Farhod va Shirin

Mavzu: “Alisher Navoiyning “Farhod va Shirin” dostonida
komil inson g`oyasi”

Darsning maqsadi: “Farhod va Shirin” dostonida Farhod timsolining komil inson sifatidagi qirralarini talqin va tadqiq etish; o`quvchilarda komil insonga xos ahloqiy-ma`naviy sifatlarni shakllantirish; mustaqil, erkin ijodiy fikrlashni rivojlantirish.
Darsning metodi: Interfaol usul (“Aqliy hujum”), global ta`lim, guruhlarda ishlash
Darsning jihozi: Alisher Navoiyning “Xamsa” dostoni tarkibiga kiruvchi “Farhod va Shirin” dostoni, Natan Mallayev “O`zbek adabiyoti tarixi”, Najmiddin Komilov “Tasavvuf”, Vohid Zohidov “Ulug` shoir ijodining qalbi”, Navoiy ijodiga xos monografiya, Navoiy g`azallari yozilgan disk, texnik vosita
Darsning tarkibiy qismlari:
1. Darsning tashkiliy qismi
2. “Xursandman” mashqi
3. Guruhlar taqdimoti
4. Bahs-munozara
5. “4 hayrat” mashqi
6. “B.B.B.” mashqi
7. “Hamkorlik” kvadrati
8. Test bilan ishlash
9. Xulosalash
10. Yakunlash va uyga topshiriq

O`qituvchi kirish so`zi:
Aziz o`quvchilar, bugungi darsimiz adabiyot. Keling, darsimizni “Xursandman” mashqidan boshlasak. Bugungi darsimizga dunyo tanigan, bolalar jonidan sevgan O`zbekiston xalq yozuvchisi, bolalar adabiyotining sevimli vakili Xudoyberdi To`xtaboyev tashrif buyurgan. Biz mana shunday ulug` yozuvchi bilan birga dars o`tayotganimizdan nihoyatda mamnunmiz va men o`ylaymanki, bu tarixiy lahzalar har birimizning yodimizda o`chmas iz qoldiradi. Siz ham bir-biringiz bilan bugungi kunda, xuddi mana shu soatda, yuz ko`rishib turganingizdan xursandchilik sifatida dil izhoringizni bildirib qo`ying. Shoir aytganidek:
Hayotning har lahzazi go`zal,
Umrning har dami g`animat.
Endi asosiy darsimizga o`tamiz.
Jahonki, muqaddas neni ko`ribdi,
Bariga onasan, ey qodir hayot.
Besh yuz yil naridan boqib turibdi,
Nurli bu yuzlarga nuroniy bir zot.
Shu buyuk o`g`lingni ardoqlab dildan
Xalqim, ta`zim etsang arzigay tamom
Uning nomi bilan birga bitilgan,
Dunyo daftariga o`zbek degan nom!
O`zbek adabiyotining so`nmas quyoshi, ya`ni, “Shamsul millat” deb sharaflangan ulug` mutafakkir shoir, olim, davlat arbobi Nizomiddin Mir Alisher Navoiy o`zidan nihoyatda boy va salmoqli asarlar qoldirdi. Bu zoti sharif yaratgan bebaho xazina – lirik asarlar, daholar musobaqasi bo`lgan “Xamsa” asari, qancha-qancha ilmiy, tarixiy asarlari necha asrlar o`tgan bo`lsa ham, to`kis-tugal o`rganib bo`lingani yo`q. Va yana aytish mumkinki, o`z davrida qanday ahamiyat, badiiy qiymatga ega bo`lgan bo`lsa, oradan shuncha yillar o`tib ulug` ustoz yaratgan asarlarning ohori to`kilgani yo`q. U yanada salobat kasb etib, yildan-yilga badiiy va g`oyaviy qimmati Ko`xkan tog`lari singari yuksalib bormoqda.
Keling, navbatni guruhlarga bersak-da, ular bugungi mavzudan kelib chiqib o`z guruhlariga nom qo`yganlar, o`zlarini tanishtirib o`tsalar.
1-guruh taqdimoti. “Muhabbat dunyosi” guruhi. Shiori –
“Bo`lmasa ishq ikki jahon bo`lmasin,
Ikki jahon demaki, jon bo`lmasin”.
— Biz dunyoga kelgan ekanmiz, har bir narsaga mehr-muhabbat ko`zi bilan qaramog`imiz kerak: insoniyatga muhabbat, jamiyatga muhabbat, hayvonotga va tabiatga muhabbat. Hamma muhabbatning boshida avvalo Yaratganga bo`lgan ishq-muhabbat turadi. Navoiy ham ishqni 3 guruhga bo`ladi: avom, xos, siddiq ishqi. Ularning birinchisi dunyoviy, ikkitasi ilohiy mazmunga ega. 1 – “Ishqi majoziy”, ikkitasi “Ishqi ilohiy” deyilgan. Navoiy shoirlarni uch guruhga ajratadi: 1- ilohiyot sirlarini kuylovchilar (F.Attor., Rumiy hazratlari). 2- ilohiyotga majozni vosita qiluvchilar (S.Sheroziy, H.Sheroziy, X.Dehlaviy). 3- majoziy ishni kuylovchilar (Hoqoniy Shirvoniy, Solmon Sovojiy).
Navoiy hazratlari esa bizningcha, ilohiyotga majozni vosita qiluvchi shoirlar qatoriga kiradi. Demak, Navoiy asarlarining tub mag`zida muhabbat olovi yolqinlanib turadi.
Nodirabegim aytgan misralar ustoz Navoiyga ham xosdir:
Muhabbatsiz kishi odam emasdur,
Gar odamsan, muhabbat ixtiyor et.
Shuning uchun guruhimizni “Muhabbat dunyosi” deb atadik.
2-guruh taqdimoti. “Ma`rifat” guruhi. Shiori –
“Ki har ishniki qildi odamizod,
Tafakkur birla bildi odamizod”.
— Ma`rifatli inson tafakkur qiladi.
Tangri hikmati va ma`rifatining chek-chegarasi yo`qdir. Mashhur olim Shayx Aziziddin Nasafiy inson kamolotiga ikki narsani asos qilib oladi: birinchisi, ahloq, ikkinchisi – o`z o`zini tanishdir. Shu ikki asosga qarab odamlarni uch guruhga ajratadi. 1 — ahloqiy sifatlar bilan bezanmagan. 2- axloqiy sifatlar bilan bezangan. Lekin o`zini tanimagan. 3 – ahloqiy sifat bilan bezangan, ham o`z-o`zini tanigan insonlardir. O`z o`zini tanish esa – ma`rifat deyiladi. Shuning uchun ahloqan bezangan, ma`rifatli inson komil insondir. Shunga ko`ra guruhimizni “Ma`rifat” deb nomladik.
3-guruh taqdimoti. “Kamolot” guruhi. Shiorimiz –
“Kamol et kasbkim olam uyidin,
Senga farz o`lmag`ay g`amnok chiqmoq.
Jahondin notamom o`tmak beaynih,
Erur hammomdin nopok chiqmoq”.
O`z nafsini tiyib, ruhan poklanib ma`rifatga erishgan inson kamolotli insondir. Haqqa faqat kamolotli insongina yetishadi. Navoiy ta`biricha, bu dunyoga kelib-ketishdan maqsad, inson komillik pillapoyasiga ko`tarilishi lozim. Aks holda, bu imtihon, sinov dunyosida poklanmagan bo`lib qoladi.
Shuning uchun ham guruhimiz nomini “Kamolot” deb atadik.
4-guruh taqdimoti. “Haqiqat” guruhi. Shiorimiz –
“Vahdat ahlin fikrati bu – haqiqat
Komil inson hikmati bu – haqiqat”.
— Haqiqatga yetishmoq uchun inson avvalo o`z nafsini yengmog`i kerakdir. Payg`ambarimizning Hazrati Aliga aytgan nasihatlarini keltirish mumkin: “Yo Ali, avliyolik maqomiga yetishgan zotlar ko`pdan-ko`p ibodat qilganlaridan emas, o`z nafslarini yengganliklaridan bunday ulug` darajaga erishganlar”.
— Haqiqatda, nafs insonning juda qudratli xavfli dushmani. Shuning uchun Navoiy “Nafs itin qilsang zabun,
Olamda yo`q sendek shujo” deb yozadi.
— Rabg`uziy esa, “Bir nafsning ishini yetmish shayton qilolmaydi”, deb yozadi.
Farhodning ustozlari oddiy ustozlar emasdir. Ular piri komillar edi. Boniy – me`mor, qasr qurgan. Aslida, Farhod yuragida ishq binosini qurgan va qurishni o`rgatgan piri komildir. Moniy esa Olloh ishqini qalbga naqshlagan ustozdir. Qoran esa ko`ngildagi toshdan ham qattiq nafsoniy istaklarni parchalash ilmini bildirgan ustoz.
Shu bilan birga, Farhod Suhaylo, Suqrotdek ulug`lardan ham saboq olib, komillik sari intiladi. Ishq sirlarini, poklanish ilmini o`zlashtirgan Farhodga o`lim bilan to`qnashuv qo`rqinchli emas. Shuning uchun ham makkora kampirning aldovlaridan so`ng o`zini haqqa topshiradi. Ya`ni o`lim bilan to`qnashadi. Ollohning jamoliga muyassar bo`ladi. Bu ilohiy ma`rifatni Navoiy majozlar vositasida bizga ifoda qilib bergan, shuning uchun ham guruhimiz nomini “Haqiqat” deb nomladik.
Bahs-munozara savollari:
1. “Xamsa” yozish an`anasi kimdan boshlangan? Qanday atalgan? – Nizomiy, “Panj Ganj”
2. Ikkinchi xamsanavis? – Dehlaviy, “Xamsa”
3. Uchinchi xamsanavis? – Jomiy, “Xavt avrang”
4. Xusrav va Shirin mojarosi aslida kimga borib taqaladi? – Eron hukmdori Xusrav Parvezga
5. Birinchi marta bu mojaro kimning asarida tilga olingan? – Firdavsiyning “Shohnoma”sida
6. Unda Farhod obrazi bormidi? – Yo`q
7. Nizomiy ikkinchi dostonini qanday nomlagan edi? – “Xisrav va Shirin”
8. Dehlaviy-chi? – “Shirin va Xisrav”
9. Navoiy-chi? – “Farhod va Shirin”
10. Navoiy nima uchun Xisravni bosh qahramonga loyiq ko`rmadi? – Xisrav manfaatparast, xudbin shaxs edi.
11. Farhodning tug`ilishi bilan bog`liq voqeaga to`xtalib o`tamiz. Farhod tug`ilganda qanday sifatlar bilan tug`ildi?
— Farri shohiy – Shohlik nuri bilan,
— “Shu`layi dard” – dardga o`ralgan holatda.
12. “Farhod” ismi qaysi so`zlardan olingan?
— Firoq, rashk, hajr, oh, dard – “Farhod”
13. Dostonda qanday ifodalangan?
Birinchi guruh — Sha`bistonda tug`di bir yangi oy,
Yangi oy yo`qki, mehri olam aroy
Ikkinchi guruh – Ochildi bog`ida bir otashin vard
Demaykim vard, balkim shu`layi dard
Uchinchi guruh – Yuzinda ishq asrori yozilg`on
Ichinda dard ta`vizi qozilg`on
To`rtinchi guruh – Ko`zida ashk selidin asarlar
Damida oh dudidin xabarlar.
1- Muhabbat nuri ollinda huvaydo,
2- Jamolida vafo tug`rosi paydo.
3- Falak deb: Dard elining shohi oni
4- Malak deb: Dard o`ti ogohi oni.
14-savol. Farhodning favqulodda iste`dod egasi ekanligi qanday ta`rif etiladi?
1- Agar bir qatla ko`rdi har sabaqni,
Yana ochmoq yo`q erdi ul varaqni
2- Ne so`znikim, o`qib ko`ngliga yozib
Dema ko`ngliki, jon lavhiga yozib
3- O`qib o`tmak, uqib o`tmak shiori,
Qolib yodida sahfa-sahfa bori
4- Ko`rib chin oshiqlik maqolin,
Topib oshufta mahzun ko`ngil holin
15-savol. Farhodning qasr qurilishida qatnashib qanday hunarlar o`rgangani va uning majoziy ma`nosini izohlang. —
16-savol. Farhodni hiyla bilan Xisrav zanjirband etganda uning savollariga bergan javobi? – O`qituvchi va o`quvchilar o`rtasida she`riy bahs bo`ladi.
17-savol. Nima uchun Xisrav odamlari Farhodni yaxshi ko`rib qoldilar?– To`g`riso`zligi, mardligi uchun.
18-savol. Farhodni Salosil g`origa besh yuzta soqchi bilan qamab qo`yganlarida Suqrot o`rgatgan duo bilan bandlarni yechib ozodlikka chiqardi, lekin nega qochib ketmas edi? – O`z bo`ynidagi o`limni o`zgalarga ravo ko`rmasdi.
19-savol. Xisravning Makkora kampirni yollashdan maqsadi nima edi? – O`z yurtiga qaytarish edi.
20-savol. Yosuman kampir hiylasiga uchgan Farhod o`zini halok etdi va hatto hayvonlar ham uning atrofini o`rab olib, Farhodga aza tutdilar. Nega? – Butun jonzotlar, hayvonotlar bilan Farhod tillashar, do`stlashgan edi.
21-savol. Farhodning o`limidan oldin “Bodi sabo”ga iltijosi nimani bildiradi? – Uni dunyoga keltirgan ota-onasidan rizolik so`rashini.
(Hamma savol-javobda Farhodning komillik sifatlari tadqiq etiladi).
“4 hayrat” mashqi bajariladi. Ya`ni har bir guruh dostondan o`ziga yoqqan eng ta`sirli, hayratga solgan o`rinlarni ochib beradilar.
“B.B.B.” mashqi. Ushbu mashgu`lotda Navoiy haqida shu darsgacha bilganlari, dars jarayonida nimani bilib oldilar va undan so`ng nimani bilmoqchi ekanliklari so`raladi.
“Hamkorlik kvadrati”. Bu mashg`ulotda dostonning istalgan joyidan bir baytdan olib uni bo`laklab konvertlarga solinadi. Va guruhdan ushbu baytni tiklash so`raladi. Misol uchun, komillikda Farhodga teng bo`lgan Shirin timsoliga xos bo`lgan sifatlar tanlab olinadi.
Test bilan ishlash. Guruhlarga “Farhod va Shirin” dostonidan beshtadan savol test usulida so`raladi. Javoblar hakamlar hay`atiga uzatiladi.
Xulosalash. O`qituvchi: Demak, biz Farhod timsoli orqali nimalarni o`rganamiz?
O’quvchilar: Ishq-muhabbatning shavqidan zavq olishni o`rganamiz.
— Ishq deganda biz nafaqat sevgini, undan tashqari, iroda, sabot, matonat, ilm, ibodat, oqillik, xokisorlik, qanoat, halimlik, mehnatsevarlik, xalqparvaplik, hayo, ota-onaga hurmat kabi tuyg`ularni qalbimizga singdiramiz.
— Navoiy ulug`lagan komil inson Farhod timsoli orqali biz bugungi kunda ajalfurush Xisravlar, g`oratchi Ahramanlar, yovuz makkoralarga qarshi kurashamiz. Bu kurashda Navoiy hamisha bizga madadkordir. Chunki Navoiy kuylagan oliyjanob g`oyalar hech qachon o`lmasdir.
O’qituvchi: “Sinkveyn”ni qo’shadi.Ushbu darsimizda “Sinkveyn” usulidan foydalanib xulosa yasaymiz.
“Sinkveyn” quyidagi qoida bilan yoziladi: 5 qatordan iborat bo’ladi. (Bilamizki “Sinkveyn” qisqa gapda katta axborotni o’z ichiga olgan she’rdir.)O’quvchilar menga yordam beradi:
1-qator. Mavzuni 1ta so’z bilan ifodalang. -“Farhod”.
2-qator. Mavzuni 2 so’z bilan yoriting. -“Navoiyda Farhod”.
3-qator. Mavzudagi voqelikni 3ta so’z bilan oching. -“Komil shaxs timsoli”.
4-qator. Mavzuda munosabat, hissiyotni adabiyot fani bo’lgani uchun 5-6 ta so’z bilan ochish mumkin. –“ Tili pok-u, dili pok-u, o’zi pok”.
5-qator. Mavzu mazmunini 1 so’z bilan yakunlang. –“Ibrat”.
O’qituvchi: Yurtboshimiz bugungi kunda katta e’tibor qaratayotgan “Barkamol avlod” orzusi Navoiy kuylagan, ko’klarga ko’targan komil inson g’oyasi bilan hamohangdir. Mana, bizga Navoiy dahosining yana bir qirrasi! Darhaqiqat, ham aqliy, ham jismoniy, ham ma’naviy barkamol avlodgina jamiyatni poklay oladi, uni olg’a intilishga, taraqqiyotiga yo’l ochib beradi. Ulug’ bobomiz Alisher Navoiy niyat qilgan komil inson, yurtboshimiz ta’kidlagan barkamol avlod siz-u biz bo’laylik. Zero, qalbida ezgu hislar to’la bo’lgan inson dunyoni saqlashga, go’zalliklar yaratishga qodirdir!
Yakunlash. Bir vaqtda hamma o`quvchilar baholanadi.(Guruhlar familiyasi yozilgan oq qog’ozlarga baho qo’yilib, yozuv taxtasiga yopishtiriladi.)
Uyga topshiriq. Insho. Dostondagi “Farhod va Shirin timsollariga tavsifnoma yozish”.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

ADABIYOT ATOMDAN KUCHLI !