar birday hammani o‘ziga itoat qildirish va hammani
hayajonga solib ehtirosini qo‘zg‘ash uchun tomog‘ini yirtib o‘kirmoqda edi.
Dunyoni, yeru ko‘kni larzaga solgan ovozlardan hamma hushyor tortdi,
mas’uliyat sezganday bo‘ldi, yurishga, yo‘lga chiqishga buyruq berildi. Jallodlar
hash-pash deguncha yuzboshini yerga yiqitishdi. Bir zumda yigitning qo‘llarini
orqasiga bog‘lab qo‘yishdi, kashtachi ayolni ham boylab-chulg‘ab ikkalasini
cho‘kib yotgan tuyaning ikki yoniga keltirishdi. O’rkachlar orasidan o‘tkazilgan
arqonning ikki uchidagi ilmoqlarni ikkalasining bo‘yniga solib, dovullar gumburi
ostida tuyani qamchilay boshlashdi. Tuya qamchi zarbiga chida-yolmay
og‘zidan ko‘pik sochgancha o‘kirib shaxt bilan o‘rnidan turdi. Ikki yonida bir-birini
jonidan aziz ko‘rgan ikki oshiq-ma’shuqning bir arqonga osilib, jon talvasasida
bu dunyodan ko‘z yumayotganini nor tuya jonivor qayoqdan bilsin.
Dovullar quloqlarni batang qilib turgan bir fursatda xoqonning taxtiravonini
tepalikdan qo‘lma-qo‘l qilib olib ketishganini ko‘pchilik sezmay qoldi. Xoqonning
ko‘ngli taskin topdi, jazodan kutilgan maqsadga erishildi, balki kutilga-nidan ham
ziyoda bo‘ldi — kashtachining dilini o‘g‘irlagan, farmoni oliyni pisand qilmasdan
bir ayol bilan o‘ynashib bola tug‘dirib qo‘ygan kimsa aniqlandi — u xonning
lashkar-boshilaridan biri bo‘lib chiqdi; aniqlanganda ham barchaning ko‘z
o‘ngida topildi va qatl qilindi. Xon sevikli yori Bo‘rteni olib qochib, qancha vaqt
quchoqlab yotib yurgan noma’lum badbaxtdan o‘ch olganday sezdi o‘zini,
Chingizxon Bo‘rte tug‘ib bergan o‘sha to‘ng‘ich o‘g‘lini uncha ham yaxshi
ko‘rmas edi.
Dovullar gumbirlagandan gumbirlar, ikki qaptalida bir arqonga osig‘liq ikki oshiqma’shuq
— Layli va Majnunning jonsiz tanalari osilgan tuya qadam sanab
bormoqda edi. Yuzboshi bilan kashtachining jonsiz tanalari tuyaning ikki yonida
osilgan holda sayr qilar edi — bu bo‘lajak jahongirning qonli shohsupasiga
qurbonlik edi.
Dovullar hamon tinim bilmay kishilarning diliga g‘ulg‘ula solar, hammani gangitib
qo‘yish istagida gumbirlar edi — buyuk maqsad yo‘lida yurish qilayotgan
xonning farmonidan bo‘yin tovlagan odamning taqdiri nima bo‘lishini hamma o‘z
ko‘zi bilan ko‘rib turibdi.
Yasovul-jallodlar jonli dorni — tuyani yetaklab qo‘shinlar va ot-aravalar yonidan
o‘tib borishdi, oldindan tayyorlab qo‘yilgan chuqurga jasadlarni naridan beri
ko‘mib bo‘lishguncha dovullarning ovozi o‘chmadi.
Keyin Chingizxonning dashtni qoplab olgan qo‘shinlari yana g‘arb tomon yo‘l
oldi. Sonsiz suvoriylar, ot-aravalar, so‘yishlik suvay mollar, qo‘yingchi yurish
qilib kelayotgan jonning hamma-hammasi Sario‘zakdagi ana shu bexosiyat
joydan ildamroq ketib olaylik deganday, shosha-pisha oldinga ketishdi. Bu

ardona qolgur manzilda boshini qayoqqa suqishni, dardu-alamini kimga aytishni
bilolmaydigan atigi ikki jon qoldi. Ular qatl etilgan oshiqlarning yetimchasi va
xizmatkor ayol Oltun edi. Endi ular hech kimga kerak bo‘lmay qoldi. Ular hech
kimning esida ham yo‘q edi. Yonlaridan o‘tib ketayotganlarning birontasi ham
ularga qiyo boqmadi. Hamma ulardan hazar qilar, olovdan qochganday qochar
edilar.
Bir ozdan so‘ng tevarak-atrofda ulardan bo‘lak jon qolmadi, na dovullar qoldi, na
tug‘lar… Ming-minglab otlarning tuyoq izlari, yangi tushgan tezaklar xon
qo‘shinlarining qaysi tomonga qarab ketganini ko‘rsatib turar edi — Sario‘zak
dashti bunga men guvohman deganday yastanib yotar edi.
Bepoyon dala-dashtda yolg‘iz Oltun chaqaloqni bag‘riga bosgancha serrayib
turib qoldi. Tirik jon borki, hammasi o‘lmaslik yo‘lini qiladi. Shuning uchun
kampir u yoq-bu yoqqa yura boshladi, o‘choqlar yonidan sal mujilgan suyaklar
deysizmi, tashlab ketilgan sarqitlar deysizmi, etagiga solib oldi. Bir yerda kimdir
unutibmi, atayinmi tashlab ketgan bir parcha po‘stak yotgan ekan, uni ham
yelkasiga tashlab oldi — kechasi ona-bola tagiga solib yotish uchun nimadir
kerak-ku!
Oltun nochor, noiloj qolgan edi — nima qilishini, qayoqqa borishini, qaerda
tunashini, chaqaloqni qanday qilib boqishini bilmas edi. Har holda kunduzi u
qadar dahshatli emas, qandaydir mo‘jiza ro‘y berib qolar degan umid uchquni
o‘chmas ekan, birdan kaftday cho‘lda mol qaytarib yurgan cho‘ponning olachig‘i
ko‘rinib qolsa-ya! Taqdirning o‘yinini qarang — butun umri birovlarning eshigiga
bog‘lanib, cho‘rilik qilgan ayol birdan erkin qushday ozodlikka yetishganda
qismat uni kishansiz tushovlab cho‘li-biyobonda norastaga bog‘lab qo‘ydi. U
o‘zini emas, bolani o‘ylab vahimaga tushar edi. Endigina tug‘ilgan chaqaloq
qorni ochib yig‘lay boshlasa uni qanday ovutadi, qanday emizadi, beray desa na
yegulik na ichgulik bor. Bola ochdan o‘lishi mumkin. Endi uning butun vujudi
vahimaga aylandi. O’ylab-o‘ylab hech o‘yiga yetmas, buning chorasini topmas
edi.
Xudodan birdan bir umidi — qandaydir mo‘‘jiza ro‘y bersa-yu, ana yutaman
degan ovloq dashtda odamlar uchrab qolishsa, ular orasida yosh bolali ayol
bo‘lsa-yu, norastani o‘sha ayolga topshirsa, o‘zi esa o‘la o‘lguncha unga cho‘rilik
qilsa…
Oltun ko‘z ilg‘amas dala-dashtda ne qilarini bilmay sarson-sargardon kezar,
tavakkal qilib bir sharqqa qarab, bir g‘arbga va yana sharqqa qarab yurar edi. U
bolani bag‘riga bosgancha tinim nimaligini bilmay qadam tashlar, bir joyda
turishga sabri chidamasdi. Tush payti bo‘lib qoldi, bola qorni ochganidan
tipirchilab, hiqillab yig‘lay boshladi… Ayol bolani qaytadan yo‘rgaklab, yana yura
boshladi, — uyoqqa bu yoqqa qadam tashlab chaqaloqni ovuntirmoqchi bo‘ldi.
Lekin bola ochlikka chidaydi deysizmi, undan battar yig‘iga kirdi, tinmay baqirib
yig‘layverganidan yuz-boshi ko‘karib ketdi. Nochor qolgan Oltun to‘xtadi-da,
ovozi boricha qichqirdi:
— Yo Tangrim, yordam ber, o‘zing oson qil! Bepoyon dalada esa ufqqacha
hech narsadan darak yo‘q — na bir tutun, na bir olov ko‘rinadi.
Cheksiz dashtu, cheksiz osmon, faqat kichkinagina oq bulut tepada sekingina
suzib yuribdi. Bola tipirchilab yig‘lar edi. Oltun toqati toq bo‘lib nola qildi:
— Xo‘sh, sen mendan nima talab qilasan, sho‘rlik bola?! Sho‘rish-g‘ovga uchun
dunyoga kelgan ekansan. Tug‘ilganingga yetti kun bo‘lmasdan g‘irt yetim
qolding. Seni men nima bilan boqaman, yetimcha? Ko‘rmayapsan-mi, bizga
yordam beradigan biron jon yo‘q atrofda. Ikkalamiz birday zor yig‘laymiz,
ikkalamiz birday badbaxtmiz, tepamizda faqat bir parcha oq bulut bor, osmonda
hatto qush ham ko‘rinmaydi, yolg‘iz oq bulut aylanib yuribdi… Endi qaysi bir

go‘rga kiramiz. Seni men nima bilan boqaman? Ikkalamiz sarson-sargardon
yuribmiz, otang bilan onangni bo‘lsa osib o‘ldirib ko‘mib tashlashdi. Odamlar
dovullarni yangratib, tug‘larini hilpiratib, urush qilsam deyishadi. Urushishmasa
bo‘lmasmikin? Begunoh, beayb sen norastani hamma narsadan benasib
qoldirib nimalarni izlab ketishdiykin?
Oltun bolani yupata olmay nari yugurdi, beri yugurdi, bag‘riga bosdi, allaladi,
ko‘nmadi. Dunyo ishlaridan bexabar chaqaloq nafasi og‘ziga tiqilib yig‘ladi, unga
onaning iliq sutidan boshqa hech narsa kerak emas edi. Oltun noiloj bir tosh
ustiga o‘tirdida, yig‘i va jahl bilan ko‘ylagining yoqasini yirtib yubordi, keyin
umrida bola emmagan so‘lgin ko‘kragini go‘dakning og‘ziga tiqdi:
— Ma, ma, ol. Hech vaqo yo‘q! Sutim bo‘lsa sendan ayarmidim, yetimcham?!
Menda sut nima qilsin? Sut yo‘g‘ini bilgach, dilimni tilka-pora qilmay ovunib
qolarsan! Men nimalar deyapman o‘zi?! Kimga gapirayapman? Mening sutsiz
ko‘kragimdan nima foyda, so‘zlarimdan ne naf senga?! Tangrim, qanday
azoblarga giriftor qilding meni?
Bola ko‘krakni og‘ziga olishi bilan yig‘idan to‘xtadi va butun vujudi bilan
rohatlanib cho‘lpillatib ema boshladi, tili va tanglayi bilan ko‘krakni qattiq so‘rar
ekan, mamnun ko‘zlarini bir ochib, bir yumar edi.
— Ko‘rdingmi, hech nima yo‘q, — dedi sekingina Oltun katta kishi bilan
so‘zlashayotganday. — Bo‘lsa, sendan ayarmidim? Endi sut yo‘q ekan deb
yana yig‘laysan. O’shandan seni qanday qilib ovutaman? Bu yog‘iga la’nati
cho‘lda qanday kun kechiramiz? Nima uchun meni aldading deb yig‘laysan-da!
Bo‘lsa, aldarmidim? Umrim cho‘rilikda o‘tib ketayotir, hech qachon hech kimni
aldagan banda emasman, rahmatli onam bolaligimda Chin-Mochinda bizning
urug‘imizda hech kim birovni aldagan emas, deb menga aytguvchi edi.
Shunaqa. Emaver, endi sut yo‘g‘ini bilib olasan.
Oltun shu zaylda sho‘rpeshona bola bilan sho‘rpeshona enagani qismat yanada
kuchliroq siquvga olajagini ko‘z oldiga keltirdi. Lekin enaga bolaning sutsiz
ko‘krakni qo‘yib yubormay, aksincha, yayrab-yashnab rohat bilan emayotganiga
tajjublandi.
Oltun ko‘kragini bolaning og‘zidan sekingina tortib olgan edi, o‘zining yuziga oq
sut sachraganday bo‘ldi, u hayron qolib, ko‘kragini yana bolaga berdi va bunga
ishonch hosil qilish uchun ko‘kragini bolaning og‘zidan yana tortib oldi.
Oltunning ko‘kragiga sut kelibdi. Endi u butun tanasida qandaydir yangi bir kuch
seza boshladi.
— Tangrim! — shuursiz xitob qildi Oltun. — qudratingdan aylanay, menga sut
ato qilding. Em, emaver bolatoy. Men ona bo‘lay. Sen mening o‘g‘limsan. Endi
sen o‘lmaysan, Tangri bizning iltijoimizni eshitdi. Men senga ne mashaqqatlar
bilan yetishdim. Mening G’unonim, bu otni sening otang bilan onang qo‘ygan.
Ota-onang seni dunyoga keltirganlari uchun o‘lib ketishdi. Sening rahmingni
yeb, menday bechoraning ko‘kragiga sut bergan Xudoyi taologa tasanno ayt!
Bunaqangisi tushiga ham kirmagan. Oltunning tanasi qizib, ter chiqdi. Hadsiz,
hududsiz cho‘lu biyobonda o‘ngu-so‘liga alang-jalang boqar ekan, Oltun na bir
jonni, na bir jonivorni ko‘rdi, faqat osmonu taoloda, quyosh hayotbaxsh nurini
sochar, tepasida mo‘‘jazgina oq bulut girdi-kapalak bo‘lib aylanib yurar edi.
Chaqaloq sutga to‘yib, tani yayrab uxlab qoldi, onaizor qo‘lida uning
mushtumdek joni taskin topdi va bir maromda nafas ola boshladi; ayol bo‘lsa
bugungi ko‘rguliklarni, dovullarning hamon qulog‘ida jaranglayotgan dahshatli
shovqinlarini unutib, onalik baxti dunyosining shirin onlari sari xayolan qadam
chekdi hamda yeru-osmon va sutning ajib hayotbaxsh ittifoqiga imon keltirdi.
Xuddi ana shu lahzalarda yurish davom etmoqda edi. Jahongirning dashtni
titratgan buyuk kuchlari g‘arbga tomon shaxdam qadam tashlab bormoqda edi.

Cheriklar, ot-aravalar, poda-poda mollar…
Soqchilar va a’yonlar qurshovida og‘zidan olov purkab turgan dahshatli
ajdaholar timsoli tushirilgan ipak yalovlar ortida charchoq nima ekanligini
bilmaydigan sodiq do‘sti, taqdirning o‘zi kabi betakror oq yolli, qora dumli
yo‘rg‘asi ustida Chingizxon borar edi.
Yo‘rg‘aning cho‘yan tuyoqlari ostida yer zirqirar, ortga tomon qochib
ketayotganday orqada qolar, ammo cheksiz-chegarasiz, nihoyasiz ufq tobora
kengayib borayotganday, yangi-yangi mavze-maydonlarni o‘ziga qo‘shib
olayotganday tuyular edi. Na intihosi, na ibtidosi bor edi bu ko‘hna dunyosining.
Kurrai zaminning cheksizligi-yu buyukligi qarshisida qum zarrachasi ila
mengzagulik xoqon o‘zi bilgan va ko‘rgan yerlargagina emas, balki uzoquzoqlarda
aql nigohi vositasida tasavvur qilgan o‘lkalarga ham egalik qilishga,
o‘zini Rub’i maskunning hukmroni deya tan olishlariga orzumand edi. Ana
shuning uchun ham zabt etish ilinjida yurish qilayotgan va qo‘shinlarga bosh
bo‘lib ketayotgan edi.
Qamchisidan qon tomgan xoqonning bu gal ham qovog‘i osig‘liq, og‘zidan bir
so‘zni sug‘urib olish amri mahol, lekin uning dilidan qandaydir xayollar
kechayotganini Xudodan boshqa hech kim bilmas edi. Xoqon kutilmaganda
otining boshini burib, shartta orqaga qaytayotganining sababini ham hech kim
tushunmay qoldi, u shaxt bilan otiga shu qadar tez qamchi bosdiki, ortda
borayotgan suvoriylar unga to‘qnashib ketishdan qo‘rqib, zo‘r-bazo‘r o‘zlarini
chetga olishdi. Xoqon tashvishga tushib, hatto qaltirayotgan qo‘lini ko‘ziga
soyabon qilib, har qancha ko‘kka boqmasin, oq bulutdan asar ham ko‘rmadi —
na oldinda, na orqada ko‘zga tashlanar edi bu oq bulut.
Xoqonning hamishalik hamrohi shu zayl birdan yo‘qoldi-qoldi. Ertasiga ham, ikki
kundan keyin ham, o‘n kun o‘tgandan keyin ham oq bulutdan darak yo‘q. Ha,
bulut xoqonni tark etgan edi.
Idil daryosiga yetgach, Chingizxon Ko‘k Tangrining o‘zidan yuz o‘girganini
tushundi. U nariga yurish qilmadi. Ovro‘pani zabt etish uchun o‘g‘illariga va
nevaralariga fotiha berdi-da, o‘zi orqaga,o‘lim topish va odam bolasi
topolmaydigan qilib dafn etilishi uchun O’rdasiga qaytdi.
* * *
Bu tomonlarda poezdlar g‘arbdan sharqqa va sharqdan g‘arbga qatnaganiqatnagan…
1953 yil fevral oyining o‘rtalarida Sario‘zak dashtlari orqali sharqdan g‘arbga
qatnaydigan yo‘lovchi poezdlar orasida bosh tomoniga maxsus vagon
qo‘shilgan bir poezd bor edi. Yuk vagonining shundaygina orqasidagi nomersiz
bu vagon tashqi ko‘rinishidan boshqa vagonlardan hecham farq qilmas edi,
faqat tashqaridan shunday edi — aslida maxsus vagonning bir qismi pochta
bo‘limi, ikkinchi qismi esa pochta blokidan mahkamlab ajratib qo‘yilgan edi,
vagonning ana shu qismi davlat xavfsizlik organlari uchun alohida ahamiyatga
ega bo‘lgan kishilarni yo‘lda tergov qilishga mo‘ljallangan xos xona vazifasini
o‘tar edi. Qozog‘iston Davlat xavfsizligi komiteti operativ organlaridan birining
katta tergovchisi Tansiqboev qo‘zg‘atgan jinoiy ish yuzasidan qamoqqa olingan
Abutalip Quttiboev ana shu xonada ketayotgan edi. Uni Tansiqboevning o‘zi
hamda bir to‘p soqchilar boshqa jinoyatchilar bilan yuzlashtirish uchun
ehtiyotkorlik bilan olib ketishayotgan edi.
Tansiqboev ko‘zlagan maqsadi yo‘lida charchash nima ekanini bilmas ekan —
Quttiboevni poezdda ham so‘roq qilib bordi. Tansiqboevning vazifasi noma’lum
bir holatda fashistlar asirligidan qochib Yugoslaviyaga borib qolgan va u yerda

bo‘lajak yugoslav revizionistlar bilangina emas, balki Angliya razvedkasi bilan
ham bevosita muloqot qilib turgan kishilardan iborat dushmanlarning maxsus
xizmatlari tomonidan amalga oshirilgan qo‘poruvchilik tarmoqlarini qadambaqadam
ochib tashlashdan iborat edi. Sovet hokimiyatining xorijiy razvedkaga
yollangan va jinoyat muddati tugaguncha yashirinib yurgan dushmanlarini
tinimsiz so‘roq qilish, ma’lumotlarni, bevosita va bilvosita dalillarni qiyoslash yo‘li
bilan fosh qilish zarur edi; tergov ishining tantana qilishi, ya’ni aybdorlarning o‘z
ayblarini to‘la tan olishlari hamda qilgan ishlariga pushaymon bo‘lishlari ayniqsa
muhim edi.
Bu ishga zamin tayyorlangan edi — so‘roqlar jarayonida Abutalip Quttiboev
Yugoslaviyada jang qilgan sobiq asirlardan o‘nga yaqinining nomini tilga oldi,
tekshirish oqibatida asirda bo‘lganlarning ko‘pchiligi mamlakatning turli
burchaklarida sog‘-salomat yashab turganligi aniqlandi. Bu odamlar qamoqqa
olindi va ular ham o‘z navbatida so‘roq paytlarida yana ko‘p kishilarning
nomlarini tilga olishdi, shunday qilib, Yugoslaviyaga sotilganlarning ro‘yxati
yanada to‘ldirildi. Bir so‘z bilan aytganda, ish yangi kishilarni o‘z qa’riga tortdi va
dushman unsurlarni fosh etishda oldindan ko‘rilgan tadbirlar hech qachon zarar
yetkazmaydi degan printsipga amal qiladigan do‘kaylarning marhamati ila ish
endi jiddiy bosqichga yetdi. Yugoslaviya kompartiyasi bilan xalqaro maydonda
ro‘y berayotgan ixtilof sharoitida, Titoga Stalinning o‘zi mafkuraviy la’nat
o‘qiyotgan bir vaziyatda bu ish muvaffaqiyatli chiqadigan bo‘lsa, hammaning
oshig‘i olchi bo‘ladi, shu protsessning tashabbuskori bo‘lgan Tansiqboevgina
emas, balki uning boshqa shaharlardagi ko‘pgina hamkasblari ham katta
«hosil» olishadi, bu ishdan hamma manfaatdor bo‘lishining sababi ana shunda
edi — Hammalari vaziyatdan foydalanib yuqoriroq amalga minib olish niyatida
edilar. Shu maqsadda ular kelishib harakat qilar edilar. Shuning uchun bo‘lsa
kerak oblast markazlari hisoblangan Chkalov (sobiq Orenburg) Kuybishev,
Saratov shaharlarida yuzlashtirish uchun va chaparasta so‘roqqa tutish uchun
Abutalip Quttiboevni olib kelayotgan Tansiqboevni sabrsizlik bilan kutar edilar.
Tansiqboev vaqtni qo‘ldan boy bermas, sur’at bilan, shiddat bilan ishlashni xush
ko‘rar edi. Tansiqboev tergov qilayotgan odamga qamoq joyidan olib
chiqilganligi qanday ta’sir etganiga, g‘izillab borayotgan vagonning panjarasidan
mahbusning stantsiyalar yonidagi shahar-ovullarga qanchalik alam bilan
boqayotganiga ham ahamiyat berdi. Tansiqboev Quttiboevning qalbida tug‘yon
urgan hisni tushundi va mumkin qadar ishonchli bir ohangda unga yomonlik
istamasligini uqtirmoqchi bo‘ldi, uning taxminicha Quttiboevning aybi u qadar
katta emas emish, mamlakatda favqulodda vaziyat ro‘y berganda maxsus
xizmatlar tomonidan rezerv sifatida tashkil qilingan josuslik tarmog‘ining rahbari
— rezidenti u, ya’ni Abutalip Quttiboev emasligi aniq emish va agar Quttiboev
josuslikning boshlig‘i — rezindentini topishda tergovga yordam bersa va eng
muhimi, yuzlashtirgan chog‘da buni ochib tashlasa, qat’iy isbot qila olsa, u
o‘zining gunohini kamaytirgan bo‘lur emish. Aybini yengillashtirar emish.
Oradan besh-olti yil o‘tdi deguncha oilasiga, bola-chaqasining bag‘riga qaytar
emish. Har qanday bo‘lganda ham tergovning adolatli bo‘lishiga yordam bergan,
oliy jazo — otib o‘ldirishdan qutulib qolgan bo‘lur emish, va aksincha, u qancha
ko‘p qaysarlik qilsa, ishni chalkashtirsa, jazo organlaridan haqiqatni yashirsa,
unga shu qadar yomon bo‘lar emishki, oqibatda u o‘z oilasi boshiga so‘ngsizadadsiz
baxtsizlik keltirarmish. Agar ochiq sud bo‘lsa, Quttiboevning umri kul
bo‘lib kuyib ketishi ham hech gap emas emish.
Tansiqboevning qo‘lida yana bir kuzir bor edi, uni ham ishga soldi, agar sen,
Abutalip Quttiboev, — dedi u, — mening gapimga ko‘nib tergovning olib
borilishiga ko‘maklashsang, o‘shanda sen xalq og‘zidan yozib olganlaringni,

ayniqsa «Manqurt haqida afsona» va «Sario‘zakdagi qotillik» degan rivoyatlarni
sening jinoiy ishingga qo‘shmaymiz, va aksincha, agar bunga ko‘nmaydigan
bo‘lsang, sening yozuv-chizuvlaring millatchilikni targ‘ib qilish deb qaraladi.
Masalan, «Manqurt haqidagi afsona» — ota-bobolarning unutilgan va hech
kimga keraksiz tilini tiriltirishga chaqiriq, millatlarning bir-birlari bilan qo‘shilishib
ketishiga qarshi qaratilgan zararli shiordir, «Sario‘zakdagi qotillik» esa kuchli
oliy hokimiyatni qoralash, davlat manfaatlarining shaxs manfaatlaridan ustunligi
g‘oyasining ildiziga bolta urish, chirigan burjua shaxsiyatparastligini yoqlash,
kollektivlashtirishning umumiy yo‘liga, ya’ni kollektivning yagona maqsad yo‘lida
birlashuviga qarshi chiqish va binobarin sotsializmga salbiy munosabatda
bo‘lish, demakdir. Ma’lumki, sotsializm printsiplari va manfaatlariga qarshi har
qanday harakat qattiq jazolanadi… Daladan ruxsatsiz moshoq terib olganlarning
o‘n yil qamoqqa hukm etilishi bejiz emas. Mafkuraviy «moshoq» tergan
jinoyatchi haqida esa so‘z bo‘lishi mumkin emas. Ana shunday ayb qo‘yilganda
sud qo‘shimcha modda asosida qo‘shimcha ayblar qo‘yishi mumkin. Yana
ishonchli bo‘lsin uchun Tansiqboev Quttiboevning yozganlari yuzasidan o‘zining
ochiq-oydin xulosalarini ovozini chiqarib bir necha marta o‘qib berdi; bu
rivoyatlar Quttiboevning qamoqqa olinishiga va jinoiy ish qo‘zg‘atilishiga birinchi
signal bo‘lgani bejiz emasligini har galdagidek ta’kidlab qo‘ydi.
Poezdning yo‘lga chiqqaniga ikki kun bo‘ldi. Abutalip suzib o‘tayotgan
bo‘shliqlarga panjarali deraza orqali boqar ekan, Sario‘zak dashtiga
yaqinlashgan sari ko‘proq hayajonlana boshladi. So‘roqdan bo‘sh soatlarda
Tansiqboevning o‘rinsiz pand-nasihatlari va dahshatli do‘q-po‘pisalaridan so‘ng
Abutalip temir qoplangan avaxta-kupeda o‘zi bilan o‘zi xayolot og‘ushida qolar
edi. Poezdning kupesi demasa, bu ham Olmaotadagi yarim yerto‘la singari
turma edi, bu yerda ham derazaga undan ham pishiq panjara qoqilgan, bu
yerda ham turma nazoratchisi kichkinagina oyna «ko‘zcha» orqali kuzatib
turadi, lekin nima bo‘lsa ham bir joyda turmasdan u yo‘lda ketayotgan yangiyangi
manzaralarni ko‘rib borayotgan edi va nihoyat, tepada ko‘zni ko‘r qilib
kechayu kunduz porlab turadigan la’nati chiroq yo‘q edi. Eng muhimi — Bo‘ronli
bekatida bolalarimni, xotinimni uzoqdan bo‘lsa ham chala-yarim ko‘ra
olarmikinman degan umid chirog‘i bir yonib bir o‘chib diliga tinchlik bermas edi.
Axir, oradan qancha vaqt o‘tdi, bola-chaqalarga bir marta ham xat yoza olmadi,
biron xabar bera bilmadi, ulardan ham jilla qursa bir enlik xat kelmadi.
Abutalip Olmaota yaqinidagi bekatda turmaning yopiq mashinasida kelib ana
shu avaxta kupega tushgandan buyon uning yuragi umid bilan umidsizlik
o‘rtasida hapqirar edi. U poezdning Sario‘zak dashti tomon yo‘l olayotganiga
ishonch hosil qilgach, yuragi yanada kuchliroq hovliqib, bolalarimga, Zaripaga
ko‘zim tushsa, qorasini bir ko‘rib o‘lsam armonim yo‘q edi deb o‘ylab borardi.
Ularni shu qadar sog‘ingan ediki, fikri-zikri oila a’zolarida edi, Xudodan
poezdning Bo‘ronli bekatidan kunduz kuni o‘tishini, qorong‘ida emas, yorug‘
paytda o‘tishini, yorug‘ bo‘lganda ham Zaripa bilan bolalarini eshikda yurgan
kezda, ularni bir lahza bo‘lsa-da ko‘rib qoladigan daqiqalarda o‘tishini so‘rar edi.
Shu edi uning taqdiridan so‘ragani, faqat shugina edi. Bor yo‘g‘i bola-chaqalarini
ko‘z qiri bilan bo‘lsa ham ko‘rish hozir Abutalip uchun eng katta orzu edi.
Chindan ham shunday bo‘lishi mumkin, Abutalip Bo‘ronli bekatidan o‘tib
ketayotganda bolalari eshikda o‘ynayotgan, Zaripa esa kir yoyibmi biron ish
bilan ovora bo‘libmi eshikda yurgan bo‘lsa, ular dukurlab o‘tib ketayotgan poezd
vagonlariga qarab qolishsa Abutalip ularni temir panjara orqali ko‘rib qolishga
ulgursa, axir shunday bo‘lishi ham mumkin-ku. Bunaqasi kam bo‘ladi, albatta…
qani edi xudo berib poezd bekatda bir necha daqiqa to‘xtab o‘tsa! Shunday
xayol nish urishi bilan Abutalipning dili ikki qiynoq iskanjasida qoldi: poezdning

to‘xtab o‘tishi uning uchun chindan ham bir olam baxt bo‘lar edi, ikkinchi
tomondan azobi jon ham edi — avvalo o‘zi bolalarini ko‘rganda yuragi yorilib
o‘lishi hech gap emas, shu bilan birga farzandlariga ham oson bo‘lmas edi.
Otalarini temir panjara ortida ko‘rishsa, dodlab yig‘layverib holdan toyishlari
turgan gap… Yo‘q, yo‘q, yaxshisi, ko‘rmasin ham, kuymasin ham…
Demak, eng yaxshisi uzoqdan bo‘lsa ham bola-chaqasini ko‘rib qolishni iltijo
qilishdan yaxshisi yo‘q. Shu ezgu niyatda ko‘nglida hisob-kitob qila boshladi —
ilgari ko‘rib yurgan bekatlaridan qaysi birlari ortda qolib, yana qanchasi oldinda
turibdi, agar poezd shu tezlik bilan yuradigan bo‘lsa, Bo‘ronli bekatiga qachon
yetadi — u yerdan kunduzi o‘tadimi, kechasi o‘tadimi — uning fikri-zikri shunda
bo‘lib qoldi. Chamalab ko‘rsa yomon bo‘lmas ekan — poezd bekatdan kunduzi
o‘tar ekan, lekin baribir uning dilini hamon shubha va xavotir kemiraverdi,
chunki biron sabab bilan poezd ushlanib kechikib qolishi, yoki birdan bo‘ron
quturib yo‘lni qor bosib qolishi mumkin-ku, eng yomoni poezd bekatdan kechasi
o‘tib ketsa-yu, Zaripa bolalari bilan dong qotib uxlab yotgan bo‘lsa, yonlaridan
otalari o‘tib borayotganini bilishmasa — bundan zo‘r armon bo‘lishi mumkinmi?
Ha, shunday bo‘lib chiqishi ham mumkin, Abutalip o‘zining butunlay ojizunotavon
ekanligidan, taqdiriga tan berishdan bo‘lak iloji yo‘qligidan yanada besh
battar yuragi vayron bo‘ldi.
Abutalip yana bir boshqa narsadan xavotirga tushib qoldi — lochin ko‘z
tergovchi poezd Bo‘ronli bekatidan o‘tib ketayotgan paytda navbatdagi so‘roqni
boshlab qolsa-chi!
Tovba, odam bolasining o‘z oila a’zolarini bir ko‘rib qolsam degan pok niyati
yo‘lida ham shunchalik qarshiliklar va xavf-xatar g‘ov bo‘ladimi, ozodlikdan
mahrum qilindi degani shu bo‘lsa kerak. Abutalipning ko‘ngliga taskin va
ishonch berayotgan bir narsa bor edi — avaxta kameraning oynasi ketayotgan
poezdning o‘ng tomonida edi, xudo yorlaqab Bo‘ronli bekati ham shu tarafda
edi.
Ana shu o‘y-xayollar, qo‘rqinch va shubhalar Abutalipni tamoman o‘z komiga
tortib olgan edi, u o‘zining ayanchli qismatini unutib, butun borlig‘i bilan diydor
onlariga cho‘mgan, o‘z joni ko‘ziga ko‘rinmas edi, bo‘lsa bo‘lar, bo‘lmasa to‘zar
qabilida ish ko‘rib, o‘ziga qo‘yilgan dahshatli ayblarning oxir-oqibatda nimalarga
olib kelishi haqida o‘ylagisi ham kelmas edi, Tansiqboev bo‘lsa uyat-andishani
bir chekkaga yig‘ishtirib qo‘yib, tish-tirnog‘i bilan Abutalipga qo‘yilgan ayblarini
bo‘yniga olishni talab etar edi, tergovchining bosh maqsadi esa go‘yo urush
yillaridan boshlaboq ish ko‘rib kelgan dushman josuslari uyasini fosh qilish, uni
tag-tomiri bilan yulib tashlab, davlat xavfsizligini saqlab qolish edi. Josuslik
haqidagi uydirma ham Tansiqboev xayolotining mahsuli edi.
Na Xudodan qo‘rqadigan na shaytondan hayiqadigan Tansiqboev o‘zi Xudo,
o‘zi iblis yanglig‘ hammasini hisob-kitob qilib qo‘ygan, endi buyog‘ini reja bilan
amalga oshirish, yurak yutib ish ko‘rish kerak, xolos. Uning Abutalip Quttiboevni
boshqa shaharlarda biqib yotgan josuslar bilan yuzlashtirishdan maqsadi ham
shu masalani uzil-kesil hal qilish edi.
Xuddi shu paytda Abutalipning Xudodan bittayu-bitta tilagi bor — u jigarporalari
Ermek bilan Dovulni, qiyomatli umr yo‘ldoshi Zaripani bir ko‘rib qolish, oxirgi
marta bir ko‘rib qolishni so‘rar edi. Ha, Xudodan so‘ragani faqat shu, boshqa
iltijosi yo‘q, peshonaga yozilgani shu ekanini sezgan, taqdiriga tan bergan edi.
Bola-chaqasiga ko‘z qirini tashlay olsa, bu Abutalip uchun baxtning eng so‘nggi
onlari bo‘lajak, boisi uning o‘z oilasiga, uyiga hech qachon qaytmasligiga ko‘zi
yetib turibdi. Unga qo‘yilgan ayblar shu qadar dahshatli ediki, biron iloj qilish
uchun holsiz, majolsiz, Tansiqboev oldida esa himoyasiz, huquqsiz edi.
Binobarin qudratli hokimiyat oldida himoyasiz, huquqsiz edi, bunday ayblar

qo‘yilgan odam sog‘ qoladimi-yo‘q, oldinmi, keyinmi, yo otib tashlanadi yo
lagerda chirib o‘ladi. Abutalip Tansiqboevning qo‘lida qurbon bo‘lishiga uzil-kesil
ishonch hosil qildi. Tansiqboevning o‘zi ham ulkan bir sistemaning — Har
qadamda dushmanni izlagan, izlaganda ham sotsializmning butun dunyodagi
harakatini to‘xtatishga, kommunizmning butun dunyoda tantana qilishiga
monelik ko‘rsatmoqchi bo‘lgan dushmanlarga qarshi tinimsiz kurash olib
boradigan jazokor sistemaning, o‘zini o‘zi qayrab o‘tkirlab turadigan yuho
sistemaning arzimas bir murvati edi.
Sotsializmga, kommunizmga xiyonat qildi degan ayb hech kimning bo‘yniga
taqilmasin, taqilsa bormi, omon qolish yo‘q, albatta jazolanadi — yigirma besh
yil, o‘n besh yil, kam deganda o‘n yil ozodlikdan mahrum qilinadi. Boshqacha
bo‘lishi ham mumkin emas. Tuzoqqa ilinganlar yaxshi bilishar edi. Aybdor ham,
jazolanuvchi ham, ayblovchi (jazokor) ham shuni yaxshi bilishar ediki, «Sovet
tuzumiga qarshi ish ko‘rgan» degan ko‘pqirrali ayb kimga qo‘yilmasin jazolovchi
hamma vaqt haq bo‘lib chiqar, bugina emas, dushmanlarni tag-tomiri bilan
yo‘qotish uchun har qanday vositalarni ishga solishga yo‘l ochib berar edi,
ayblanuvchi esa boshqacha maslakdagilarni qirib-yanchib tashlaydigan jazo
tegirmoniga solingandan keyin qilmagan gunohlarni qildim deb imzo chekishdan
o‘zga najot topa olmas edi.
Xuddi shunday bo‘lib chiqdi. Poezd Sario‘zak dashtida g‘izillab borar,
do‘ngalaklar tinim bilmay o‘z o‘qi atrofida girdikapalak edi. Tansiqboev va uning
tergovidagi aybdor bir vagonda borishar edi, ikkalasi bir ishni hamkorlikda, lekin
har kim o‘z bilganicha ijro etishar edi — yashirinib olgan navbatdagi mafkuraviy
g‘animlarni fosh etishlari kerak edi, sotsializmni bunday kurashsiz tasavvur ham
qilib bo‘lmaydi, aks holda bu yangi tuzum o‘z-o‘zidan yo‘q bo‘lib ketadi,
ommaning ongidan bug‘lanib uchib ketadi. Ana shuning uchun ham kim bilandir
kurashmoq, kimnidir fosh qilib, kimningdir kulini ko‘kka sovurmoq taqozo
qilinadi.
Poezd sharaq-shuruq qilib ketayotir. Abutalip nochor-noiloj ekaniga ko‘zi
yetgach, kulfat-mushkulot peshanada bor ekan deb taqdiri azalga tan berishga
majbur bo‘ldi. Endi balo-qazoga ko‘nikib ham qoldi — dastlabki paytlarda
qanchalik kuyib-pishib, jini qo‘zib hammasini inkor etgan bo‘lsa, endi aksincha,
butunlay umidsizlikka tushib barchasiga itoatkorona ko‘nikib qoldi. Abutalip
shunday xulosaga keldi: bordiyu onadan qaytadan tug‘ilgan taqdirda ham
Tansiqboev bo‘lmasa inson qiyofasini yo‘qotgan boshqa bir azozilning qo‘liga
tushishi turgan gap. Ana shu kuch urushdan ham dahshatli, asirda bo‘lishdan
ham qo‘rqinchli edi, chunki bu bitmas-tuganmas yovuzlik, ehtimol, dunyo
yaratilgandan buyon kelayotgan ofat edi. Ehtimol, Quttiboev muallim, oddiy
maktab muallimi yer yuzida odam paydo bo‘lgunga qadar cheksiz koinot
bo‘shliqlarida uzoq vaqt ishsiz yuraverish joniga tekkan shaytoni lainning qo‘liga
tushgan odamlardan biri bo‘lgandir; odam yer yuzidagi barcha maxluqlar
orasida birinchi bo‘lib iblis bilan til topishgan, o‘shandan buyon yovuzlik ketidan
yovuzlik qilib kelmoqda. Ha, faqat insongina yovuzlik desa o‘zini tomdan
tashlaydi. Shu ma’noda Tansiqboev Abutalip uchun iblisning o‘zi edi. Shuning
uchun ikkalasi bir poezdda, bir vagonda, favqulodda muhim bir ish yuzasidan
yonma-yon ketishyapti. Bekatlarda Tansiqboevning tanish-bilishlari,
xizmatdoshlari poezd to‘xtadi deguncha kutib olish bahonasida yegulik-ichgulik
ko‘tarib kelib yotishdi, Abutalip esa bundan ich-ichidan xursand bo‘lar edi —
ichsin yesin, kayfini sursin, shunda so‘roq uchun vaqt kamroq qoladi. Qizilo‘rda
vokzalida xizmatdoshlari, ayniqsa, quchoq yozib kutib olishdi — usti oq
choyshab bilan yopilgan katta laganni vagonga olib kirishdi. Vagon dahlizida
turgan soqchilar laganni qabul qilib olishar ekan, bittasi sekingina pichirlab

qo‘ydi: «Qazi, qovurg‘a! hidini qara! Shaharda bunaqasini topib bo‘psan. Ming
qilsa ham dasht-da!».
Temir panjarali derazaning bir chetidan Tansiqboevning shinelini yelkasiga
tashlab do‘stlar bilan xayrlashish uchun perronga chiqqani ko‘rinib turdi.
Kiyimiga sig‘maydigan semiz, hammasi birday baqaloq, qorako‘l telpak kiyib
olishgan, yuzlaridan qon tomadigan zobitlar yarim doira shaklida turib olishgan,
qo‘llari bilan imo-ishora qilib, xa-xalab kulishadi. Ehtimol yangi latifalar
aytishayotgandir, og‘izlaridan chiqqan nafaslari oppoq bug‘ bo‘lib taraladi,
oyoqlari ostida qor g‘ichirlaydi. Sergak militsiya oldida tirik jon o‘tib bo‘pti —
poezdning bosh tomonidagi maxsus vagonning yonida Tansiqboevchi
militsionerlar dunyoda ulardan baxtli kishi yo‘qday kulib-yashnab turishibdi,
ularning yonginasida avaxta kupeda o‘z qo‘llari bilan turmaga tiqishgan bir
bechora, o‘g‘rimi, zulmkormi, qotilmi bo‘lsa ham mayli edi-ya, halolu pok, insofli,
vijdonli bir kishi urush oloviyu asirlik zulmini ko‘rgan, o‘z farzandlariyu xotiniga
bo‘lgan muhabbatidan boshqa hech vaqosi yo‘q, hayotning bosh mazmunini
ana shu ayolmandlikka e’timodda deb bilgan xoksor muallim azobu uqubatdan
joni qiynalayotgani bilan hemirilik ishlari yo‘q edi.
Ular xuddi ana shunday dunyoda biron bir firqaga kirmagan, shuning uchun
ham ont-qasam ichmagan va tavba-tazarru qilmagan kishini go‘yo mehnatkash
xalqning baxtiyor yashashi uchun zindonga tiqishlari kerak edi.
Qizilo‘rdadan o‘tgandan so‘ng tanish yerlar boshlandi. Kech kirmoqda edi. Qorli
qirg‘oqlar orasida Sirdaryo ilang-bilang bo‘lib yaltirab oqib yotibdi va oradan ko‘p
vaqt o‘tmasdan dashtlar o‘rtasida yastanib yotgan Orol dengizi botayotgan
quyosh nuridan yog‘dulanib ko‘rindi. Dastlab dengizning qamishzor
muyulishlari, suv sathining chekka qismlari, kichik-kichik orollar ko‘zga
tashlandi, so‘ngra o‘ynoqi to‘lqinlarning qumli qirg‘oqqa urilib, temir yo‘lga yetaretmas
orqaga qaytayotgani baralla ko‘rina boshladi. Bularning hammasini —
qorni ham, dengiz qumini ham, yiroq-yaqinidagi toshlarni ham, shamolda
mavjlanayotgan moviy dengizni ham, toshloq yarim orolda yoyilib yurgan tuyalar
to‘dasiniyu, osmonu oq bulut parchalarini ko‘z ochib yumguncha birato‘lasiga
ko‘rish hammaga ham nasib qilavermaydi.
Abutalip Bo‘ronli Edigeyning Orol dengizining sohilida tug‘ilib o‘sganini,
Qozong‘ap xush ko‘radigan surlangan baliqlarni yuk poezdlarining provodniklari
orqali jo‘natib turganini esga olar ekan, yuragi zirqirab siqila boshladi — Bo‘ronli
bekati yaqin qolgan edi. Tong otsa ertalab soat o‘nlarda yoki sal kechroq
bekatga kirib boriladi — yo‘lovchilar poezdi nuragan uychalar, omborxonalar va
atrofi tikanli o‘tlar bilan to‘silgan tuyaxonalar yonidan o‘tdi. Sharqdan g‘arbga
qarab, g‘arbdan sharqqa qarab qancha poezdlar o‘tishini kim biladi deysiz,
unisiniyam qo‘yavering, bekatdan maxsus vagonning avaxta kupesiga shu
bugun sahar chog‘i g‘arbga qarab Abutalip o‘tishini Zaripaning yuragi
sezganmikin, ehtimol bolalarning norasta dillari biron bir hodisani sezganday,
xuddi o‘sha daqiqada o‘tadigan poezdni ko‘rgisi kelmasmikin? Parvardigori
olam nega bandalaringni bunchalik qiynoq, azobu-uqubatga solib qo‘ymasang!?
Hut quyoshi botib, ufqqa bosh qo‘ymoqda edi, uzoq-uzoqlarda osmon bilan yer
o‘rtasidagi shafaq sovuqdan so‘nib bormoqda va oqshom cho‘kib, asta-sekin
qish kechasi bostirib kelmoqda. Qosh qorayib, tevarak-atrof ko‘rinmay qoldi,
bekat chiroqlari yona boshladi.
Poezd esa ilang-bilang bo‘lib dasht tuni ichra sho‘ng‘ib borardi.
Abutalip uyqusi qochib, to‘lg‘anar edi. Kupeda temir qafasga tushganday o‘zini
qaerga qo‘yishini bilmas, u burchakdan bu burchakka tashlar, uf tortar, keraknokerak
hojatxonaga qatnar edi, bu esa nazoratchining jig‘iga tegdi, nazoratchi
kupe eshigini ochib yotar ekan, bir necha marta tanbeh ham berdi:

— Hav, mahbus, nega buncha oyog‘i kuygan tovuqday pitillamasang. Bunday
qilish mumkin emas! Jim o‘tir.
Lekin Abutalip o‘zini idora qilolmay, hamon to‘lg‘anar ekan, soqchiga murojaat
qildi:
— Gapimga quloq sol, navbatchi! Sendan o‘tinib so‘rayman, uxlatadigan doring
bo‘lsa ber, o‘lib qolay deyapman. Xudo haqqi! O’lib qolsam nima qilasanlar!
Boshlig‘ingga ayt — mening o‘ligimni boshlaringga urasanlarmi? Rostdan ham
uxlayolmayapman. Bexud bo‘lyapman.
Abutalip nazoratchi iltimosini nazariga ilmasa kerak deb o‘ylagan edi. Yo‘q, u
Tansiqboevning kupesiga yugurib borib uxlatadigan ikki dona tabletka olib kelib
berdi, uning bunday lipillab qolganining sababini Abutalip ertasi ertalab bildi. U
dori ichgandan keyin ha deganda uyqusi kelavermadi. Yarim kechaga
borgandagina ko‘zi ilindi. Lekin baribir miriqib uxlay olmadi. Yomon tushlar
ko‘rdi. Tushida temir yo‘lga tushib olib, jon talvasasida qochib ketayotgan
emish, ortidan poezd quvib borayotganmish. Parovozning oldiga tushib,
shpallar ustida chopayotgani shu qadar dahshatli ediki, bu hodisa tushida
emas, o‘ngida bo‘layotgan edi. Chanqaganidan tomog‘i qurib qoldi. Parovoz
hamon quvib borar ekan, o‘tkir chiroqlari bilan Abutalip yelib borayotgan yo‘lni
yoritardi. U relslar orasida yuragini qo‘ltiqlab chopar ekan, gir atrofga alangjalang
qarab ovozi boricha «Zaripa, Dovul, Ermek qaerdasanlar? Bu yoqqa
kelinglar. Bu menman, Abutalip! Qaerdasanlar! Javob bersalaringchi?» deb
qichqirarmish. Lekin hech kim javob bermasmish. Oldinda zimiston, orqada esa
bosib, ezib ketishga tayyor, tobora yaqinlashib kelayotgan parovozdan
qochishga majol yo‘q, yashirinay desa burun suqquday teshik topilmaydi. U
yuguraverib holdan toyibdi, oyoqlarini tortaolmay, o‘pkasi og‘ziga tiqilib qolibdi.
Abutalip ertasi ertalab yelkasiga guppini tashlab olib panjarali oyna oldida
tashqariga qarab o‘tirar ekan, rangi siniqqan, qovoqlari shishib ketgan edi.
Tashqari sovuq va qorong‘i edi. Bir ozdan keyin tong bo‘zarib atrof yorisha
boshladi. Osmon ola bulut bo‘lsa-da, havo aynib qor yog‘adigan shashti bor…
Mana, Sario‘zak zamini boshlandi. Hammayoq qorga burkangan, chuqurliklarga
qor to‘lib qolgan. Lekin diqqat bilan nazar solinsa, tepaliklar, jarliklar, ovullar,
tuman purkab turgan mo‘rilar ilgaridan tanishday. Qahraton qishda tutun
burqsib turgan tomlar Abutalipga xuddi o‘z uyiday tuyuldi. Qumbel bekati uzoq
emas, uch soatlar yo‘l yurilsa, Bo‘ronli bekati keladi. Bu yerlarni juda yaqin desa
bo‘ladi. — Yedigey bilan Qozong‘ap xudoyi deysizmi, to‘y deysizmi gohogohoda
tuyalarda kelib ketishardi. Mana, shu bugun ham erta saharda bir kishi
tulki tumoq kiyib qo‘ng‘ir tuyasida ketayapti, Abdutalip panjaraga yopishdi-qoldi,
qorindoshlardan biri bo‘lsa-ya! Ehtimol bu qoranorga minib olgan Yedigeyning
o‘zidir! Afrikada jirafa qanday chopsa, bu yerlarda yo‘rtadigan devday nor tuya
yuz chaqirimni ko‘rdim ham demaydi. Bo‘ronli bekati yaqinlashavergach,
Abutalip shuursiz ravishda, poezddan tushishga tayyorlanaverdi. Bir-ikki marta
poyabzalini yechib yana kiydi, paytavasini qayta o‘radi, narsalarini yo‘lxaltasiga
solib tayyorlab ham qo‘ydi. Poezddan tushish paytini kuta boshladi. Lekin sabri
chidamadi — qorovuldan ruxsat olib yozilib, yuvinib ham keldi, kupega qaytib
kirgandan keyin esa nima qilishini bilmasdan yana o‘tirib qoldi.
Abutalip o‘zini tiyib, bosiq harakat qilar ekan, tizzasini quchoqlab o‘tirib
olgancha, onda-sonda oynaga qarab qo‘yar edi. Qumbel bekatida poezd yetti
daqiqa to‘xtab turdi. Bu yerdagi hamma narsa Abutalipga tanish. Hatto shu
katta bekatda turli tomonga qarab ketishdan oldin Abutalip ketayotgan poezd
bilan uchrashgan yuk va yo‘lovchi poezdlari ham unga ardoqli va tanishday
tuyuldi, axir bu poezdlar Abutalipning farzandlari bilan xotini yashaydigan
Bo‘ronli bekatidan yaqindagina o‘tgan edi-da! Shuning uchun jonsiz temir

bo‘lsa-da poezdni o‘zining uyi oldidan o‘tgani uchun xushxabar olib kelganday
yaxshi ko‘rib qoldi.
Lekin poezd yana yo‘lga tushdi, poezd perron yonida asta yurib bekatdan
uzoqlashgunga qadar Abutalip tanish-bilishlarini ko‘rib qolishga ulgurdi. Ha, Ha,
bular Abutalip ko‘rgan-bilgan qumbelliklar albatta, ular keksa bo‘ronliklarni —
Qozong‘apni, Yedigeyni, ularning bola-chaqalarini yaxshi bilishi turgan gap, oxir
Qozong‘apning o‘g‘li Sobitjon shu yerdagi maktabni bitirgan-ku, hozir esa
institutda o‘qiydi…
Poezd bekatdan uzoqlashgach, tezligini oshirib g‘izillab yura boshladi.
Abutalipning bolalari bilan bu yerga tarvuz olgani kelganini, yangi yil archa
bayramiga va boshqa ishlar bilan kelib ketganini esladi.
Abutalip ertalab berishgan ovqatlariga qo‘l ham urmadi. U butun vujudi bilan bir
narsa haqida — Bo‘ronliga yaqin qolgani, bor-yo‘g‘i ikki soatdan nari-beri
jonajon bekatga yetib borishi to‘g‘risida o‘ylar edi, buyog‘iga qor yog‘ib qolmasa
bo‘lgani der edi, hamma yoqni qor bosib qolgunday bo‘lsa, Zaripa bilan bolalari
hech yoqqa chiqisha olmaydi. Unda oila a’zolarini ko‘rish haqida so‘z ham
bo‘lishi mumkin emas.
«Yo poko parvardigoro, iltijo qilardi Abutalip, o‘zing rahim qil, bu safar qoringni
yog‘dira ko‘rma. Sen qodirsan, qudratingni ko‘rsat, biz bekatdan o‘tib ketgandan
keyin yog‘diraver. O’zing bandam degin, rahim ayla ojiz qulingga! Abutalip
tizzasini quchoqlab g‘ujanak bo‘lib o‘tirar ekan, fikrini yig‘ib olish, sabr-bardosh
bilan ish ko‘rish, xudodan o‘zining yo‘l bo‘yi so‘ragani — deraza orqali xotini
bilan bolalarini ko‘rib qolish orzusining ushalishini istar edi. Qani endi oila
a’zolari Abutalipni ko‘rib qolishsa. Saharda nazoratchi eshik ortidan kuzatib
turganda hojatxonada yuvinar ekan, zang bosgan yuvingich ustidan eski
ko‘zguga qarab o‘zini tanimay qoldi — rangida rang qolmagan, murdaday
sarg‘ish tortgan, hatto asirda ekanligida ham bunchalik sarg‘aymagan edi,
sochlari oqarib ketgan, ko‘zlari kirtaygan, nursiz, peshonasida chuqur ajinlar
paydo bo‘lgan, Yosh bo‘la turib tezgina qarib qolibdi. O’g‘illari Dovul va Ermek,
xotini Zaripa shu asnoda ko‘rib qolishsa bormi, tanish u yoqda tursin, qo‘rqib
ketishgan bo‘lar edi. Lekin baribir otasini tanishib suyinishardi. U oilasiga
qaytsa, farzandlari, xotini bilan topishguday bo‘lsa, yana doimgiday bo‘lib
ketgan bo‘lar edi.
Abutalip ana shu xayollar og‘ushida derazaga qaradi. Mana yana tanish joy
ko‘rindi — ikki tepalik orasida pastlik. Abutalip ilgarilari Bo‘ronli bekatidagi
bolalarni shu yerga olib kelib u tepadan bu tepaga baqirib-chaqirib chopib
o‘tishini yaxshi ko‘rar edi.
Xuddi shu paytda kupe eshiklaridagi kalitlar shaqirlab, eshik ochildi, ostonada
ikki nazoratchi paydo bo‘ldi.
— Seni so‘roq qilishadi, chiq! — dedi ulardan biri.
— Qanaqa so‘roq? Nimaga! — dedi Abutalip, og‘zidan chiqqan so‘zlarni o‘zi
ham sezmay. Nazoratchi kasal-pasal emasmi o‘zi, deganday Abutalipga shitob
bilan yaqinlashdi.
— «Nimaga» deganing nimasi? Tushunmayapsanmi, so‘roqqa chiq deyapman!
Abutalipning majolsizlikdan boshi shilq etib tushdi. Afsus, derazada panjara borda,
bo‘lmasa
oynani chil-parchin qilib tashqariga toshday otilib tushgan bo‘lar edi. Iloj qancha.
Taqdir shu ekan-da. Deraza yonida o‘tirib bir ko‘rib qolsam degan niyatiga
yetmadi. Abutalip ustiga bir qop tuz bostirib qo‘yganday zo‘rg‘a o‘rnidan turdi-da
nazoratchilarning oldiga tushib, Tansiqboevning kupesi tomon dorga osiladigan
odamday yuragi dov bermay qadam tashladi. Yurib borar ekan, so‘nggi umidi
yilt etdi — oldinda yana bir yarim soatcha vaqt bor, shoyad o‘shangacha so‘roq

tugab qolsa. Umidi faqat shu. Tansiqboev kupesigacha bor-yo‘g‘i to‘rt qadam.
Ana shu to‘rt qadam masofani talay vaqtda bosib o‘tganday bo‘ldi. Tansiqboev
uni kutib o‘tirgan ekan.
— Qani, Quttiboev, gaplashaylik, ishimizni qilaylik, — dedi u rangi va ovozida
qandaydir jiddiylik, ayni vaqtda mamnunlik bilan, soqol-mo‘ylovi yangi olinib,
burqsitib atir sepilgan yuzini kafti bilan silar ekan. U Abutalipga tik boqib, —
«Ґtir» dedi. O’tirishga ruxsat beraman. Shunda senga ham, menga ham qulay
bo‘ladi.
Nazoratchilar eshikni yopib tashqarida qolishdi. Nido bo‘lsa bas, o‘qday otilib
kirishadi. Bu lochinko‘z iblisga xudoning kuchi yetmasa, bandasining kuchi
yetmaydi. Buning ustiga qo‘lga ilinguday narsa yo‘q, na shisha bor, na stakan
bor. U ichimlikdan qochadiganlardan emas. Kupeda aroq bilan gazak hidi anqib
turibdi. Ehtiyotini qilib hammasini yig‘ishtirib tashlagan.
Poezd bo‘lsa, Sario‘zak dashtini yorib bir tekisda yo‘l bosmoqda. Bo‘ronli bekati
tobora yaqinlashmoqda. Tansiqboev so‘roq qilmaydiganday, qandaydir
yozuvlarni birinchi marta ko‘rayotganday shoshmasdan o‘qir, qandaydir
qog‘ozlarni kavlashtirar edi. Abutalip chiday olmadi, oradan o‘tgan ana shu bir
necha daqiqa yilday tuyulib ketdi unga.
— Grajdanin boshliq, men kutib turibman, — dedi u. Tansiqboev hayron qolib
qog‘ozlardan boshini ko‘tardi.
— Sen kutayapsanmi? — dedi u hech narsani bilmaganday. — Sen nimani
kutyapsan?
— So‘roqni kutib turibman. Savol beriladi deb kutyapman.
— Shunday degin! — dedi Tansiqboev cho‘ziq bir ohangda, jahlini bosib.
— Tuzuk, tuzuk, Quttiboev, aybdorning o‘zi o‘z erki bilan tergovchiga
hammasini gapirib beraman desa, men senga aytib qo‘yay, bu juda yaxshi.
Demak, aybdorning aytib beradigan gaplari bor, tergov organlariga ochib
tashlaydigan sirlarni biladi. Shunday emasmi? — dedi Tansiqboev bugun
qo‘rqitish-hurkitish yo‘li bilan emas, balki xuddi shunday aldab-suldab
muloyimlik bilan so‘roq qilish kerakligiga aqli yetib. — Demak, sen tushunibsan,
— davom etdi u, — endi o‘z aybingni sezib, tergov organlariga sovet
hokimiyatining dushmanlarini tor-mor qilishda, aytaylik, o‘zing dushman bo‘la
turib dushmanlikdan qaytib yordam berishga tayyor ekanliging aqllilik qilganing.
Sovet hokimiyati sen bilan menga ota-onamizdan ham avlo, albatta bu gapni
har kim o‘zicha tushunadi, — u o‘z so‘zlaridan qoniqqanday indamay qoldi va
qo‘shib qo‘ydi: — Men seni doimo aqlli odam deb yurardim. Quttiboev, fikrim
to‘g‘ri bo‘lib chiqdi. Baribir ikkalamiz bir-birimizni tushunib, umumiy til topamiz
deb o‘ylayman. Nega indamaysan?
— Bilmadim, — noaniq javob berdi Abutalip, — nima gunoh qilganimni
tushunmayapman, — qo‘shib qo‘ydi, ko‘z qiri bilan vagon oynasidan tashqariga
qarar ekan. Poezd shitob bilan g‘izillab ketayotir, Sario‘zak dashti qovog‘i soliq
osmon tagida katta tezlikda ketayotgan poezd zarbidan ingragan kabi orqaga
qarab qochib ketayotganga o‘xshardi.
— Men senga aytib qo‘yay. Ochiqchasiga gaplashib olaylik, — so‘zida davom
etdi Tansiqboev. — Seni podsholarday maxsus vagonda olib ketayotganimiz
bejiz emas. Bu hammaga ham nasib qilavermaydi. Har kimni ham shunday
izzat-hurmat bilan olib yurishmaydi. Demak sen tergov ishida e’tiborli odamsan.
Ko‘p narsa sening o‘zingga bog‘liq. Mas’uliyating ham katta. O’ylab ko‘r.
O’ylaganda ham atroflicha o‘yla. Endi mening gapimga quloq sol. Biz bugun
xuftonda Orenburgga, yangichasiga Chkalov shahriga kelamiz. U yerda bizni
kutib o‘tirishibdi. Bu biz boradigan joylardan birinchisi, u yerda sen bilgan ikki
odam bor — biri Popov Aleksandr Ivanovich, ikkinchisi Sayfullin hamid degan

tatar. Hozir ikkalasi ham qamoqda. Ular sen bergan ma’lumotlar asosida
qamalishgan. Ikkalasi ham Bavariyada sen bilan asirda bo‘lishganini, keyin
birgalashib qochishganini tan olishyapti. Qochishning o‘zi ham hamon sirli —
nima uchun tosh konidan faqat senlarning brigada qochib chiqqan, boshqalar
qochgan emas, buni ham biz yaxshilab tekshiramiz. Keyin esa Yugoslaviyada
yurgansanlar, ikkalasi ham o‘sha yerda Angliyaning maxsus harbiylari bilan
yo‘liqishganlarini bo‘yniga olishyapti. Gap nima to‘g‘rida ketayotganini yaxshi
tushunib turibsan. Bu haqda sen o‘z esdaliklaringda yozgansan. Esdaliklaring
ham g‘alati yozilgan. Bizga besh qo‘lday aniq bo‘lib qoldi: Popov senlarning
rezidentlaring, Sayfullin esa uning o‘ng qo‘li bo‘lgan, biron kor-hol bo‘lib
qolguday bo‘lsa, rezidentlikni qo‘liga oladigan odam. Sen, Quttiboev josuslikda
birinchi safdagi odamlardan emassan, tergovga yordam bersang, ishing yana
ham yengillashadi.
— Qanday josus ekan?! Men ularni qirq beshinchi yildan, urush tugagandan
buyon ko‘rgan emasman, — deb Tansiqboevning so‘zini bo‘ldi Abutalip.
— Buning ahamiyati yo‘q. Ko‘rmagan bo‘lsang bordir. Shaxsan ko‘rishish,
yuzma-yuz uchrashish shart emas. Senlarni bog‘lab turgan odam bo‘lgan.
Aytaylik, o‘sha haqiqatgo‘y Yedigey Jangeldin Orenburgga yoki biron joyga
bormadi deysanmi? Shunday bo‘lgan bo‘lishi mumkin — senlar kimdir orqali
aloqa qilib turgansanlar. Oldin yaxshilab o‘ylab ko‘r.
— O’sha Yedigey o‘zining qoranor tuyasiga minib olib Orenburgga borib kelib
turgan desam bo‘ladimi? — dedi Abutalip tutaqib.
— Bunaqa gaplarni qo‘ysangchi, Quttiboev. Aks javob ber-ganing o‘zingga
zarar. Men senga yaxshi gapiryapman, sen bo‘lsang gapni boshqa tomonga
burasan. Qarshilik qilsang, beling sinadi. Yedigeydan xotiring jam bo‘lsin. Kerak
bo‘lsa, uni ham, hatto tuyasi bilan birgalikda qamaymiz. Agar unga tegishma-sin
desang, haligilar bilan yuzlashtirganda gapni olib qochma.
Parovoz oldinda qarshi kelayotgan poezdni ko‘rib o‘kirib uzoq signal berib o‘tdi.
Parovozning qichqirig‘i Abutalipning yuragini qontalash qilganday bo‘ldi. Bo‘ronli
bekati yaqin qolgan edi. Lochinko‘z tergovchining gaplari Abutalipning yuragiga
g‘ulg‘ula solardi. Bunday kuchning qo‘lidan har balo keladi. Lekin hozir
Abutalipni qiynagan narsa bu emas, balki Tansiqboevning haddan ortiq
so‘zamolligi edi, u hali-beri so‘roqni tugatadigan ko‘rinmaydi.
— Gap shunday, — deb so‘z boshladi Tansiqboev, oldidagi qog‘ozlarni
nariroqqa surib qo‘yib, Abutalipga tikilar ekan. — Men ikkalamiz til topamiz deb
ishonaman. Sening bundan boshqa yo‘ling ham yo‘q, Orenburgda bo‘ladigan
yuzlashtirish bosh masalani hal qiladi — yoki sen menga yordamlashib,
ikkalamiz bir ish qilamiz, yoki men qo‘limdan kelganini qilaman, keyin qilgan
ishingdan pushaymon bo‘lasan — yigirma besh yil olasan yoki otilasan. Bu
ishning qaerga borishiga aqling yetadimi o‘zi?! Biz Titoning naq o‘ziga yetib
boramiz. Senlar shuncha yil yashirin xizmat qilib kelgan Tito haqida so‘z
borayotir. Bu protsessni Iosif Vissarionovichning o‘zlari nazorat qilib turibdilar.
Hech kim jazosiz qolmaydi, hammasining ildizini quritamiz. Shuning uchun,
Quttiboev, men senga yomonlik sog‘inmayman, shunga rahmat de. Sen ham
mening yo‘rig‘imga yurgin. Nima demoqchi bo‘lganimni tushunyapsanmi?
Abutalip g‘ing demadi-yu, badani jimirlab ketdi, ichida Bo‘ronliga necha
daqiqalik yo‘l qolganini hisob-kitob qildi. Derazadan bo‘lsa ham bolachaqalarimni
ko‘rib qolarmikinman deb edi, endi bo‘lmas ekan. Bu fikr uning
butun vujudini zirqiratdi.
— Nega miq etmaysan? Sendan so‘rayapman, gap nima haqida ketayotganini
tushunyapsanmi o‘zi? — dedi Tansiqboev. Abutalip kallasini irg‘adi. U
Tansiqboevning nima demoqchi bo‘layotganini tushunib yetgan edi.— Mana bu

boshqa gap, allaqachon shunday qilish kerak edi? — dedi Tansiqboev va
Abutalipning kallasini irg‘aganining hamma shartlarga ko‘ngani deb tushunib, u
o‘rnidan turib Abutalipga yaqin keldi va hatto uning yelkasiga qo‘lini qo‘ydi. —
Men sening aqlli yigit ekaningni bilardim, oxir-oqibat to‘g‘ri yo‘lga tushasan deb
ishonardim, Demak, biz sen bilan kelishib oldik. Endi hech narsadan
shubhalanma. Mening aytganimni qilsang bas. Eng muhimi — yuzlashtirganda
qo‘rqma-hurkma, gapirganda ko‘zlariga tik boqib, bo‘lgan voqeani ro‘y-rost aytib
beraver. Popov — rezident, qirq to‘rtinchi yildan Angliya razvedkasiga sotilgan,
Yugoslaviyadan jo‘natilish oldidan Titov huzurida kengashda ishtirok etgan,
mamlakatimizga uzoq muddatli topshiriq olib kelgan — biron to‘polon boshlandi
deguncha ishga kirishadi. Bo‘ldi. Popovga shuning o‘zi yetadi. Endi o‘sha tatar
Sayfullinga kelsak, u Popovning eng yaqin yordamchisi, o‘ng qo‘li. Sen
tasdiqlasang bo‘ldi, unga shuning o‘zi yetarli. Qolganini o‘zimiz qiyomiga
yetkazamiz. Mana shularni aytsang bas, vazifang bitadi, keyin hech narsadan
xavotir olma. Senga hech qanday xavf-xatar yo‘q. Men borman. Shunday.
Dushmanlar bilan so‘zimiz qisqa – tugatamiz vassalom. Do‘stlar bilan hamkorlik
qilamiz, gunohi bo‘lsa yengillatamiz. Unutma. Yana shu narsa ham esingda
bo‘lsinki, men bilan o‘ynasha ko‘rma. Nega ranging o‘chgan, terlab turibsan,
nima, tobing qochdimi? Yoki havo yetishmayaptimi?
— Ha mazam yo‘q, dedi boshi aylanib ko‘ngli ayniganini, zahar solingan ovqat
yeganday dili g‘ashligini birdirmaslikka urinib.
— Unday bo‘lsa seni ushlamay. Hozir o‘z kupengga bor-da, Orenburgga
yetguncha dam ol. Lekin Orenburgda toblangan otday bo‘lib turasan. Tushuntira
oldimmi?
haligilar bilan o‘zingni u yoq-bu yoqqa tashlamaysan. «Esimda yo‘q, bilmayman,
unutdim» kabi so‘zlar og‘zingdan chiqmasin. Men aytganday qilib, sharillatib
bo‘yinlariga qo‘yib bersang bo‘ldi. Qolganlari sening ishing emas. Buyog‘ini
bizga qo‘yib ber. Kelishdik. Bugun hech narsa yozmay qo‘yaqolaylik, bor,
damingni ol, Orenburgda yuzlashtirilgandan keyin hammasini yozib, qog‘ozlarga
o‘shanda qo‘l qo‘yamiz. Aytganlaringga imzo chekib berasan. Endi boraver.
Ikkalamiz hammasini gaplashib oldik. — Shu gaplarni aytib bo‘lgach,
Tansiqboev Abutalipning avaxta kupesiga qo‘yib yubordi.
Shu paytdan boshlab Abutalipning hayotida butunlay yangi bir davr
boshlanganday bo‘ldi. Unga poezd oldingidan tezroq yura boshlaganday
tuyuldi. Ko‘zga tanish yerlar derazadan zipillab o‘tib turdi. Bo‘ronligacha sanoqli
daqiqalar qolgan edi. Endi hushini yig‘ib olib, bola-chaqasini ko‘ra oladimiyo‘
qmi shu haqda o‘ylashi kerak. Biroq oldin poezdning sekinroq yura
boshlashini tilash kerak. Abutalip poezd tezligi pasayishini Ollohdan iltijo qildi,
sal o‘tmasdan poezd sekin yura boshladi. Yoki unga shunday tuyuldimikin,
shundan so‘ng ko‘ngli ancha taskin topdi, u derazaga yaqin o‘tirib tevarakatrofni
tomosha qilib ketdi. Uning butun fikri-zikri Bo‘ronlida edi. Poezd chindan
ham Bo‘ronli bekatiga yaqinlashib qolgan edi. Abutalip turmush dakkilarini yeb,
taqdir taqazosi ila qo‘nim topgan yeri Bo‘ronlida bolalarim odam qatoriga
qo‘shilguncha tirikchilik qilib tarix alg‘ov-dalg‘ovlaridan eson-omon o‘tib olsam
deb o‘ylar edi, yo‘q, bu umidi ham puchga chiqdi. Oilasi qarovsiz qoldi, hali nima
kechishini xudo biladi, o‘zi bo‘lsa avaxta-vagonda uyining yonidan o‘tib
borayotir.
Abutalip hamma narsaga o‘la-o‘lguncha xotirasida saqlab qoladiganday
vagondan tikilib borar edi. Qahraton sovuq kelgan hut oyining ana shu kuni
choshgoh paytida ko‘ziga nimaiki ko‘rinsa – qor uyumlari bo‘ladimi, temir yo‘l
yoqasidagi qori erib ketgan yerlar, butazorlar bo‘ladimi, olachalpoq qor bosib
yotgan dala-dasht bo‘ladimi — bularning hamma-hammasini qandaydir

muqaddas bilib, tengsiz hayajon ila ko‘zdan kechirar edi. Ana, ko‘zga tanish
tepalik, uning yonginasida pastqam joy, huv ana Zaripa ikkalasi temir yo‘lni
tuzatish uchun kerak-yarog‘larni ko‘tarib o‘tib yurgan yolg‘iz oyoq yo‘l, ana
sayhonlik — u yerda Bo‘ronlidagi bolalar hamda o‘zining Dovuli bilan Ermegi
yoz kunlari chug‘urlashib chopib o‘ynashardi. Huv anavi yerda bir to‘p tuya
yoyilib yuribdi, yonginasida yana ikki tuya turibdi. Shulardan biri Yedigeyning
Qoranori olisdan tanisa bo‘ladi — Hamon o‘sha devsifat tuya, shoshmaynetmay
qayoqqadir ketayotir, buni qarang — birdan qor yog‘a boshladi shekilli,
havoda qor uchqunlari to‘zib qoldi, Ha, chindan qor yog‘ib ketdi, har tugul
ertalabdan osmonda qora bulutlar paydo bo‘lib, havo ayniy boshlagan edi, qor
yog‘ishi kerak ekan-da, lekin qor sal ozgina sabr qilsa bo‘larmidi, Bo‘ronlidagi
uylarning tomlari, mo‘rilar ko‘rina boshladi, mana poezd ehtiyot yo‘liga kirdi,
g‘ildiraklar izlar qo‘shilgan joyga taqillab urilib o‘tmoqda, ana budka yonida
qo‘liga bayroqchasini ushlab strelkachi turibdi — eh bu Qozong‘apku! O’sha
qurib qolgan daraxt tanasiday ozg‘in Qozong‘ap, ey Xudoyim, Qozong‘apning
budkasidan o‘tildi, poezd olg‘a qarab ovul yonidan o‘tib borayotir: mana uylar
ko‘rina boshladi, uylarning eshik-derazalari aniq ko‘zga tashlanadi. Kimdir uyiga
kirib borayotir, Abutalip uni orqasidan ko‘rib qoldi, kim bo‘ldi ekan, kimdir poyataxtadan
nimadir yasayapti, bu Yedigey bo‘lsa kerak, ha o‘sha, guppisining
yenglarini qaytarib olibdi, uning yonida qizlari, qizlarning orasida Ermek, mening
aziz Ermegim turibdi, sendan aylanay erkatoyim, Yedigeyga yerdan nimanidir
olib berayotir. Oh, Xudoyim bolaginamning yuzini yaxshiroq ko‘ra olmadim,
Dovul bilan Zaripa qani? Ana ikkiqat bir ayol yuribdi, u bekat boshlig‘ining xotini
Savle, ana Zaripa. Ro‘molini yelkasiga solib olgan. Zaripa bilan Dovul, onasi
kenjatoyning qo‘lidan ushlab olib Yedigeyning oldiga ketyapti. Men tomonga
qarab ham qo‘yishmaydi. Abutalip «Zaripam! Azizam! Dovul! Mening jonim!
Menga qarasalaring-chi! Men senlarni oxirgi marta ko‘rayotirman. Alvido Dovul!
Ermek! Omon bo‘linglar! Meni unutmanglar! Sizlarsiz menga hayot yo‘q!
Alvido!» deb dod solib baqirib yubormaslik uchun og‘zini kafti bilan yopib,
ko‘zlari nigoron poezdda o‘tib ketyapti. Lekin bola-bechoralar buni qayoqdan
bilishsin.
Chaqinday o‘tib ketayotgan ana shu onlarda Abutalipning ko‘rgan-bilgani shu
bo‘ldi. Poezd Bo‘ronli bekatidan allaqachon olislab ketgan bo‘lsa ham uning ko‘z
oldida ko‘rganlari birma-bir gavdalanib turar edi. Oyna ortida hammayoqni qalin
qor bosdi. Hammasi yiroqda, ortda qoldi, biroq Abutalip uchun vaqt hayotining
mazmuni jigarporalari yarq etib ko‘zga tashlangan alamli onlarda to‘xtab
qolganday bo‘ldi.
Tashqarida qor yog‘ib, hech narsa ko‘rinmay qolgan bo‘lsa ham Abutalip
oynadan ko‘zini uzmay o‘tirib qoldi. U derazaga mixlab qo‘yilganday dunyoning
adolatsizligiga bo‘yin tovlab haqiqat sari intilsa ham, yelkasidan bosib turgan
azozilning qudratiga bosh egmay iloji yo‘q edi, sevgili xotini, suyukli farzandlarini
ko‘rgan bo‘lsa ham, ularning yonginasidan tilsiz-zabonsiz hayvonga o‘xshab
o‘tib ketgani alam qildi. Uni o‘z erkidan mahrum qilgan o‘sha azozil edi. U
hammaning ko‘z oldida poezddan sakrab tushib, sog‘inib intizor yurgan oila
a’zolarining quchog‘iga otilish o‘rniga g‘ururi toptalgan bo‘lib o‘tiribdi.
Tansiqboev bo‘lsa uni xohlagan joyiga o‘tirg‘izib, xohlaganda turg‘izib itga
muomala qilganday xohlagan ko‘yga soladi, yuragini o‘rtagan o‘y-xayollardan
qutilish uchun Abutalip o‘ziga o‘zi so‘z berdi, qat’iy bir qarorga keldi. Dilini
kuydirib ketgan o‘sha yilt etgan uchrashuv Abutalipning ko‘z oldidan to‘xtovsiz
milt-milt o‘tib turar edi. Bunga hech kim xalaqit bera olmaydi. Abutalipning kuchi
faqat shunga yetadi — Hammasini qayta-qayta xotirlashdan boshqasiga majoli
yetmaydi – dastlab Qozong‘apni ko‘rdi, tirishqi qo‘llarida bayroqcha, tunni tun,

kunni kun demasdan postda qaqqayib turgani turgan, goh bekatning u boshida,
goh bu boshida turib umrida qancha poezdlarni qarshi olib jo‘natib qo‘yganini
hech kim hisob-kitob qilmagan, shundan keyin ovuldagi pastqam uylar,
molxonalar, tutun burqsib turgan mo‘rilar ko‘rindi. Yedigeyning yonida
o‘ymalashgan bolalar orasida o‘g‘li Ermekni ko‘rganda nafasi tiqilib baqirib
yubormaslik uchun og‘zini kafti bilan to‘sdi, o‘shanda mehribon Yedigey
bolalarga nimadir yasab berayotgan edi. Ermek Yedigeyga taxtami yoki boshqa
bir narsani olib borayotgan edi va o‘sha bir necha lahza ichida hammasi aniqravshan
ko‘rindi. Guppi kiyib yengini qayirib olgan, yuzi sovuq shamoldan
qorayib ketgan, qomatli, ozg‘in Yedigey oyog‘ida kirza etik, boshida telpak,
oyog‘iga piyma kiygan bir bola, uning yonida Dovul bilan Zaripa ketyapti.
Bechora Zaripa xuddi yonginasida turganday ko‘rindi — ro‘moli kiftiga tushib,
qop-qora sochi hurpaygan, rangi o‘chgan, o‘sha yoqimtoy yor, paltosi
tugmalanmagan, oyog‘ida o‘zi olib bergan arzon etik, egilib Dovulga nimalarnidir
uqtiryapti — bularning hammasi shunchalik tanish, shu qadar ko‘ngilga yaqinki,
Abutalipning ko‘z oldidan qayta-qayta o‘taverdi. Bu uchrashuvdan so‘ng
Abutalip ular bilan vidolashganday bo‘ldi, endi dunyoda hech nima, hech
qachon bu yo‘qotuvning o‘rnini bosa olmaydi.
Yog‘ayotgan qor tinmasdan bora-bora bo‘ronga aylandi. Orenburgga ozgina
qolganda poezd bekatda bir soatcha turib qoldi — temir yo‘lni qordan
tozalashdi. Kishilar shovqin ko‘tarishib qorni, ob-havoni, hamma-hammasini
og‘ziga kelgan so‘zlar bilan so‘kishayotgani baralla eshitilib turdi. Yo‘l
ochilgandan so‘ng poezd qorni uchirib yurgan bo‘ronga qaramasdan yo‘lga
tushdi. Orenburgga kirganda sekin yura boshladi. Yo‘l yoqasidagi qing‘ir-qiyshiq
daraxtlar qurib qolganday qorayib turar edi. Shahar elas-elas ko‘rinar edi.
Vagonlarni saralaydigan bekatda kechasi ancha turib qolishdi. Bu yerda
Abutalip kelayotgan vagonni poezddan ajratib olishdi. Buni Abutalip
vagonlarning bir-biriga urilib taraq-turuq qilishidan, vagonlarni tirkab-ajratadigan
ishchilarning qiyqiriqlaridan, vagonlarni sudrab ketgani kelgan lokomotivning
gudoklaridan bilib oldi. Shundan so‘ng vagonni bir yoqqa sudrab olib ketishdi,
aftidan ehtiyot yo‘lga kirgizib qo‘yishdi shekilli. Xufton payti edi, maxsus vagonni
o‘z joyiga qo‘ya boshlashdi. Vagon oxirgi marta bir silkindi. Birdan. «Yaxshi!
To‘xtat shu yerda» degan ovoz chiqdi. Vagon to‘xtadi-qoldi.
— Mana, keldik! Oshqol-dashqolingni yig‘ishtir! Mahbus, eshikka chiq! — dedi
katta nazoratchi Abutalipga, kupe eshigini ochib. — Bo‘l, imillama! Chiq!
Uxlayverib miyang shishib ketgandir! Toza havodan nafas ol!
Abutalip asta o‘rnidan turib, nazoratchiga yaqin keldi-da:
— Men tayyorman. Qayoqqa yuray, — dedi.
— Tayyor bo‘lsang, yur! Qayoqqa borishni soqchi aytadi, — nazoratchi
Abutalipni dahlizga chiqardi, keyin hayron bo‘lib, ham g‘ijinib jerkidi:
— Hov ovsar, yo‘lxaltangni tashlab ketmoqchimisan? Qayoqqa ketayapsan?
Nega yo‘lxaltangni olmaysan? Yoki senga hammol kerakmi? Orqangga qayt,
qaqir-ququringni ko‘tar!
Abutalip kupega qaytdi, qoldirib ketgan yo‘lxaltasini istar-istamas oldi-da, yana
dahlizga chiqqan edi, xayol bilan shoshib kelayotgan shu yerlik ikki chekist bilan
suzishib ketishiga sal qoldi.
— To‘xta! — deb Abutalipni devorga tomon itardi nazoratchi. Beriroq tur!
O’rtoqlar o‘tib ketishsin! Abutalip vagondan chiqayotib haligi ikkitasi
Tansiqboevning kupesini taqillatayotganini ko‘rdi.
— O’rtoq Tansiqboev! — degan hayajonli ovoz eshitildi. — Xush kelibsiz! Sizni
kutaverib rosa ko‘zi-miz teshildi! Aksiga olib siz kelgan kuni qor yoqqanini
ko‘rmaysizmi! Kechirasiz! havo havoligini qiladi-da! O’zimizni tanishtirib

qo‘yaylik, ruxsat berasiz, o‘rtoq mayor!
Soqchilar boshidan quloqchin, oddiy askar kiyimidagi qurolli uch kishi ekan,
vagonning yonida kutib turgan ekan. Ular mahbusni nariroqda turgan ochiq
mashinaga solib olib ketishsa kerak.
— Tushmaysanmi! Nega ag‘rayib turibsan! — deb yubordi uch soqchidan biri.
Orqasida nazoratchi, Abutalip vagon zinasidan asta yerga tushdi. Sovuq izg‘irin
shamol, maydalab
qor yog‘ib turibdi. Vagon zinasi yonidagi temir tutqich sovuqdan qo‘lga
yopishadi. Gir atrof qorong‘i, har joy-har joyda osib qo‘yilgan chiroqlargina g‘irashira
yorug‘ berib turibdi, qor ko‘mib yotgan qator-qator temir yo‘llar.
— To‘qson yettinchi nomerli mahbusni topshirdim! — dedi katta nazoratchi
soqchiga.
— To‘qson yettinchi nomerli mahbusni qabul qildim! — deb javob berdi katta
soqchi.
— Endi jo‘na! Bular aytgan tomonga boraver!— dedi katta nazoratchi
Abutalipga, xayrlashish o‘rniga. Keyin nima uchundir qo‘shib qo‘ydi. —
Nariroqda mashinaga solib olib ketishadi.
Abutalip soqchi yigitlar qurshovida shpallarga urinib-surinib temir yo‘l bo‘ylab
yurib ketdi. Qor urib turibdi. Abutalip yo‘lxaltasini yelkasiga qo‘yib olgan. Undamunda
tungi smenadagi vagonlarning gudoklari eshitiladi.
Tansiqboevni mehmonxonaga olib ketish uchun kelgan orenburglik hamkasblari
kupeda biroz hayallab qolishdi. Che-kistlar tanishganlik uchun qittay-qittay
otishni taklif qi-lishdi, gazak esa tayyor edi. Uning ustiga ish vaqti emas, kechasi
kim yo‘q derdi. Tansiqboev so‘z orasida ishning o‘ngidan kelayotganini,
yuzlashtirishning muvaffaqiyatli bo‘lishini, Olma-otadan buyon vaqtni bekor
o‘tkazmaganini qistirib ketdi.
hamkasblar birpasda opoq-chopoq bo‘lib suhbatga tushib ketishdi. Birdan
tashqaridan shitillagan ovozlar keldi, vagon dahlizida kimlarningdir dukurlagan
oyoq tovushi eshitildi. Kupega soqchilar bilan katta nazoratchi hovliqib kirib
kelishdi. Soqchining hammayog‘i qon edi. U rangidan rang qolmagan bir holda
Tansiqboevga chest berib:
— To‘qson yettinchi nomerli mahbus halok bo‘ldi! — dedi shang‘illab.
— Qanaqasiga halok bo‘ladi — o‘rnidan otilib turdi Tansiqboev. — Halok bo‘ldi
deganing nimasi!
— Parovozning ostiga o‘zini tashlab o‘ldi, — dedi katta nazoratchi.
— Nega o‘ladi? Qanaqasiga parovoz ostiga tashlaydi?— dedi jahl bilan
Tansiqboev, u nazoratchining yoqasidan ushlab tortar ekan.
— Temir yo‘ldan o‘tib borayotganimizda, — dedi poyma-poy qilib soqchi, o‘ng
tomondan ham, chap tomondan ham lokomotivlar yurayotgan edi. Ular
vagonlarni u yoqdan bu yoqqa sudrab o‘tar edi. Biz esa poezdni o‘tkazib
yuborish uchun to‘xtab turdik. To‘xtashimiz bilan haligi mahbus qo‘lidagi
yo‘lxalta bilan meni bir soldi-da, o‘zini kelayotgan parovozning g‘ildiragining
ostiga tashlasa bo‘ladimi.
Bunday kutilmagan hodisadan hamma lol bo‘lib qoldi. Tansiqboev jon-poni
chiqib tashqariga otildi.
— Iflos, svoloch, qutilib qoldi-ya! — ovozi qaltirab so‘kina ketdi u. —
Hammasini barbod qildi! Ko‘rmaysanmi, hammamizni o‘ldirdi! Va stolga burilib,
g‘ijingan ko‘yi qo‘lini siltadi-da, stakanni to‘ldirib araq quydi.
Uning orenburglik hamkasblari esa bu hodisaga soqchilar kallasi bilan javob
berishadi, deb qo‘shib qo‘yishdi.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

ADABIYOT ATOMDAN KUCHLI !