BOBUR

Mavzu: Shoirlikda shoh, shohlikda shoir – Bobur!
(umumlashtiruvhci dars)

Maqsad: Zahiriddin Muhammad Bobur hayoti va ijodiy faoliyatini o`rganish bo`yicha olgan bilimlarini mustahkamlash, ham lashkarboshi, ham shoir, nosir, ham ibratli, mehribon padar sifatidagi faoliyatini ochib berish. O`quvchilarda buyuk bobomiz yashab o`tgan hayot va ijod maktabi bilan iftixor hissini tuydirish, vatanparvarlik, mardlik, dovyuraklik xislatlarini singdirish, ma`naviy kamol toptirish, mustaqil, erkin, ijodiy fikrlashga o`rgatish.
Metod: global, interfaol, guruhlarda ishlash, klaster, sahnalashtirilgan dars.
Jihoz: Zahiriddin Muhammad Bobur rasmi, asarlari, ilmiy kitoblar, gazeta jurnallar, “Boburiylar shajarasi” haqida plakat, “O`zbekiston xaritasi”, magnitofon, rag`bat kartochkalari, slaydlar.
Shior: Vatan, to tanda jonim bor, seningdurman, seningdurman.
Tanim xok, o`lsa ham takror, seningdurman, seningdurman

Darsning borishi: Dars “Yaxshilig`” musiqa sadosi ostida boshlanadi.
“Xursandman” mashqi
So`ng guruhlarga navbat beriladi.
Guruhlar taqdimoti boshlanadi.
Guruhlar taqdimoti
“Sheryurak” – guruhimiz nomi “Sheryurak”
Boburday shoir kerak!
Maqsadimiz – Bobur yashab o`tgan hayot chiziqlarini va harbiy yurishlarini yoritib berish.
Diqqat qiling!.. Tarix zarvaraqlarida oltin harflar bilan bitilgan shunday sahifalar bor! 1483-yil – o`z “Xamsa”lari bilan olamni egallagan forsiy shoirlarni yengib, turkiy alfozda o`zbekning nomini yuksakka olib chiqqan ulug` Navoiyning “Xamsa”si dunyoga kela boshladi. Va xuddi ana shu yili Tangri Taalo biz o`zbek xalqiga yana bir inoyat qildi – o`z salohiyati, iste`dodi, harbiy mahorati, zakovati bilan olamni lol qoldirgan shoir va davlat arbobi, mohir sarkarda va olim, tarjimon, Zahiriddin Muhammad Bobur Farg`onaning Andijon shahrida temuriylar xonadonida dunyoga keldi. Viloyat hokimi Umarshayx Mirzo – Amir Temurga evara – 4-avlod, onasi Qutlug` Nigorxonimning otasi Yunusxon esa 12 avlod bilan Chingizxonga tutashardi. Ko`rinadiki, Bobur insoniyat tarixidagi 2 buyuk sulola tutashgan nuqtada dunyoga kelgan. Unga Bobur – arabcha “Sheryurak” deb nom qo`yishdi. Bu nom butunlay suvrati va siyratiga singib ketgan edi.
— 1494- yil Umarshayx Mirzoga qarshi o`z akasi – Samarqand hokimi Sulton Ahmad hamda qaynog`asi – Toshkent hokimi Mahmudxon o`zaro til biriktirib, yurish qiladi. Nihoyat, qaltis vaziyat yuzaga keladi. Buning ustiga kutilmagan falokat otasi – Umarshayx Axsi qo`rg`onida kabutarxonasi bilan qulab, halok bo`ladi. Umarshayxdan 3 o`g`il – Bobur mirzo, Jahongir mirzo, Nosir mirzo va 2 qiz qoladi.
— O`g`illarining kattasi 12 yoshli Bobur taomil bo`yicha taxtga o`tiradi. Sulton Ahmadning mag`lubiyati (Ayriliq ko`z yoshlari tinmay turib, qismat unga toj-taxt minnatini kiydirdi). Sulton Mahmudxonning chekinishi.
Bobur bek atka — Mazidbek (Shayx) va Bobo Alibek, onasining yordami bilan 1-g`alabasi – Samarqandni qo`lga kiritdi.
— Samarqandga 3 bor yurishlari, chekinish, ta`rif beriladi.
2 yil sargardonlik – temuriylarning birlashmasligi.
Lirik chekinish “Yod etmas kishini mehnatda kishi”
2) “Topmadim” g`azali o`quvchilar tomonidan o`qiladi
— Andijonda tug`ildi. “Boburnoma” – Jahongir guruhiga
Andijon ta`rifi keltiriladi.
Sheryurak
1504-yil — Afg`oniston, Pokiston, Bangladeshni qo`lga kiritishi
1507-yil – Hindistonga qiziqa boshlashi
1525-yildan Hindistonga yurish boshlashi
1526-yil Panipatda Ibrohim Lo`diy qo`shiniga qarshi olib borgan jangi va g`alabasi, 1530-yilgacha Hindistonda olib borgan madaniy-ma`rifiy va obodonchilik ishlari haqida so`z yuritiladi.
Xulosa
Demak, Bobur 47 yil umr ko`rib, notinch yashagan bo`lsa ham, o`zining yuksak iste`dodi, salohiyati tufayli o`z umrini jozibali qila oldi.

“Javohir” — guruhimiz Javohir,
Bobur she`riyatda mohir.
— Qanday asarlar yozganini ayting
— Bobur xalqimizning har jihatdan yetuk, g`oyat iste`dodli farzandi edi. Uning hayoti faqat janglar bilan emas, ilhomiy onlar bilan ham to`la edi. U 16-17 yoshlaridan boshlab badiiy ijod bilan shug`ullana boshlagan.
— Bobur o`zbek va fors tillarida ijod qilgan Zullisonayn shoirdir. U ona tilida yozgan she`rlarini to`plab, 1519-yilda Kobulda, 1528-29-yillarda Hindistonda devonlar tuzgan.
— Bu 2 to`plam o`sha joylar nomi bilan “Kobul devoni”, “Hind devoni” deb atalgan. Kobul devoni topilgan emas. Mutaxassislarning fikricha, saqlanib qolgan she`rlarining soni 400 dan ortiq. Shundan 119-g`azal, 231 tasi – ruboiy. Shuningdek, shoir tuyuq, fard, masnaviy, qit`a, muammo kabi janrlarda ham ijod qilgan.
— Bobur 20 yoshida “Xatti Boburiy” kashf etdi.
— Musiqa bilan shug`ullanib, “Chorgoh” maqomida “savt”lar bitdi.
— 1521-yilda she`riy yo`lda soliq ishlarini tartibga soluvchi “Mubayyinul-zakot” (“Zakot bayoni”) asarini yozdi.
— 1523-25-yillarda aruz vazni haqida “Muxtasar” nomli risola yozdi.
Boburning “Harb ishi”, “Musiqa ilmi” asarlari hanuz topilgan emas.
— 1528-yilda naqshbandiya shayxlaridan bo`lgan Xo`ja Ubaydulla Ahrorga juda e`tiqod qilar edi, uning fors-tojik tilida yozilgan “Volidiya” asarini she`riy yo`l bilan o`zbekchaga tarjima qilgan (bu asar 1-marta 1912-yilda Istambulda “Milliy tatabbu`lar majmuasi”da bosilgan)
— Bobur devonining katta qismi g`azallardan iborat. G`azallarning ma`lum guruhi hasbi hollik xususiyatiga ega bo`lib, shoir hayotining ma`lum lavhasi bilan bog`lanadi. Uning ko`p she`rlari ‘”ekspromt” – badiha tarzida yuzga kelgan. 1500-1501-yillarda Bobur Samarqandni 2 bor olib, yana boy beradi. Bir muddat sarson-sargardonlikda yurib xon dodasi Yunusxonning oldiga boradi, umidlari puchga chiqqach:
Jonimdin o`zga yori vafodor topmadim,
Ko`nguldin o`zga mahrami asror topmadim…
Matla`si bilan boshlangan g`azalni yozadi.
— Yana ruhiy ezilishlar natijasida bir ruboiy yozadi:
Yod etmas emish kishini g`urbatda kishi
Shod etmas emish ko`ngulni mehnatda kishi,
Ko`nglum bu g`ariblikda shod o`lmadi oh
G`urbatda sevinmas emish, albatta kishi.
Yoki:
— Ko`pdin berikim yoru diyorim yo`qdur,
Har lahzayu, har nafas qarorim yo`qdur
Keldim bu sori o`z ixtiyorim birla
Lekin borurimda ixtiyorim yo`qdur.
— Jahondin menga g`am bo`lsa, ulusdin gar alam bo`lsa,
Ne g`am yuz buncha nam bo`lsa, seningdek g`amgusorim bor
Kimlarningdir dilbandini tig` bilan, qilich bilan bo`ysundirgan – ulus qayg`usiga sabab bo`lgan Boburning iqrori bu!
— “Visoli lahzasidin zavq topmoqlik erur dushvor
Firoqi shiddatinda yo`qsa jon bermaklik osondur”
(Tazod: visol-firoq, lazzat-shiddat, zavq topmoq – jon bermoqlik, dushvor – oson) oshiq iztiroblarini fojea ekanligidan ta`sirlanasiz.
— Sochi-yu qoshi-yu ko`zidin boshta havodur,
Ne boshda havo, har ikkisi boshqa balodur.
(boshga balo – boshqa balo iyhom san`ati qo`llangan ham ruju bor, ham i`shtiqoq bor – “boshqa-boshqa balo” ekanini chiroyli ifoda etish bor)
— Bosh qofiyali ruboiy yozib, o`z ismi-sharifini mangulikka muhrlagan.
Tuz oh, Zahiri dini Muhammad Bobur,
Yuz oh, Zahiri dini Muhammad Bobur,
Sarrishtai ayshdin ko`ngulni zinhor –
Uz oh, Zahiri dini Muhammad Bobur.
(Zahiriddin Muhammad dinning tayanchi va u bunga umrining oxirigacha sodiq qoldi)
— “Qaddi bila ikki zulfu og`zi,
Jonimga balo bo`lubdur, Olloh!”
Ushbu baytda Bobur ijodiy mo`jizasiga tasanno o`qiydi, kishi. Yozuv sirlaridan voqif etamiz: qadi, 2 zulfi va og`zidan “Olloh” so`zini istixroj usulida yasagan.
— Istixroj – harflardan so`z yasash san`atidir
З – qad, бб- 2 zulf, o`giz – “he” – А ga o`xshaydi – Зббе

Xulosa
Demak, Bobur biz bilgan buyuk Temuriyzodagina emas, mislsiz nozik didli shoirimiz hamdir!

“Jahongir” guruhiga navbat
Guruhimiz Jahongir,
Dunyoni zabt etgan Bobur”

— “Boburnoma” tarixiy, badiiy, memuar asardir. “Memuar” so`zi fransuzcha bo`lib, “esdalik” ma`nosini anglatadi. Muallif o`zi ko`zi bilan ko`rgan, real voqealar haqida hikoya qilingan asar memuar asar hisoblanadi. (M: Oybekning “Bolalik”, A.Qahhorning “O`tmishdan ertaklar” qissasi)
— Bobur 12 yoshidan taxtga o`tirgandan boshlab, kurashlar, mag`lubiyatlar, g`alabalar, g`am-tashvish va shodliklarga to`la hayoti “Boburnoma”da aks etgan. Bu tarixiy-badiiy asar 1494-1529-yillardagi voqealarni, Movarounnahr, Xuroson, Afg`oniston, Hindistonda ro`y bergan hodisalarni o`z ichiga oladi.
— Boburning o`z so`zi va Gulbadanbegimning “Humoyunnoma”dagi ma`lumotlarga qaraganda, ‘Boburnoma” dastlab “Voqeanoma” deb atalgan. Bobur buni bir ruboiysida eslatib o`tadi:
Bu olam aro ajab sitamlar ko`rdim,
Olam elidin turfa sitamlar ko`rdim,
Har kim bu “Vaqoye”ni o`qub bilgaykim,
Ne ranju, ne mehnatu, ne g`amlar ko`rdim.
— Bundan tashqari bir o`rinda Xo`ja Kalonga “Voqeanoma”ni yuborganini esladi.
— Gulbadanbegim esa “Humoyunnoma”da Kobul hokimiyati haqida so`zlab, “Firdavsmakonning (Boburning) “Voqeanoma” kitobida bunga dalil bo`lguvchi fikrlar ko`p aytilgan” deydi.
— Asar keyinchalik Gulbadanbegimning ta`rifi bilan “Boburnoma” deb yuritildi va shu nom bilan shuhrat qozondi.
— “Boburnoma” 10 dan ziyod qo`lyozma nusxasi ma`lum. “Boburnoma”ning Boburning hayot davrida ko`chirilgan 2 nusxasi haqida ma`lumotlar bo`lsa-da, biroq ularning qayerda saqlanayotgani ma`lum emas.
— “Boburnoma” XVII-XVIII asrlarda ko`chirilgan nusxalari Leningrad, Kalkutta, Agra, Haydarobod, Manchester, London, Edinburg kutubxonalarida saqlanadi.
— “Boburnoma” 1586-yildayoq fors tiliga, 1705yilda golland tiliga , Djon Leyden va Erskin tomonidan ingliz tiliga, Keyzer tomonidan nemis tiliga, Pavede Kurteyl tomonidan fransuz tiliga, Palyakov, Vyatkin tomonidan rus tiliga tarjima qildi. Sho’ro davrida M.Salye tomonidan to’la tarjima qilinib 3 marta nashr qillindi.
— “Boburnoma” birinchidan, u nodir tarixiy manbadir. Tarixiy voqealar shunday bir izchillik bilan ro’y-rost aks ettirilganki, uning mo’tabar manba sifatidagi ahamiyati ham ana shunda! Kitob muallifi har qaysi yil voqealarini alohida bir bob sifatida, ma’lum sarlavha ostida batafsil hikoya qiladi.
— Tarixiy manba sifatida afzalligi qimmati, uning beg’araz, xolis, rostgo’y bayon etishida (gazetadan foydalanish kerak(1))
— H.Boyqaro haqidagi fikrlar, askarlar bilan birday tutishi, sarkardaligi, sodiq beklari-Do’stbek haqida, yuzdan ortiq tarixiy shaxslar, tabiat lavhalari, badiiy asar sifatidagi qimmati.
— Mashhur rus sharqshunosi akademik B.Bartold: “Boburnoma”ni “turkcha proza”ning eng yahshi namunasi” deb baho beradi.
— Andijon, Samarqand ta’rifi, Ulug’bek haqidagi fikri.
Guruhning xulosa
“Boburnoma”-ma’naviyatimiz sof bulog’idir. Shuning uchun
o’rganamiz, havas qilamiz, hayratga tushamiz.
“Tojmahal” guruhiga navbatni beramiz.
Bu guruh Boburning 18 ta farzandi bo`lgani, 11 tasi turli sabablar bilan vafot etgani haqida gapiradi. 4 ta o`g`li – Humoyun Mirzo, Kamron Mirzo, Askariy Mirzo, Hindol Mirzo. 3 ta qizi: Gulbadanbegim, Gulchehrabegim, Gulrangbegimlar haqida ma`lumot beradi.
Xulosa: Bobur va uning avlodlari ibratga loyiqdir.
— “Hamkorlik” kvadrati mashqiga o`tiladi.
Konvertlarda Bobur ruboiylaridan kesmalar beriladi, uni tez va to`g`ri tiklashga e`tibor qaratiladi.
— “Men aktyorman” mashqi asosida “Boburning so`nggi kunlari” (“Yulduzli tunlar” romanidan parcha”) qo`yiladi.
— “Zakovat” o`yini o`tkaziladi.
Guruhlarga 4 ta quticha savol beriladi.
1-savol: “Agar yuz ming bahor bo`lsa ham, u narsa ochilmaydi” degan edi, u nima? (G`uncha)
2-savol: Bobur u narsani ko`rganda “Vatanini ko`rganday yum-yum yig`lagan”. u narsa nima? (Qovun)
3-savol: Bobur “Vatandan ketdim, ammo unda mening nimam qoldi, degan? (Anda jonim qoldi)
4-savol. Bobur “Men qoldirgan 1 narsa xalqlar o`rtasidagi rishtani bog`laydi” degan edi. Bu narsa nima? (Boburnoma)
— “Bahrubayt” o`tkaziladi. Har bir taqdimotdan so`ng rag`bat kartochkalari berib boriladi. Son`g dars yakunlanadi.
Uyga vazifa. Insho “Bobur – men sevgan shoir”

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

ADABIYOT ATOMDAN KUCHLI !